Menu

АНАЛИТИКА

Кыргызстандын эки жолу бар: же Сомали, же Сингапур?

“Коомдук тартип, жеке коопсуздук, экономикалык жана социалдык өнүгүү өзүнөн-өзү пайда болбойт, бул эл көзөмөлдөгөн өкмөттүн таза жана таасирдүү эмгегинин үзүрү”.

Ли Куан Ю,

“Артта калган өлкөдөн алдыга озгондо : Сингапурдун тарыхы” китебинен (1965-2000)

2019-жыл мурдагы президент менен азыркы президенттин тиреши менен элдин эсинде калмай болду. Аз болгондо, жарандык согуштун деңгээлине өтүп кетмек. Бирок, С.Жээнбеков менен А.Атамбаевдин тиреши Кыргызстан үчүн чектен чыккан окуя деле эмес, эгемендүүлүк алгандан бери мамлекет экономикада, саясатта туруктуу боло албай келет.

Эки ыңкылап (элдин жашоосун оңдой албаган), мезгил-мезгили менен болуп турган митингдер, ар кандай саясый топтордун тиреши, экономикалык алсыздык, улут аралык араздашуулар, диний радикализмдин өсүшү – эгемендүү Кыргызстанда болгон терс көрүнүштөрдүн чети гана.

“Сомализация” белгилери

Эң башкы көйгөрлөрдүн бири – 30 жылдын аралыгында саясый жана интеллектуалдык элитадан кыйын кырдаалдан чыга турган реалдуу долбоор чыкпады. Элита менен лидерлер ага аракет деле көрүшпөгөндөй, анткени эч кимисинде ондогон жылдарга багытталган Кыргызстандын өнүгүү стратегиясы жок. Саясый күчтөр ортосунда өлкө келечеги үчүн биригүү деген караманча жок, саясый сахнада “бардыгы бардыгына каршы” деген күрөш жүргөндөй, кландар менен ар кандай саясый топтор бири-бири менен тирешип, жалпы улуттук долбоор иштеп чыгууга чамалары келбеди. Эң оор кырдаал 2010-жылы түзүлдү, өлкө согуштун оозуна барып калган. Дал ошол мезгилде дүйнөлүк басма сөздө Кыргызстанды “келечеги жок өлкөгө” салыштырып, “экинчи Ооганстан же экинчи Сомали” деп атай башташкан.

Кыргызстандын алигүнчө өнүгүү стратегиясын иштеп чыгалбай жатканынын дагы бир себеби – 1990-жылдарда кетирилген каталар болуп калды. Андагы президент Аскар Акаев “демократия аралы” деген стратегияга басым жасап, батыштын баалуулуктарын сокур кишидей эле көчүрүп келип, чарбалык байланыштар үзүлгөн, идеологиялык кризиске баткан постсоветтик мейкиндикке таңуулай баштаган. Бирок Акаев жана анын командасы демократиялык принциптерди киргизүү үчүн өлкөдө тийиштүү экономикалык базис калыптанышы керектигин этибарга алышпады, ал эми коомдук мамилелерди либералдаштыруу Кыргызстанга радикалдуу агымдардын киришине шарт түзүп берди.

Мамлекеттик органдардын таасири жок болуп, бийликке болгон ишеним тайып, салттуу жана диний институттар бош калган жерлерди ээлей баштады. Ойлонбой туруп либералдык принциптерди Кыргызстандын шартында киргизүү тескери таасир берип, коомдун ар кайсыл өлкөнү туурай берүүсүнө шарт түзүп берди.

Сингапурдун тажрыйбасы

Ошентип, “Демократиялуу Кыргызстан” долбоору жүзөгө ашпады, ашпайт дагы болчу, анткени экономикалык жана идеологиялык кризис учурунда бул мүмкүн эмес. Бирок жеңилтетилген түрүндөгү демократиялык режим да бизге жукпайбы? Бул жерде түшүндүрө кете турган жагдай, демократиялык режимди экиге бөлсө болот: батыштыкы жана чыгыштыкы. Биринчинин пайдубалында либералдык баалуулуктар менен жеке эркиндик жатат, ал эми азиялык демократиялык мүнөздүн принциптерине коллективизм, жеңилдетилген авторитаризм кирет. Азиялык демократиянын эң ийгиликтүү үлгүсү абдан өнүккөн чакан мамлекет – Сингапур. Сингапурдун алгачкы премьер-министри, ошондой эле “сингапурдук экономикалык кереметти” жаратакандарды бири болгон Ли Куан Ю мыйзамдын (“диктатурасына”) катуу иштешине жана жалпы коомдун кызыкчылыгын (“коллективизм”) көздөөгө басым жасаган. Бул жети баштуу коррупция менен күрөшүүгө, жердешчиликке, кесипкөйлүктүн жоктугуна, коомго зыян келтирүүгө каршы курал болуп бере алды. Ал үчүн өтө жогору айып пул салуу, узак мөөнөттүү кылмыш жазасы, атүгүл эл алдында таяк менен сабоо системасы колдонулган. Тегин жерден Сингапурду “Өлүм жазасы менен ойногон диснейленд” аташкан эмес. Мындан тышкары, Ли Куан Ю малайлык улутчулдар менен кытай коммунисттерине таянган оппозицияны тыптыйпыл кылып, көпчүлүк ММКларды көзөмөлгө алды, башка чоң өлкөлөрдүн (Кытай, Малайзия, атүгүл АКШнын) Сингапурдун ички иштерине кийлигишүүсүнө мүмкүнчүлүк бербеди.

Бир карасаң, Сингапурда демократиялык өлкөлөрдүн белгилери жок сыяктуу, өзгөчө европалык кишинин көзү менен карасаң. Бирок Ли Куан Ю көпчүлүк лидерлердин колунан келбегенди жасай алды: жыйырма жылдын аралыгында артта калган Сингапурду Азиядагы гана эмес, бүткүл дүйнөдөгү эң өнүккөн өлкөгө айландырды. Бул ийгиликке гана суктанып тим болбой, ага жетүүнүн жолдоруна да суктансаң болот.

Улуу Британиянын таасиринен чыгып, Малайзиянын бир бөлүгүнө айлануу аракетинен кийин, эгемендүүлүк алганы Сингапурдун саясый элитасы чоочун системаны көчүрө бергенден пайда чыкпастыгын, андан көрө элдин өзгөчөлүгүн эске алуу менен эң мыкты ишке ашкан практикаларды колдонуу (мисалы, англис тилин киргизүү) керектигин түшүндү. Бул арал-мамлекеттин калкынын көбүн кытайлыктар түзөт, ал эми кытайлыктар үй-бүлөнү/жамаатташуну/өзүнчө бир коом болууну жактырат, жалпы ийгилик үчүн алар керт башын да ойлошпойт. Ли Куан Ю кытайлыктарды гана бир муштумга бириктирбестен, Сингапурда жашаган башка улуттарды да бир улуттук идеянын айланасына кошо алды – “ийгиликтүү бололу, жетиштүү жашайлы” деген ураан айтылды.

Кантип Кыргызстан Сингапурдун тажрыйбасын пайдалана алат? 

Эң биринчи кезекте, кыргызстандыктарды мыйзам менен тартипти сыйлаганды үйрөтүү керек. Чындыгында Кыргызстанды “укуктук мамлекет” деп айтууга ооз барбайт, бирок кыргызстандыктар да, сингапурлуктар да жамаатташууну, үй-бүлөнү эң башкы баалуулук катары карашат. Укуктук принциптерди четке кагуунун бир мисалы катары – көчөгө түкүргөнү үчүн 5 500 сом (80 $) айып пул салуу аракети болду. Кыргызстандыктар муну кабыл албады: түкүрбөй койгондун ордуна нааразы болушуп, айып пулдун көлөмүн азайтууну талап кылышты. Бул жерден Сингапур менен параллель жүргүзсөк болот: көчөгө түкүргөнү, акыр-чикир ыргытканы үчүн жогорку айып пулдар салынып, Сингапурда азыр идеалдуу тазалык орноду, ал эми Кыргызстандын шаарлары жөнүндө минтип айта албайсың.

Ошондуктан, өлкөнүн саясый жана интеллектуалдык элитасынын позициясы өтө маанилүү, алар өздөрү жеке жүрүм-туруму менен коомдун жыргалчылыгы үчүн мыйзамды сактап, өз кызыкчылыгынан баш тартып, өрнөк боло алышат. Кыргызстанда Сингапурдагыдай лидер чыга алабы? Ал коомдогу бардык топторду бириктирип, бир улуттук идеянын айланасына чогултуп, өлкөнү кризистин сазынан чыгара алабы? – бул, албетте, риторикалык суроо, бирок ошол эле учурда абдан актуалдуу.

