Мурзапар Үсөн кыргыз прозасынын шедеврлери

Кыргыз проза жанырынын дүркүрөп гүлдөшү 60–70-жылдар эле. Улуу муундун көчүн улоо шыбагасы бир топ кыргыз чыгармачыл жаштарына насип эткенби, жөн эле окурмандарды тамшандыра таң калтырган кара сөз чеберлери бир жанар тоодой атылган экен эми ойлосом. Ошо жылдары гезит, журнал, китептерде жарык көргөн чыгармалардын ширин, ширин даамдары азырга дейре оозумда, каармандардын карапайым элестери көкүрөгүмдө. Кайра-кайра окугандан азыр деле тажабаймын, китеп текчемдин көркү, жандүйнөмдүн асылы да ошолор. Өмүр бою ошо жазуучулардын карапайым жөнөкөй каармандары менен кошо жашап, ошолордун жандүйнөсүнөн каниет ала эртеңкиме үмүттүү караймын. Жалгыздыкта калсам алар менен эргип отуруп сүйлөшөм, дартташам. Ошондой өлбөс каармандарды жараткан кара сөз чеберлерине өмүр бою карызмын деп өзүмдү милдеттүүдөй сезип келем. Дүйнөдө канчалаган кара сөз чеберлери өтсө, бул мен сөз кылчу жазуучулар эч кимисине теңегис өзгөчө. Булар кимдер, кайсы жазуучу жөнүндө сөз кылгысы келе табышмактатып өзүңөр тапкыла дегендер, бүшүркөп кимдер болду булар деп жатышкандыр. Сөз кезегин келтире отуруп айтайын деп жатпайымбы.

Оо, 60–70-жылдары менин жалындап турган окуучулук, жаштык курагымда кыргыз проза жанырына бирин бири улай үркөрдөй болгон кара сөз чеберлери келбедиби окурмандарды таң калтыра тамшандырып. Гезит, журналдарды тытмалай талашып окуп, ал жазуучулардын кимдигин билсек да өзүн жолуктурбаган Кеңеш Жусупов, Мурза Гапаров, Кубатбек Жусупалиев, Асанбек Стамов, Орозбек Айтымбетов, Абдыманап Көлбаев жана башкалар болчу. Булардын чыгармачылыгына өзгөчө кайрылуум кыргыз проза жанырына, айрыкча аңгеме, повесть жанырына мурдагыларды туурабаган таң каларлык табылгалары менен келүүлөрү кыргыз окурмандарын бир дүңк эте эсейте койбодубу. Кеңеш Жусуповдун «Жүрөгүм менин тоолордо», «Ата-Журт», Мурза Гапаровдун «Кыштакча», «Жаңгактуу токойдун жомогу», «Кызыл беде», ал эми бирөөлөргө ушу да китеппи, жөн эле келжирек деген Кубатбек Жусубалиевдин «Күн автопортретин тартып бүтө элек» повести, «Улакчы», «Гимни» деген аңгемелери адабият серепчилеринин оозун ача укумуш табылга деп сүйлөгөнгө аргасыз кылган. Ал эми кара сөз чебери Асанбек Стамовдун «Жаңы тууган», «Нөшөрдөн кийин» повесттери, Орозбек Айтымбетовдун жаштардын колунан түшпөгөн «Торгойлуу талаа» повести, Абдыманап Көлбаевдин «Ала-Тоо» журналдарына дайыма жарык көрүп турчу аңгемелери, айтор ошол жылдары кыргыз проза жаныры айтып бүткүс бир бийиктикке көтөрүлдү эле, аттиң. Алардын табылгалуу, бирөөлөрдү туурабаган жөп-жөнөкөй, окурмандарды каармандары менен кошо жашата билген жазмакер кара сөз чеберлери чыкпай калганы өкүндүрөт. Кеңеш Жусуповдун ой толгоодо жазган «Ата-Журту» көкүрөгүмө бекем орногон экен азырга дейре эстеймин. Кыргыздын айкөл ааламын бир элес, бир көрүнүш менен айтып бергенине таң каласың.

Өлүм алдында жаткан баласын карап отурган комузчу кыргыз карысы жөнүндө баян этилип, жол алган жолоочулар комузчунун күүсүн укмака түшүп калышат. Меймандар үзүрүндө узак күү чертилип качан чайга карашканда карыя акырын аркы үйгө башбага уулунун о дүйнөгө узаганын көрүп, кайра эле меймандар үзүрүндө отуруп калат ичке жуткан кайгысын билдирбей. Меймандар сапар аларда карыянын дагы бир күү чертүүсүн өтүнүшөт. Ошондо муңга сыйбаган кары меймандарга күү аркылуу уулунун өлүмүн угуза черткен экен. Ошондо күү сырыны түшүнгөн жолоочу меймандар да жол ала үйүнө өкүрүп түшүшкөн экен.