KyrgyzToday.kg кыргызчалады

Булак: ia-centr.ru

Көмүскө экономика, келемиш чиновниктер!..

Соңку кездерде коомдук-саясий турмуштун орчундуу өзгөрүүлөрү жүрө баштагандыгы байкалууда. Алардын эң башкы жана да позитивдүүлөрүнүн бири катары коомчулукта коррупция менен күрөшүү тенденциясы күч алгансыйт. Болгондо да, атайын укук коргоо органдары жана тиешелүү мекемелер аркылуу эмес, коомчулуктун ар түркүн өкүлдөрү өздөрү бул теманы байма-бай көтөрө башташты.

Албетте, “Үмүт” аттуу жаштардын коомдук кыймылынын атынан кез-кезде интернет мейкиндигине компроматтык материалдарды таштап жаткан мурунку депутат Ширин Айтматова жалгыз эместиги белгилүү. Анын артында турган жана да ага бул сыяктуу чуулгандуу материалдарды ачыктоого жардам беришкен күчтөр бар экендиги талашсыз.

Башкача айтканда, аны тек гана маалыматты таркатуучу канал катары пайдаланышып, тигил же бул өлчөмдөгү коомчулуктун бүйүрүн кызыткан компроматтык материалдарды жалпы элге жеткирүүнүн өзү эле колдоого ала турган көрүнүш. Себеби, мурда көп учурларда “карга карганын көзүн чукубайт” деген принцип менен жашап келишип, тигил же бул кылмышты, коомчулук үчүн абдан коркунучтуу жагдайларды көрүп турушса да, тек гана көрмөксөн, билмексен болуп коюу күчтүү болуп келгендиги маалым.

Эми бул жагдай эмне үчүн кескин өзгөрө баштады? Буга бир гана себеп бар — ал кийинки парламенттик шайлоонун улам жакындап келе жаткандыгы болуп эсептелет. Сыягы, атаандашуу абдан күчтүү болорун сезишип, ар кандай саясий күчтөр жана да конкреттүү болочок талапкерлер бири-бирин чукушуп, алдын ала эле буттан чалууга аракет кыла башташкандыгы айкындала баштады десек болот.

Арийне, андан аркы маселе — генералдык прокуратура баш болгон тиешелүү мамлекеттик укук коргоо органдары ошол фактылардын негизинде иликтөөлөрдү эч кечиктирбей туруп башташы керек. Ансыз бул мурдагы аракеттер коомдо канчалык чоң резонанс жаратса да, баары бир тек гана кумга сиңген суу сымал болуп, эч майнапсыз кала берери анык. Ансыз деле Канат Исаев сыяктуу “мен Ширин Айтматова менен акыйлашып айтышып олтурмак белем?” — деп, мындай фактыларды чымын чаккандай да көрбөгөндөр толтура. Мурда “Ун мафиясы”, “Арак мафиясы” тууралуу чыккан жарыялар деле бир аз чуу болуп, ошол бойдон басылып калгансыды.

А чынында, мындай кыңыр иш жыттанган, бир жаңсыл кылып иликтөөгө муктаж болгон фактылар толтура. Мына, кечээ жакында эле депутат Каныбек Иманалиевдин “Эркин-Тоо” басмасына байланыштуу чуу чыкты. Борбордогу “золотой квадрат” атка конгон жердин ичинен да эң эле чүйгүндүүсү кандай жолдор менен жеке менчик колго өтүп кеткен? Айрым маалыматтарга ишене турган болсок, депутат азыр ал бузулуп жаткан имараттын жерин 8 миллион долларга сатып, кийинки шайлоого даярдыгы бекем экенине ишенип жүрүптүр!..

Азыртан эле депутаттык мандаттын “баасы” бир миллион долларды чапчып, кээ бир учурларда (тизмедеги “алтын орун” дегендери!) бир жарым миллион долларга жетери айтылууда. Эң кызыгы, элдин, мамлекеттин мүлкүн талап-тоноп, учурунда шылуундук менен байып алышкандардын баары тең азыр деле “эл өкүлдөрү” болууну самап, баягы шектүү байлыктарын коргоого, салыктан качууга, колдон келсе ал байлыктарын дагы эки-үч эселеп арттырууга умтулушууда…

Кыскасын айтканда, андай жолдор менен добуш алып келишкен депутаттар бул сөздүн чыныгы маанисинде эл өкүлдөрү боло алышпайт. Бугу алардын жеке кызыкчылыктары жол бербейт. Тескерисинче, шайлоодо аларга добуш берүү менен бирге, эл өзү карышкырларга кой кайтартууга макул болууда!..

Адилеттик үчүн айтып коюу керек: мындай алкымы бузуктар бир гана парламентте эле эмес, мамлекеттик бийликтин дээрлик бардык тепкичтеринде “жылуу жайгашып” алышкан. Маселен, кечээ жакында эле депутат Эльвира Сурабалдиева ар бир министр, ар бир чиновник 10–15%дык доляга олтуруп алышканын айтып чыкты. Парламенттин экономикалык жана фискалдык саясат комитетинин жыйынында сүйлөгөн депутат Эльвира Сурабалдиева кыжырдануусун жашыра алган жок.

Чынын айтканда, бул жашыруун деле эмес болчу. Бир гана расмий жыйында ачык айтылгандыгы менен резонанс жаратууда. А иш жүзүндө тээ Аскар Акаевдин тушундагы ири проекттер (Бишкек-Ош жолу, Кумтөр кени ж. б. д. у. с.) башталганда эле айрым чиновниктердин чет өлкөлүк инвесторлордун арасында “мистер 10 процентов” деген каймана аттары бар экендиги эл арасында айтылып келген.

Депутат Сурабалдиеванын айтымында, чет элдиктер Бельгия фондун ачуу үчүн кайрылышканда, Улуттук банк менен Экономика министрлиги аларды кабыл албай коюшкан. Европалыктар бул проект боюнча дароо эле 9 чиновник доляга олтурууну каалашканын билдиришкен. Мына кызыгы: өздөрү Кыргызстан үчүн пайдалуу инвестиция таба алышпаганы аз келгенсип, өздөрү акчалары менен келелик деп жатышкан инвесторлорду келе элегинде эле тоноого умтулуп жатышканы — биздеги коомдук-саясий атмосферадан ачык кабар берип турат…

Эгерде ал компания иштей баштаса, анын жылдык обороту эле 1,5 млрд евро болмок экен. Эми бул цифраны азыркы сом курсуна көбөйтүп көргүлөчү?! Канча миллиарддаган акчадан айрым бир арам тамактардын айынан куру калганыбызды…

А иш жүзүндө өз республикалык бюджетибизден деле билдирбей “өөнөп алуу”, тымызын өз ара бөлүштүрүп жеп алыш адаты эбактан бери эле бекем орноп калган. Буга бир эле мисал айтсак жетиштүү болор. Мындан он жылча илгери Маданият министрлиги аркылуу Кыргыз драма театрынын ремонтуна деп бөлүнө турган 18 млн сом бюджеттен бөлүнбөй калган, кийинчерээк гана анын үстөк-пайызын (же көнүмүш айтылып жүргөндөй, “шапкасын”) бербей коюшкандан улам ушундай болгондугу дайын болгон.

Биздеги мамлекеттик-административдик системанын дээрлик чирип бүтүп, биротоло булганып, таза жактары дээрлик калбай калганы эми гана толугу менен ачыкка чыга баштады. Соңку кездердеги коррупция менен күрөшүү, ТЭЦ, Тарых Музейи сыяктуу кылмыш иштери дал ошол “айлампа” былыктардын апогейи болуп саналат.

Жогорудагыдай министрлердин, мамлекеттик чиновниктердин жосунсуз жоруктары кыжырды кайнатканы менен да, кээ бир учурда алар ошол булганч системанын гана бир майда деталь-тетиги экендигин түшүнүп, аргасыздан баш чайкап тим болосуң. Бир жолу парламентте министрлер жаңы өкмөт курамына кайрадан бекитилип жатышкандагы окуя эске түшөт. Бир тележурналист комитет төрагасынын кабинетине мурда макулдашылгандай эле интервью алмакчы болуп, кокусунан кире калганда беш-алты депутат ортодо үйүлгөн долларларды санап жатышканынын үстүнөн чыгат. “Менин азыр убактым жок болуп жатат, барып тамак ичип туруңуз?” — деп, акча саноодон колу бошобой калган комитет төрагасы тележурналистке ооз басырык кылып, 100 долларды карматып — түштөнүп алгандан кийин келиңиз! — деп узатат…

Ушундай жолдор менен (жашыруун пара берүү стадиясынан эбак өтүп, дээрлик “мыйзамдаштырылган” деңгээлде доля-шапкаларды алуу аркылуу) министр болуп дайындалган чиновниктен жакшы жыйынтыктарды күтүү туура болобу? — деген суроо өзүнөн-өзү жаралат!..

Дал ошондуктан улам, айрым алысты ойлой албагандардын “Досун сатып кетти” деген сыяктуу “айыптоолоруна” аргасыздан жылмайып тим болосуң. Дегеле, азыркы кырдаалга жараша, кыргыздын эзелки накылы “Туура бийде тууган жок” дегенди эми азыркыча актуалдаштырып, “акыйкатчыл президентте дос жок!” деп өзгөртсөк да абдан туура болчудай.

Сооронбай Жээнбековдун президенттик тактыда олтурган учурундагы көнүгүү, ыңгайлашуу, жол табуу сыяктуу этаптар артта калып, эми гана биротоло өз алдынча нукка түштү. Ага азыр бир гана каалоо айтууга болот: “баары мыйзам чегинде болушу керек, баарын сот чечет, шайлоодо баарын эл чечет” — деп коюп, четте пассивдүү байкоочу катары карап олтура берүүдөн өтүп, эми чечкиндүү, конкреттүү жана активдүү кадамдарга өтүүчү мезгил келди. Анын үстүнө соттордун деңгээлин (атамбаевчилер аларды көзөмөлдөгөн конституциялык сотко өзүнүн спичрайтери — ортозаар акын-филологду “смотрящий” кылып койгону маалым!), элдин шайлоодогу акыбалын баарыбыз эле ачык көрүп турабыз.

Дегеле, коомчулук, коомдун өнүгүүсү ага кандайдыр бир багыт берип, алга карай баштаган лидерсиз болушу мүмкүн эмес. Бул жагынан алып караганда, алгачкы айрым кооптонууларга жана да шек санаткан факторлорго карабастан (“досу” 3%дык рейтинги менен мен президенттик шайлоодон өткөргөнмүн деп, жерге басууга умтулгандай!), кийинки жасаган кадамдарынын баары өз алдынча жана да олуттуу-салмактуу болушу, коррупция менен күрөшүүдө эч компромиссиз багытта турушу — жалпы эл азыркы кезде Сооронбай Жээнбековдун алдыдагы төрт жылынан дал ушундай кадамдарды күтүүдө жана да күтүүгө акылуу деп ойлойбуз.

Асыресе, президенттик мөөнөттүн үчүнчү жылы жаңы бийик деңгээлге көтөрүлүү, жаңы ишенимдүү жана перспективалуу векторду аныктоочу, мамлекеттик бийликтин кадыр-баркын арттырып, тазалыгын камсыз кылуучу багытка өтө турган мезгил болуп калышы зарыл.

…Ал ортодо жакыр Кыргызстан коомдук-саясий тирешүүлөр кучагында калып, экономика жана өндүрүш сыяктуу тармактар өлөсөлүү абалга жетип турган кезде, Кыргызстанга таасир этүү ролун арттырууну каалашкан күчтөр да көбөйүүдө. Буга бир жагынан шектене, кооптоно караганыбыз менен да, экинчи жагынан — кыйналган жашоону кыстаган турмуш жеңет деген ушул да деп айтуу менен тим болосуң. Анан кантишмек эле? Өз чоңдору жогорудагыдай кампага кирип алышкан келемиштердин абалын гана эске салышып, жалпы элди өлкөнү ойлоо абалына али жете албай жатышса. Же жада калса эң эле элементардык колдоо да көрсөтө албай, жумушсуздук күчөп турган чакта, эл өз жанын өзү багып, бул үчүн бардык мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланууга умтулууда.

Кувейттик Кайрымдуулук фонду Кыргызстандын ар кайсыл аймактарында (Чүй, Ысык-Көл, Баткен жана Ош ж. б.) жакыр үй-бүлөлөр үчүн салынган “заманбап” үйлөрдү куруп, бардык шарттары менен камсыз кылып, жаңы типтеги “поселоктор” сымал айылдар түшө баштады. Бул соопчулук жана кайрымдуулук изги аракеттердин артында диний кызыкчылыктар да жаткандыгы эч жашыруун эмес. Ушуга байланыштуу, алыскы келечекке прогноз жасоодо айрым кооптонуулар да жаралууда. Мындай өз алдынча “анклав” сыяктуу болуп калган айылдар кийинчерээк бара-бара коомдун өз ара жиктелүүсүнө алып келбес бекен? Кудай анын бетин ары кылсын, бирок, Тажикстанда исламисттер жана демократтар деп бөлүнүү диний-исламдык мамлекет курабыз деп умтулгандардын ортосундагы узакка созулган согушка айлангандыгы али эстен чыга элек!

Кыргыз Республикасынын президенти Сооронбай Жээнбеков жакында эле Кувейт Мамлекеттик Улуттук Ассамблеясынын спикери Марзук Али Аль-Ганемди кабыл алды. Эки тараптуу өз ара кызматташуунун перспективалары талкууланганы кабарланды. Арийне, эки тараптуу кызматташууда ар бир мамлекет өз кызыкчылыгын коргоого алуусу тийиш. Бай же күчтүү өлкө кандайдыр бир рычагдарды пайдаланып, өз мүмкүнчүлүктөрүн жана кызыкчылыктарын таңуулоого жол берилбеши керек. Ал эми экономикасы олтуруп калган, жакыр мамлекет ар кандай чегинүүлөргө барып, ар кандай көмүскө шарттарга көз жумууга акысы жок.

Кыргызстан менен Кувейттин ортосунда социалдык-экономикалык жана гуманитардык проектилерде Кувейттик Араб экономикалык өнүгүү Фонду, жана да «Ас-Салам», «Ас-Сафа», «Ассанабил» фонддору активдүү иштеп жатышканы белгиленди. Баткендеги социалдык шаарчада 106 жакыр үй-бүлө үйлүү болушса, Кемин районунда 100 жакыр үй-бүлө үйлүү болушкан. Жалпы республика боюнча бул цифра он эселеп кетери анык. Алар каалайбызбы, каалабайбызбы — кандайдыр бир башкача, чоочун идеологиянын таасири астында калышы толук мүмкүн.

Ишенбек Муртазаев

Булак: «Жаңы Ордо»

Шайлоого бир жыл калды: президент С.Жээнбеков менен өлкөнү эмне күтөт?

Аналитик Калнур Ормушев шайлоо алдында Кыргызстанда боло турган саясый тренддер жөнүндө акыл калчады. Тренд – бул бир нерсенин өзгөрүүсүнүн негизги себеби.

Бир жыл көздү ачып-жумганча эле өтүп кетет. Дагы бир нече ай өтсүн, Кыргызстандагы жашоо кадимкидей өзгөрүп, Жогорку Кеңешке болгон шайлоого даярдык аныкталып калат. Азыр, албетте, сүйлөшүүлөр, соодалашуулар, бирин-бири сынаган убак.

Таасыныны гөрү, абдан кызыктуу да. Көпчүлүк депутаттар күнүмдүк парламенттик иштерин келечектеги мандаттары үчүн жумшап, мыйзам чыгаруу көйгөйлөрүнө баш катыргысы келбей калды. Аларды жылдыра турса болот да. Бирок ошол “кийин” деген сөз мөөнөтүнөн мурда келип калышы мүмкүн экенин эстерине албагандай.

Азыр сыртынан карасаң, эч нерсе деле  болбойт, парламент мөөнөтүнөн мурда кетпейт. Ак үй азыркы өкмөт мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүүгө чамасы чак экенин көрүп, бардыгын өз жайына койду.

Кээ бир саясый партиялар, бийликти ыктаган топтор шайлоо тобокелчилигин төмөндөтүүгө ыктап турушат. Дал ошолор Жогорку Кенңештин мөөнөтүнөн мурда тарашын демилгелеп, эл ойгонгончо, өздөрү каалагандай шайлоо өткөрүүнү каалап турушат. Кантсе да, атаандаштар стартка гана камылга көргөндөй. Алардын кызыкчылыгы айкын.

Бирок биздин республиканын кадыр-баркы соңку кездери олуттуу жоготууларга кабылды, ошол үчүн жеке кызыкчылык менен ойлонуп табылган мөөнөтүнөн мурда шайлоо абалдын кемтигин аныктап коюшу мүмкүн. Бул азыркы парламенттеги алдыңкы сапта жүргөндөрдү сактоо үчүн илгеркидей атан төөдөй байлык берген сыяктуу болуп калат.

Эгерде айтылган мөөнөттө шайлоо өткөрүлсө, албетте, жаңы күчтөр, жаңы муундун өкүлдөрү өз абалын бекемдеп алышы аттын кашкасындай.