Чебер жазуучунун табылгасына, окурмандарды кошо толготуп тамшандыра тан бердирткенинде чек жок, сөз да жок. Бир курактагы кара сөз чеберлеринин кыргыз асманында үркөр жылдыздай баркырап жанат деп ким ойлоптур. Табылгалуу жаралуунун барк-баасына кийин жетет болуп канна ошончо жылдардан бери Кеңеш Жусуповдун, Мурза Гапаровдун, Кубатбек Жупалиевдин, Асанбек Стамовдун кыргыз проза жанырындагы табылгаларын андан бери кайсы жазуучу уланта алды. Эртеби, кечпи ошолордой таланттуу каламгерлер чыгаар, ушинтип эле кыргыздын кары-картаңынан тарта жер тепкилеп бийлеп, ырдап калбастыр деп эртеңкиңден үмүт кыла жашайсың. Али өзбектердин беш миллион артисти, ырчысы бар дегендей кыргыздар деле ошого жете калба болуп калды.

Ыраматылык Мурза Гапаров акем аңгеме, повесть жанырында чет элдик жазуучу, Нобель сыйлыгынын ээси Фолкнердин эмгегине тете чыгармаларын окурман журтчулугуна тартуулап кетти. «Аталар жери», «Айгүл Тоо» повесть, аңгемесин окуп андагы каармандар менен кошо жашайсың. Бир өкүт арман дүйнө Мурза акем Айгүл Тоого 1988-жылы акыркы жолу келгенде «Көпөлөктүү өрөөн» романына даярдык көрө жазмакчы болуп жатканын өз оозунан уктум эле. Бирок шум ажал жазуучунун мүдөөсүн аткарта койбоду. Кубатбек акемди ким болсо апенди чалыш деп ал кишинин улуу ойчул философ экендигин, анын эч ким жазалбаган таң каларлык талантынан окуп кабар алгандар билишет, сыйлашат жок дегенде телерадио аркалуу сүйлөтүп калууга далалаттангандар канча. Былтыркы жылы 75 юбилейлик жашка толсо да мени эмне билбейсиңер, көрбөйсүңөр деп көкүрөк койгулап чыккан деле жок. Кеңеш Жусупов айтып жатпайбы «көрөсүң Кубатбек юбилейин да белгилебейт, шаарга да келбейт, сыйлык жөнүндө ойлоп да койбойт» деп. Бир өкүнүчтүүсү, «Муздак дубалдар» романынан кийин жазбай деле калды.Асанбек Стамов «Чүй баянынан» кийин да көп табылгалары менен үмүттөндүрүп койду эле, ал кишини да максатына жеткирбей шум ажал алып тынды. Айтылуу жазуучулардын «Арашан» чыгармачылык үйүнөн бери болбой беш томдук «Кара кыргызынын» үстүндө иштеп «Торгойлуу талаасынан» кийин окурмандарды дак калтырып о дүйнө салып кете берди. Орозбек Айтымбетов акеме кээде өкүнүп калам. «Кара кыргызын» коюп аңгеме, повесттерин жазганда дагы кандай бийиктиктерди багындырат эле деп. Кесиби боюнча врач Абдыманап Көлбаев акемдин дымы чыкпай дайынсыз жок болгонучу. Кудум эле орустун белдүү аңгеме жанырынын чебери « мен каармандарымды Сибирдин токойлорунан жолуктурам» деп ошо бойдон жок болгондой Абдуманаптын таланттуу тагдыры деле дайынсыз бойдон калды.

Кеңеш Жусуповдун «Ала-Тоо» журналы менен тагдырлаш өмүрү деле текке кетпеди. Кыргыздын он томдук тарыхына өмүрүн сайып коюп иштеп кыргыз прозасына эч бир окурман күтпөгөн жаңычыл стилде, биз минтип жазчу элек деген мактаныч деле жок, сыйлык, сыймыкка умтулуу деле жок, кыргыз элине берерин берип азыр деле өзүнүн «Ата-Тоосунда» үзүрлүү эмгектенүүдө. Өткөндө маданият кызматкерлерин сыйлоодо президентибиз айтып жатпайбы «Таланттуу, чыгармачыл адамды сыйлык өзү издеп табат. Мына, Кеңеш Жусупов сакадай бою сары алтын, бир да жолу мага сыйлык деп келбеди. Болсоңор ушу Кеңеш Жусуповдой болгула» дегенин эстеп, оо, бул кыргыз прозасынын шедеврлерин окурмандар өздөрү баалап, өздөрү сыйлап алат турбайбы деп калдым.

Ал эми Кубатбек Жусупалиевдин 1967-жылы жарык көргөн чыгармасы «Күн автопортретин тартып бүтө элек» повестин Чыңгыз Айтматов окуп өзүнүн таң калган баасын бере телефон аркылуу «Кубатбек иним, сен кыргыз прозасына жаңы стил менен келдиң. Бул сенин таланттуу азаматтыгың, табылгаң» деп, кийин өзүнүн «Аскада калган аңчынын ыйы» чыгармасын бирге жазалы деп сунуш кылганын Кубатбек акемдин өз оозунан укканым бар. Бирок ал чыгарма казак акыны Муктар Шаханов менен биргеликте кийин жазылбадыбы. Эгер Кубатбек Жусупалиев экөөсү биргеликте жазышканда балким кыргыз прозасына дагы кандай жаңычыл табылгаларды алып келишет эле. Э, кантсе да пендечилик деген бар эмеспи, аттиң!

Булак: Жаңы Ордо 

 

 

 

Ой-пикир жок

Жооп калтыруу

Сиздин электрондук почтаңыз жарыяланбайт. Милдеттүү талаалар белгиленген *