Ал кандай күчтөр экени азыр эле көзгө көрүнүп калды.

Атамбаев өз командасы менен бийликте турганда, ачык-айкын исламга жыгылган депуттардын саны көбөйдү (мурда ачык көрсөткөн Турсунбай Бакир уулу эле бар болчу). ЖКнын келаткан чакырылышында жөн гана диний ыктагы депутаттарды эмес, атүгүл Чубак ажы сыяктуу дин өкүлдөрүн күтсө болот. Башкача айтканда, өлкө өнүгүшүн исламдык жолдон көргөн депутаттар пайда болушу мүмкүн. Алардын арасында “Ихлас” компаниясы жана “Мекеним Кыргызстан” партиясы менен байланышы бар бир тууган Осмоновдорду  “(Нурбек жана Айбек) көрүп калышыбыз ажеп эмес.

Албетте, азчылыкты түзгөн партиялар ким менен барарын ойлонууга азыр да убакыт бар.

Ал эми Канат Исаевдин “Кыргызстан” партиясына лидер болуп шайланышы көп нерсени айтып турат. Ал президенттик тигинен башкарууну колдоп, сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, бириге тургандар менен мамиле түзүп, таасирдүү саясатчылардын, мамлекеттик жана коомдук ишмерлердин колдоосун ала баштаганы жөн жерден эмес. 2020-жылдагы шайлоодо бул партия жаңы ысымдар менен кирип барары калетсиз болуп калды.

Келечектен үмүттөндүргөн саясатчылардын бирине Жанар Акаев кошулду (ал аталган К.Исаевден он жаш кичүү). Акыркы жылдары креативдүүлүгү, жаштык чапчаңдыгы менен саясый упай топтоп, көз алдыбызда олуттуу электорат чогулта алды, албетте, популисттик жагдайын эске албаганда. Аны кийинки парламенттин курамында көрүп калат окшойбуз.

Чындыгында жаш саятчылар ветерандардын турмушун кысып бараткандай.

Мисалы, Адахан Мадумаровду алалы. Өлкөдө 30% калк кыргыздар эмес, ал эми электораттын басымдуу көпчүлүгү мигрант болуп кетишкен, Орусияда, Казакстанда жана башка өлкөлөрдө иштеп жүрүшөт. Алар өзүн интернет айдыңында көрсөтө алган Мадумаровдун Акаевдин “Кыргызстан – жалпы үйүбүз” деген ураанына каршы: “Кыргызстан – кыргыздардын гана үйү, калгандары – квартиранттар” деген ураанына абдан берилип алышты. Азыр да улуттук сезимди козгогон ураандардын таасири күчүн жогото элек. Бирок азыр көз караштар башкача, жеке улуттук кызыкчылыктар менен алыс кете албайсың. Мындай абалда же кайрадан бардыгын башынан баштап ойлонууга туура келет же саясый пенсияга кетиш керек.

Өмүрбек Текебаев да баарына кайра баштан акыл калчай турган учур келди. Келе жаткан шайлоонун алдында анын максаты – саясый реабилитация алуу. Ал үчүн азыркы президент менен кызматташууга баруудан кайра тартпайт. Өзү да айтып калды: “Чоң окуялар болууда. Жээнбековдун элге берген эң башкы жыйынтыгы – тарыхый өзгөрүүлөр, аны эл да, саясый аналиктер да алдын ала айта албай калышты. Бул өзгөрүүлөрдү Жээнбеков жасап жатат. Бул тарыхый чындык. Балким бул кээ бирөөлөргө жакпашы мүмкүн, кээ бири каршылык көрсөтүшү мүмкүн, бирок тарыхты токтото албайсың”, – деген жакында. Тил кычыштырган сөз эмес бекен, бали!

Текебаев тажрыйбалуу саясатчы, ал түз эле: “Бийлик Атамбаевдин кылмыш ишине олуттуу гана карабастан, чоң жоопкерчилик менен карашы керек. Күнөөсү далилдениши керек”, – деди.

Эгерде бийлик кызматташууга чакырса, саясатчы жана юрист Текебаев Атамбаевге каршы тергөө тапкан далидерди чылкый чындык катары кабыл алышы көз көрүнөө. Бирок, эгер шайлоодо “Ата Мекен” партиясы өтпөй калса, шайлоону кабыл албай коюшу толук мүмкүн.

Ошондуктан Текебаев ачык эле эскертүү бере баштады: “Сооронбай Жээнбеков өз аракеттери менен өзүнө чоң жоопкерчилик алып алды. Эгерде ал мыйзамсыз иштерди кылса, төрт жылдан кийин мыйзам алдында жооп берет”, – деп жатат.

Ушундай маалымат фонунда Текебаевдин Бабанов жана Атамбаевдин уулу менен түшкөн сүрөтүн – эки саятсатчы биригиши мүмкүн, ал эмес Атамбаевдин командасы менен азыркы президентке каршы оппозиция болуу үчүн кошула алат деп кабыл алсак болот. Анда эле Жээнбековго болгон дооматтары кырдан ашып кетиши да айкын эле көрүнүп турат. Буга экономикадагы жылыштардын болбогону, өкмөттүн актуалдуу социалдык жана экономикалык маселелерди чече албаганы кошул-ташыл болуп берет. Анын үстүнө соңку кездерде кесипкөйлүккө басым жасалбай, жан үрөп кызмат кылганы үчүн кызмат орундар берилип жатканы да кошул-ташыл болору ажеп эмес.

Бирок саясый абалга азгырылган Текебаевдин бир айтканы туура: “Таасирдүү өсүштү күчтүү мамлекет гана кыла алат. А мамлекет мыйзамды сыйласа гана күчтүү болот”, – деген.

Тажрыйба – боло турган нерсе. Атүгүл анчейин даяр эмес кадрлар кетирген каталарынан сабак алып,бардыгына тез үйрөнүп кетиши мүмкүн. Андай каталарды күчтүү оппозиция гана оңдой алат, анткени көзгө сайып көрсөтүп берет. Мында жеке кызыкчылыктарга көз каранды болбой калат. Бийлик үчүн эң башкысы –олуттуу ката кетирбеши керек, мыйзам чегинде туура эмес кадам жасабоого тийиш. Эгерде ага жол берсе, анда жаңы каталардын негизинде жаңы муунду кайрадан үйрөтүүгө туура келет. Ал эми экономикада, социалдык институттарда кайрадан кэш-тесттерден өткөнгө мажбур болобуз.

Буга чейин түзүлгөн айлампадан чыгалы. Андан чыгара турган жол – бир киши да калбай мыйзамга гана баш ийүүсү зарыл, экномикада да, саясатта да.

Эки ай мурун Орусия президенти Владимир Путин биздин Кыргызстан жөнүндө минтип айткан: “Өлкө саясый стабилдүүлүккө муктаж. Ошондуктан кыргызстандыктар бир муштумга түйүлүп, азыркы президентти колдошу керек, мамлекеттин өнүгүүсүнө ошентип салым кошо алат”, -деген.

Путин жыйырма жылдан бери бийликте олтурат. Ал саясый коркунучтарды, кадрлардын зор роль ойногонун, ишке берилгенин, экономиканы кандай көтөрүш керектигин жакшы билет. Бул кашкайган чындык, өзүн актап жатат, эгерде өлкө жетекчиси күнүмдүк кызыкчылыкка азгырылбай, айланасындагыларды бириктирип, мамлекетти бекемдөө максатын койсо, өлкө сөзсүз өнүгөт.

Мамлекеттин саясый туруктуулугу, айта кетсе, шайлоо эксперименттеринен баш тартуу – билинбей эле башкаруудагы оң өзгөрүүлөргө алып келет. Бул өлкөнүн өнүгүшү үчүн жалгыз жол. Кыргызстандагы революциялар менен төңкөрүштөрдүн мезгили соңуна чыкты.

KyrgyzToday.kg кыргызчылады

Булак: kaktus.media

"Мыйзамдагы ууру" жана уурдалган мыйзамдар

Дүйнөлүк геосаясаттын эң четки бир бучкагында калган Кыргызстандын даңкын далайга угузуп, узак убакыт бою дүйнөдө “дүңгүрөтүп” келе жаткан “Мыйзамдагы ууру” Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулушуна байланыштуу тергөө аяктап, сотко өткөрүлгөнү жарыяланды. Бул соттук териштирүүдө Батукаевден кийинки эле эң башкы фигуранттардын бири — мурдагы президент, азыркы кезде аталган кылмыштан башка дагы бир нече оор кылмыштар боюнча күнөөлөнүп жаткан Алмазбек Атамбаев болору айкын.

Бир кезде, карапайым эл жарма ичип, ачка калбаганына тобо кылып, нан тапса сүйүнүп, кара жандын айласы менен гана жашап калган чакта, мамлекет, эл мүлкүн реформа-приватизация деген ураандар алдында каалагандай чачып, талап-тоной баштагандыктан, курсагы ток, кайгысы жок жашап калышкан качкын президент Аскар Акаевдин оңбогон оендору — осмонакунчул идеологдор “биз демократия аралына айландык!” — деп добулбас кагышар эле!.. Азыр дүйнөлүк арена дегенди мындай эле кой, СНГ аймагында карааны көрүнгөн, абройлуу (маселен, Нурсултан Назарбаев, Александр Лукашенко сыяктуу!) коомдук ишмер-саясатчы, мамлекеттик ишмерибиз жок болгону менен да, 11-октябрдагы Бишкек шаарынын Биринчи Май райондук сотунун карап жаткан ишине — жалпы дүйнөлүк коомчулук көңүлүн бурары шексиз. Анткени, экс-президент сот жообуна тартылышы эгемен Кыргызстандын тарыхындагы гана эң чуулгандуу окуя болуп тим болбостон, жалпы эле мурдагы союз аймагындагы жаңы доорду, өнүгүүнүн жаңы этабын аныктаган чек болуп калмакчы…

Учурунда Борис Ельцинди 1993-жылдагы парламентти атуу боюнча жоопко тартуу аракетинен эч майнап чыкпагандыгы маалым. Ал эми Армениянын мурдагы президенти Роберт Кочарян 2018-жылдын июль айында өзүнө адеп айыптоо тагылгандан бери, үч ирет камалып, үч ирет бошонуп чыгып (үй камагына деп!), кайрадан өтө ири суммадагы залог коюп, бошотуп алууну каалашкандар чыкса да, убактылуу кармоочу жайда олтурат. Ал эки кылмыш менен айыпталууда: өзгөчө баалуу табигый ресурстарды иштетүүгө уруксат бергендиги үчүн ири өлчөмдөгү пара алуу жана да 2008-жылдын 1-мартында оппозиция митингин күч колдонуп кубалоого буйрук берип, республиканын конституциялык түзүлүшүн бузган деп айыпталууда. Эске сала кетсек: Роберт Кочарян Арменияны 1998-жылдан 2008-жылга чейин — эки мөөнөткө чейин президент болуп башкарып турган. Ага чейин Нагорный Карабахта президент болуп, Азербайжан-Армения согушунан бери өзүнчө эле бир культ сыяктуу фигурага айланган. Башкача айтканда, кичинекей бир Армения өлкөсүн дүйнөдө эки Армян өлкөсү бардай кылып салган саясий фигуралардын бири. Ушундай аброюна, популярдуулугуна карабастан, мыйзам алдында жооп берип, жогорудагы айыптоолор далилденсе — эбак басып алган миллиарддары эч жардам бербей, узак мөөнөттүү түрмөгө олтургузулары анык. Анын арамдан топтогон бүт мүлкү — толугу менен мамлекет эсебине чегерилмекчи…

Мындан бир жылча мурда экс-президент Роза Отунбаеванын, жана да анын айрым жакын туугандарынын ысымдары дагы Кыргызстандагы уран кенин иштетишке байланышкан чуулуу чырларда ачыкка чыккандай болгон. Эмнегедир, ошол бойдон бул чуулгандуу иш жабылып, унуткарылып бара жатат. Айрым бир арам ойлуу, кытмыр күчтөр муну атайылап унуткарууга жеткирүүгө аракет кылып жатышкан болсо, азыр эле ачык айтып, эскертип коелук — кыңыр иш кырк жылда билинет! Аны унуткарууга, же биротоло жаап салууга жардам бергендер кошо жоопко тартылышат! Ошондуктан, кеч боло элегинде эле коомчулукка баарын ачыктап, агын ак, көгүн көк деп айтып чыгуу зарыл…

Ал эми алиге чейин тергөө органдарына эч кандай көрсөтмө бербей, дудукка айланган Алмазбек Атамбаев бул аталган “нукура бандиттик” кылмыштан башка дагы, “таза экономикалык-коррупциялык кылмыштар боюнча да түздөн-түз айыпталып, биринде башкы айыпталуучулардын бири катары кетсе, башкаларында кыйыр катышуучу катары аталууда. Алардын ичиндеги эң эле оор кылмышы — мамлекеттик төңкөрүш жасоого аракет кылуу аракеттери болуп, анын жанында “Кой-Таш “элдик” республикасындагы” локалдык конфликт, курал колдонуу, барымтага алуу сыяктуу ж. б. айыптоолор тек гана прелюдия болуп калары түшүнүктүү. Алмазбек Атамбаевдин өзгөчө психотип катары феномен экендигин айкын көрсөткөн да дал ушул кылмыш! Экс-президент статусунда жүрүп, тээ былтыртан бери эле, “Ак Үйгө таягымды” сүйрөп барууга алым жетет!” — деп жүргөн. Көрсө, оорулуу-улгайган, араң баскан адам катары, өз пикирин укпай калышкан мурунку “досторуна” каршы митингге чыгып, колуна таяк таянып барбай эле, куралданган адамдар тобу менен барып, аларды имараттан кууп чыгып, өздөрү ээлеп алганга даярдана башташкан тура!..

Чындыгында, анын бул былыктарын ошол эле СДПК партиясы боюнча жакын санаалаш болуп жүрүшкөн адамдары ашкерелеп, абийирин айрандай төгө баштагандыгы — күтүлгөн эле иш болчу. Соттук териштирүү өзүнүн логикалык финалына улам жакындаган сайын, мындай “ачылыштардын” дагы көбү ачыкка чыгарын күтө берсе болот… Бул процесс эрте жазда кармалган Шамиль Атаханов дароо кызматташууга барып, экс-президенттин атын атаган кезде эле башталган. Укук коргоо органдары айрым алешемдиктерге жол берип, чуулгандуу кылмыштарды оперативдүү, ыкчам иликтештин ордуна, ыксыз создуктурушуп, ошонун айынан тергөө иштери эми гана сотко өтө баштады. Ал ортодо Бусурманкул Табалдиев сыяктуу чечүүчү фигура болгон айыпталуучу из жашырып жоголду. Кечээ жакында Интерпол аркылуу издөө салынды деп жарыяланды. Буга ишенүү кыйын. Анткени, 2010-жылдагы миңдеген бейкүнөө адамдардын өмүрүн алып кеткен Ош окуясы боюнча айыпталган адамдардын көбү деле издөөгө алынып, анан ошол бойдон баары басылып, жымжырт болуп калган. Айрым Мелис Мырзакматов сыяктуу Кыргызстанда сот өкүмү аркылуу эркинен ажырагандар деле, азыр чет мамлекеттерде ээн-эркин жашап жүрүшөт. Кадыржан Батыров өз ажалы жетип, жүрөгү кармап өлбөсө — аны эстеген киши да болмок эместей туюлат!

Ушуга байланыштуу, Бусурманкул Табалдиевдин (ал кезде УКМКнын төрага орун басары болчу!) тээ 2006-жылдагы парламент трибунасынан Өмүрбек Текебаевден кечирим сурап, өзүн абдан ак ниет, чынчыл жана адилеттик үчүн күрөшкөн чекист катары көрсөтүүгө далалат кылганы эске түшөт. А бул ирет, аты расмий атала да электе эле, дароо куйругун кыпчып, чет жакка жашыруун качып кеткени эле, азыр Атамбаев башкы фигурант болуп айыпталып жаткан кылмышта Табалдиевдин ролу канчалык чоң экендигин тастыктап турат. Баса, экс-ветеринар-акыйкатчы Турсунбек Акун мурдатан бери: мен өзүм эч нерсе айтайын деген деле эмесмин, Коопсуздук кеңешинин катчысы Бусурмакул Табалдиев журналисттерге Батукаевдин оорусу боюнча интервью берип кой дегенинен улам, “Батукаевди тез чыгарбасак, түрмөдө бир айга жетпей өлүп калат!” — деп айткан болчумун деп чыйылдап жүргөнү маалым.

Акыйкатчыны пешка-марионетка катары пайдаланышып, бул ири “бандиттик-коммерциялык кылмыштан” улам маарыгандар эми гана ачыкталууда. Мурдатан 3 млн доллардан 6 млн долларга чейинки ар кандай суммалар жөнүндө айтылып келсе, соңку кездерде Батукаевди бошотуу үчүн кыргыз үлкөндөрү он беш миллион доллар сугунуп алышкандыгы айтылууда. Муну уккан мурунку ветеринар Акундун ичинде ит үрүп, эми Батукаевдин эжеси мага 100 миң доллар бергенмин дегени үчүн эле мен түрмөгө кесилип кетеминби?! — деп бушайман болуп жатканы түшүнүктүү. Экс-акыйкатчы нормалдуу жана өз баркын билген фигура болсо, бул “жарыбаган” сумма үчүн Нарындагы түрмөгө ат тезегин кургатпай, телпектеп чуркабас эле! Анысы аз келгенсип, жалпы элге жек көрүнгөнүнө ичи ачышып жатканынын арты — аябагандай эле аянычтуу болууда…

Кандай болгон күндө да, узакка созулган тергөө иши объективдүү жүргүзүлдү дегенге негиз бар. Дээрлик бир жылга жакын созулган кылмыш ишинин тергелип бүтүп, эми гана сотко өтүшү — прокуратура деңгээлинде үйүлүп калган башка дагы көптөгөн коррупциялык иштер алдында алгачкы карлыгач катары кабылданууда. Анын кандай маанайда өтүп, канчалык адилет жана мыйзамдуу болорунан кийинки өнүгүүлөрдүн көп багыттары тыгыз байланышта болору турган иш. Азыр жалпы коомчулук тарабынан бул кылмыш иштерине өтө зор кызыгуу менен, ынтаа коюп байкоо жүргүзүлүп жатканы да ошондон улам.

Ушундай жагдайда экс-генпрокурор Азимбек Бекназаровдун мыйзам актыларына да “кыргызчылыктын” өң-түсүн берүү аракети көптөгөн кошумча суроолорду жаратууда. Анын президент Сооронбай Жээнбековго камакта жаткан мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди үй камагына чыгаруу өтүнүчү менен кайрылышы — логикага сыйбаган бир нонсенс! Муну айылдан келген сабатсыз абышка айтса да түшүнсөк болот эле. Адамгерчилик, салт-санаа жана башка улуттук менталитет алкагынан чыга албаган критерийлерден улам болууда го деп!.. Ал эми экс-генпрокурордун мындай сунушу — кылмышкерлерди деле ар кандай категорияларга каалагандай кылып бөлүштүрүп, алардын жеке статусуна жараша дифференциялай берсе болот тура деген ойго түртүүдө!..

Асыресе, Кыргызстан Сооронбай Жээнбековдун президенттик тушунда биротоло мыйзамдык-укуктук талаага багыт ала баштады деп айтууга негиз жаралууда. Бул жол эч кыйшаюусуз жана да альтернативасыз болууга тийиш. Ансыз биз жалпы кыргыз улутунун Кудайдан берилген энчиси болгон “Кумтөрдү” чет жактан келишкен шылуундарга сатып жиберишип, өздөрү байып алышып, чет жакта жыргап жүрүшкөн мурдагы президент баштаган үлкөн чиновниктердин баарын кечирүү керек, актоо керек, Кыргызстанга алып келип, аларга түрмөдөн эмес, — жарандык жашоодон абдан сыйлуу орундарды берүү керек деген сыяктуу сунуштардан башыбыз чыкпай калат.

Азимбек Бекназаровдун жакында берген пресс-конференциясында деле негизги лейтмотив жалпы улуттук ынтымак, өлкө тынчтыгы жана биримдиги сыяктуу идеялар менен коштолгону менен, жалпысынан алганда, маалымат жыйынына чакырган инсандын өзүнүн жеке инсандык саясий бейнеси сымал эле, карама-каршылыктуу суроолорду жараткандыгы да ушундан улам. Али биротоло чечиле элек Малайзиядагы элчилик (ага чейин Турция, Азербайжандагы элчиликтер) сунушталганын да билдирип, өзү атаган бир катар талаптар аткарылбаса — ойлонуп көрөмүн! — дегендей мааниде сүйлөшү, мамлекеттик жетекчилерди шантаж кылган сыяктуу сезилери анык.

Дегеле, алдыда парламенттик шайлоо жакындап келе жаткандыгын эске алсак, шайлоо жараяны жакындаган сайын, “и нашим, и вашим” деген позицияны карманууга умтулгандар көбөйүүдө. Элдин кызыкчылыгы үчүн күйгөн адам болуп көрүнүп, ошол эле учурда — бийликке жагынууга умтулгандардын саны арбууда. Эл популист саясатчыларга, куру убадаларга эбак эле кекиртегинен чыккандай тойгонун эске алып, конкреттүү кадамдарга баруу, иш жүзүндөгү аракеттерге өтүүчү мезгил келди. Чулгандуу коррупциялык кылмыш иштеринде айыпталып жатышкан ири чиновниктердин тор артында мылжыя жылмайышып, мыйзам, сот, мамлекеттик бийлик дегенди тоготпогондой олтурушканы — Кытайдагы, Япониядагы мыйзам кыйшаюусуз иштеген кырдаалды талап кылууда. Кытайдагыдай атып салуу, асып өлтүрүү ж. б. жазалар бизде каралган эмес.

А Японияда өз ысымын булгап алган мамлекеттик чиновник өзүн өзү жазалап, — камикадзе болуп, харакири жасап, өз жанын өзү кыят. Мунусу ал кылмышкерди абийири абдан кыйнап, ар-намысы ойгонуп кеткендиктен улам эмес — эгерде ал ошол айыптоолор боюнча соттолсо, мыйзам боюнча — анын үй-бүлөсү, жакын туугандары да мамлекет колдоосунан биротоло ажырап калышынан коркушат. Эгерде өз жанын кыйып кетсе — үй-бүлөсүнө, туугандарына айыптоо таркабай калат! Бул жагынан караганда, бизде жалаң кайын энесине, жакын туугандарына катталып калган мүлктөрдү да сот өкүмүнөн соң, кошо конфискациялоо карала турган мыйзамдар иштелип чыгышы туура болот. Ошондо гана коомдун тазаланышы, биротоло мыйзам жолуна түшүшү — кайра артка бурулгус өңүткө өтөт.

Ишенбек Муртазаев

Булак: «Жаңы Ордо»

Жерүй кени саясый сооданын оюнуна айланабы?

Кыргызстанда саясатчылар 2020-жылдагы парламенттик шайлоого даярдана башташты. Баягы эле – ачуу билдирүүлөр, популизм, ири долбоорлор боюнча келишимдерди кайра карап чыгуу – сонун ыкма эмей эмине десең.

Быйыл минтип жаңы шылтоо табылып олтурат – жакында Жерүй кени иштетиле  баштайт. Эки жыл бою бул долбоорду эч ким эстебей жатты эле, ал долбоордо мамлекеттин үлүшү жок экенин эми биле коюшкансып, четинен коңгуроо кагып киришти. Жерүй жөнүндө кечээ кеңири жазганбыз (шилтемени караңыз: https://kyrgyztoday.org/news_ky/kajradan-zheruj-bul-ken-bajlygynda-babanov-menen-atambaevdin-kyzykchylygy-barby/ ).

Жакында эле, сентябрдын соңунда автивисттер Таластагы Улуттук көчмөндөр оюнуна “Бакубат Талас” фонду 100 миң доллар коротконун билдиришкен. Эми алар курултай өткөрүп, үч маселени койгону жатышат: Жерүй боюнча тендердин мыйзамдуулугу, кендеги мамлекеттин үлүш маселеси жана жаратылыш ресурстары боюнча мыйзамга өзгөртүү киргизүү. Анан эле “провакация болот экен” деген шылтоо менен курултайды өткөрбөй калышты.

Жума башында Азимбек Бекназаров басма сөз жыйынын өткөрүп, анда: “Өкмөт башчы М.Абылгазиев Жерүйдөгү мамлекеттин үлүшү боюнча маселени чечкенге аракет кыларын айтты” деди. Эртеси эле Өкмөт саясатчынын бул сөздөрүн четке какты. Премьер-министрдин басма сөз катчысы Адилет Султаналиев өкмөт башчынын сөзүн Бекназаров туура эмес келтиргенин билдирди.

“Өкмөт башчы “Альянс Алтын” компаниясы да, өкмөт дагы кызматташуунун бардык шарттарын бекем сактап келет. Бул инвестициялык климат үчүн абдан маанилүү. Ошону менен катар өкмөт Жерүйдөгү бардык экологиялык жана техникалык нормалардын аткарылышын катуу көзмөлгө алган. Өкмөт сүйлөшүлгөн шарттарды так аткарат – деп айткан”, – деди Адилет Султаналиев.

Бирок милдеттерди бузуп койсо болобу? Варианттары, албетте, бар. Өкмөттүн мындай позициясына карабай, Жерүйдү иштетүүнүн шарттарын кароо маселеси күн тартибине бат эле туруп калышы мүмкүн. Мисалы, тоо өнөр жай ассоциациясынын өкүлдөрү мамлекеттин Жерүй  боюнча долбоорго кириши пайда гана алып келерин айтып чыгышты. Алар эки сунуш киргизип жатышат: мамлекет үлүш алуусу керек жана Кумтөр мисалындагыдай жалпы кирешеден кошумча салык төлөнүүгө тийиш.

“Соңку учурда саясатчылар, элдик курултай, жаштар уюмдары сурап жатышат: Жерүйдө эмнеге Кыргызстанды үлүшү жок? – деп. Ошондуктан абал курчуп кетпеши үчүн өкмөттүн чечими менен жумушчу топ түзүлүп, сүйлөшүүлөр жүрүшү кажет. Бул долбоордон мамлекет кандай табарын изилдебесе болбойт”, – дейт ассоциация мүчөсү Дүйшенбек Камчыбеков.

Кыскасы, Жерүй дале болсо баш сындырчу маселелерди ачыкка чыгарып, саясый сооданын чордонуна айланары айкын болуп калды.

Булак: KyrgyzToday.kg

Өткөөл мезгил жана парламенттик өлкө

Азыркы күзгү оомал-төкмөл, туруксуз аба-ырайы Кыргызстандагы учурдагы коомдук-саясий кырдаалдын күзгүдөн так чагылып турган элеси сымал да сезилет. Бир жагынан карасаң, быйыл кыш абдан катуу болот экен, өтө эле эрте жана күтүүсүз түшөт экен дешсе, экинчи жагынан — эч нерсе болбогондой эле, баягы көнүмүш, жана да азырынча эч кандай оптимисттик маанайларга негиз бербей турган илең-салаң турмуш агымы өтүүдө…

Парламенттик республикага өтүү алдында турабыз деп (деги канчанчы ирет өткөөл мезгилди баштан кечирүүдөбүз?!), бул жагынан КМШ аймагында эле эмес, дегеле жалпы цивилизациялуу дүйнө жүзүндө абдан алдыга кеттик деп ооз көптүргөнүбүз менен да, — республикалык парламентибиздин реалдуу абалы ушул, шайлоочулар гана нааразы болуп тим болбостон, мышык ыйлап жиберчүдөй деңгээлге жетип калды…

Азыркы УКМКнын убактылуу кармоочу жайында эс алып жаткан мурдагы президент Алмазбек Атамбаев күчкө салып (формалдуу түрдө баары мыйзамдуу болгону менен да!), жасалма жол менен, Конституцияга шашылыш киргизилген өзгөртүүлөр жана толуктоолор жөнүндө эске алган жан жок. Ал жаңы кошумчаларга ылайык, кийинки кирип келе жаткан 2020-жылдан тартып, биздин өлкө толугу менен парламенттик республикага айланып, реалдуу административдик-башкаруучу, чарбалык-экономикалык рычагдардын баары тең бир гана өкмөттүн карамагына өтүп, президенттик бийликке өкүлчүлүк ыйгарым укуктар гана калтырылышы каралган. А бизде андай маанайдан азырынча шыбырт да жок. Дале болсо, баары тең президенттин айланасында чимирилип бийлеп, анын көзүн карап жүрүшөт. Демек, Конституция деле, андан башка маанилүү мыйзамдар деле — кагаз жүзүндө гана калууда!..

Бул өңүттөн караганда, кийинки келген парламент эл күткөндөй тың чыгып, баарын тең өз көзөмөлүнө алып, кыйшаюусуз аткарылышын талап кылууга жетише алса гана учурдагы абага асылгандай абал, акыры оң жагына өзгөрүшү мүмкүнбү деген үмүт-ой жаралат. Анткен менен, мындай таттуу кыялдар реалдуу жагдайларга келгенде ишке ашышы өтө кыйын экендиги маалым. Себеби, ошол эле электорат, ошол эле шайлоочулар, ошол эле тандалып алынуучу “материал” — депутаттыкка талапкерлер калууда.

Шайлоо кодексине билинер-билинбес гана өзгөртүүлөр киргизилип (өтүүчү барьердин 7%дан 9%га көтөрүлүшү сыяктуу), принципиалдуу маанидеги, келечектеги кардиналдуу өзгөрүүлөрдү шарттай ала турган толуктоолор өткөн жок. Дегеле, азыркы парламенттин жүзүнө тигиле карап, ар тараптуу талдоодон өткөргөн соң, биздеги шайлоо системасына партиялык тандоо ыкмасы өтө эрте киргизилгенине аргасыздан ынанууга мажбурланасың. Пропорционалдык-мажоритардык системаны сактап калуу жолу менен эле, адегенде партияларга парламенттен 25%дан ашпаган орун берилип, андан кийинки шайлоолордо бул көрсөткүчтү уламдан-улам 5 пайызга гана, акырындап көбөйтүп жүрүп олтуруу менен гана, акыр келип 50% жеткенде биротоло токтотуп салуу максатка ылайыктуу болмок. Бул жагдай жаңыдан гана өнүгүп келе жаткан саясий партиялардын атаандашуусуна жол ачып, алардын өсүүсүн шарттамак!..

Азыркы көп партиялуулук шартында, албетте, мурдагы коммунисттер сыяктуу элдин калың катмарына чейин сиңген массалык партия болушу кыйын. Арийне, шайлоо болор алдында шашылыш түзүлө калып, курамында 3 (үч!) миңден баштап, ашып барса 30 (отуз) миңге жетпеген мүчөлөрү бар партия сымал аталыштагылардын жалпы элдин, электораттын өкүлүбүз дегендери — абдан катуу ойлонто турган маселеге айланууда. Жалпы Кыргызстандын аймагында таасирдүү саясий күчкө айланып, жалпы элдин кызыкчылыктарын камсыз кыла аламын жана бардык деңгээлде эл өкүлү болуп бере аламын деген сыяктуу талаптарга умтулган партия — бери эле болгондо жалпы калктын 10 пайызын, же 600 миң адамды өз катарына тартууга жетишип, алардын күнүмдүк көйгөйлөрүнөн тартып, келечек максаттарына чейин жакшы билип, ошол эл жана электорат менен кошо чогуу жашап, сүйүнүчүнө кошо сүйүнүп, кайгысына кошо кайгыра тургандай болушу ылазым. Тилекке каршы, азырынча андай партия бизде жок жана жакынкы арада карааны көрүнөт деген үмүт да али жарала элек!..

Кээде ыгы келсе да, келбесе да кыр көрсөтүп, биз силерден кыйынбыз дегенчелик кылып, көтөрүлүп калмай адаттары бар казак баурдастарыбыздын алдында кыргыздардын аброюн биротоло сындырып салгандай эле болду. Чет элдик башка синхрондук котормо аркылуу уккандары го — текстти чала жаттаган чабал декламатордун сөзүнүн түпкү маанисине анчейин түшүнүшкөн деле жок.

Бир кезде менин бир казак досум кыргыз акынынын ырын түпнускадан окуп алып, “Ой-ба-ай, шыныгы поэзия дегениң солай болат тура!?” — дегендей, биздин спикердин “шыныгы” деңгээли да, канчалык жашырган менен да, акыры ушинтип ачыкка чыгып калды. Дегеле, “квота” аркылуу, баланча региондун кадрлары деген ой менен гана, эң жогорку бийлик кызматтарына кокусунан келип калышкан талиева, кудайбердиева, жумабеков, мамытов сыяктууларды чет жактагыларга көрсөтпөй, ички “муктаждыктарга” гана пайдалануу — Кыргызстандын эгемен мамлекет катары престижин эл аралык деңгээлде сактоого ылайыктуу болмок.

Спикер — парламенттин жүзү. Анткени, чабал, марионетка сымал парламентке күчтүү лидерлик сапаттарга ээ болгон спикердин деле кереги жоктугу түшүнүктүү. Кечээ жакында 5-телеканалдан КРСУнун профессору Марат Суюнбаев айткандай, биздеги сабаттуулук спикердин деңгээлинен бери эле аксап келе жатат. Ушундан улам бир ой жаралат — бул профессор орус-славян университетинде эмес, башка бир мамлекеттик окуу жайында иштесе, албетте, мындай оюн теледен ачык айта алмак эмес. Айтчу саналуу кишилер табылса да, алар дал ошол замат баягы эле бийлик партиялары аркылуу бийликке келишкен ректорлор аркылуу дароо чокуга чабылып, Кыргызстандан ансыз да сыртка чыгып, эми Россияга, Казакстанга батпай, дүйнө кезип кеткен жумушсуздардын армиясына кошулуп калмак… Биздеги өздөрүн элитабыз дешкендер да, дал ушундай, жеке өздөрү үчүн абдан ыңгайлуу системаны түзүп алышты. Сөз жүзүндө демократия, сөз эркиндиги, басма сөз эркиндиги бар, а бирок, иш жүзүндө — алардын баары азырынча куру сөз бойдон гана калып калууда.

Мындан бир аз мурдараакта өздөрүн “Чимкирик парламент” дегенди угуп алышып, буга безге сайгандай болушуп, абдан катуу чычалашып, парламент трибунасынан чоң талкууга айлантып жибере жаздашкандай, эмнегедир, бул ирет унчугушкан жок.

Аргасыздан моюнга алуу керек. Тантырап, туш келди сүйлөсө да, ойду-тоону ойлонбой айта берчү Алмазбек Атамбаевдин айткан сөздөрү да, кээде бытыра атканда айрым октор кокусунан эле бутага дал тийип калгандай болуп калчу. Демек, “элиталар” бекеринен чычалашкан жок да деген ой өзүнөн өзү келет… Парламенттик республика деген атка конуу алдында турган кезде, дал ушундай абалда турганыбыз — канчалык өкүнүчтүү?!

Чын-чынына келгенде, “легендарлуу парламент” деп аталган, эгемендик доорундагы эң алгачкы чакырылган парламент кеткенден бери, биздин депутаттар айтылуу Медеткан Шеримкулов сыяктуу спикерге жарыганын көрө элекпиз. Эл дагы өздөрүнүн чыныгы өкүлдөрүн көрө алдык деген парламентке жарый элек. Анча-мынча гана “жылт-жулт” этип, саналуу фигуралардын карааны көрүнө калбаса, алардын үнү да, сөзү да жалпы хордун фонунда дээрлик угулбай келет.

Анын ордуна, “ун мафиясы”, “арак мафиясы” деген сыяктуу коррупциялык чыр-чатактардын чети чыгарылып, алардан парламент өкүлдөрүнүн, болгондо да — фракция лидерлеринин караандары көрүнүүдө. Асыресе, “ун мафиясынын” бардык көмүскө жагдайларын мыйзам чегинде иликтөө атайын укук коргоо органдарынын иши. Ошентсе да, СДПК фракциясына байланыштуу Бишкек арак заводунун, жана да “Кыргызстан” фракциясына байланыштуу — “Аюу” фирмасынын (арак-вино тармагындагы монополисттердин бири) аталышы жалпы парламентке көлөкө түшүрбөй койбойт. Мурдараакта Бишкек шампан комбинаты кандай жолдор менен банкрот кылынгандыгы, жана да анын шаардын чокортосундагы гектарлаган аймактары кантип жең ичинен сатылып, кандай жолдор менен көп кабаттуу үйлөр жана башка имараттар курулгандыгы ачыкка чыккан. Бул тармак дегеле банкрот болбой турган, сууга салсаң чөкпөй турган, отко салсаң күйбөй турган тармак экендиги түшүнүктүү (арак, ун ж. б. күнүмдүк керектелүүчү кирешелүү тармактар сыяктуу эле!), демек, аны атайылап, арам ойлуу бирөөлөр жасалма банкротко жеткирип, “өлгөн” соң, жорулардай тарпты туш-тушка бөлүп алышкан десек, бул логикалуу версияга кыйла жакындап барат!..

Ал эми Бишкек арак заводун менчиктештирүү Алмазбек Атамбаевдин жана “Убактылуулардын” бийлигине туш болуп, абдан чоң резонанстуу, чырдуу чуру-чуулар менен коштолгондугуна карабастан, жеке менчик колго өтүп кеткен. Ал шампан комбинатынан да кирешелүү жана бай, ээлеген территориясы боюнча да алда канча престиждүү аймакта жайгашкандыгы маалым. Ушундан улам, коомчулуктун пикирин чымын чаккандай да көрбөй, ары-бери будамайлап, менчиктештирип жиберишкендиги ар кандай жоромолдорду пайда кылат. Ошол өткөөл, чынында да сөздүн чыныгы маанисинде “убактылуу” бийликте (биз дагы канча бийликте тура алабыз? Эртең башкалар келип кууп чыгышпайбы? Же биротоло эле, төңкөрүш жасадыңар, Бишкектеги 100гө жакын бейкүнөө адамдын канына забын болуп, Ош окуясында миңдеген жарандардын курман болуп, дайынсыз жоголушуна себепкер болдуңар дешип, узак мөөнөттүү түрмөгө тыгып салышпайбы?! — дешип, олку-солку болушуп, жүрөкзаада болушуп, эртеңки күнүнөн үмүттөрү бекем болбой, чет жактардан дагы “на свякий случай” запастык аэродромдорду жасап жатышкан кезде, балким, колдору чыканагына чейин эмес, ийиндерине чейин жеткенче жеп-жутуп, алдарынын жетишинче уурдап-тоноп, катып алышканга умтулушкандыр?..

Бишкек арак заводунун ээси СДПКнын спонсор-кошелогуна айланышы, кийинчерээк спикер болуп калышы ушундай ойлорго түртөт. А кийинки президенттик шайлоодо болсо, акча жытына ашыкча мас болуп кетип, “Кадырлап турса кең Мекен, Каныкей болуш эмне экен?!” — демекчи, “Акчаң батпай жатса чөнтөктө, Ажо болуш эмне экен?!” — деген сымал, президенттик кызматка талапкер болууга да талпына баштагандай абалга жетти. Кожоюндары акырын башка чаап, ары олтурчу, унчукпай, дешкенде гана, эсине келе калып, коңулга киргенсиди…

Азыр парламенттин таркатылышын, же анын самороспускка барып, өзүн өзү таркатышын каалагандар арбыды. Азырынча коомчулук талабы “Борончу” баштаган айрым артисттердин оозу менен айтылууда. Кыш катуу болот, күтүүсүз эрте келет деген сымал гана “бороондуу мезгилдин” белгилерин байкоо кыйын.

Туура, пенсиялардын 1-октябрдан баштап көбөйүшүндө айрым кыйыр белгилер бар. Эң соңку маалыматтарга караганда, өлкө боюнча пенсионерлердин саны 700 миңге чамалап калды (тагыраагы 680 миңден ашуун!), бул армия — добуш берүүдө эң чоң күч! Мугалимдердин айлыгы дагы октябрдан көтөрүлдү. Бул катмар добуш берүүчү гана эмес, шайлоо кампанияларын уюштуруудагы негизги мотор-кыймылдаткычтардын бири экендиги талашсыз. Демек, бардык күчтөр кезектеги шайлоого акырындап, тымызын даярдыкты күчөтүүдө…

Ишенбек Муртазаев

Булак: «Жаңы Ордо»

Отуз жыл өкүнүчтүү сабактары же Мамлекеттик тил эмне үчүн иштебейт?

Кечээ жакында жалпы мамлекеттик деңгээлде белгиленген дата– кыргыз тилинин мамлекеттик тилге айлангандыгына 30 жыл толгондугуна байланыштуу иш-чаралардын эң соңку жыйынтыгы салтанаттуу маараке болбой эле, аз жерден эне тилибиздин келечек тагдыры боюнча аза күтүү маанайына айланып кете жаздагандай таасир калды. Филармониядагы өткөн салтанатта сүйлөгөн президент Сооронбай Жээнбеков баш болуп, катардагы жарандарга чейин кыргыз тилинин мамлекеттүүлүгү азырынча кагаз жүзүндө калып, мыйзам толук түрдө иштебей жатканын өкүнүү менен белгилешти.

Мыйзам кабыл алынгандан бери бир муун толук калыптанып бүтүп, экинчиси мектеп босогосун аттап калган кезде ушундай арсар абалда туруунун өзү эле, жалпы кыргыз коомчулугунун интеллектуалдык-маданий потенциалынын бардык мүмкүнчүлүктөрүн күзгү сымал айгинелеп, ачык көрсөтүүдө. Же, так, сөздүн өз маанисинде айтканда, мыйзамды сыйлабоо, аны аткарууга аракет кылуунун ордуна, тескерисинче, мен ал мыйзамыңды уруп да ойнобойм деген сыяктуу мамиле жасоо эгемендик доорунан бери эле күнүмдүк тартипке, эрежеге айланып калган…

Биздин жарым феодалдык, жарым жапайы капиталисттик, жарым демократиялык гибрид-коомубузда жаңы идеология иштеп чыгам дешкен Осмонакун сыяктуу чаласабат, кошоматчылыктан башка нерселерди жакшы өздөштүрө алышпай калган байкуш идеологдор баарын астын-үстүн чакчелекей кылышып, коомдогу мурдагы калыптанган моралдык-нравалык баалуулуктарды биротоло талкалашканы менен да, алардын ордун толук кандуу алмаштыра турган эч нерсе жарата алышкан жок.

Бул абал дээрлик отуз жыл бою (эгерде Мамлекеттик тил кабыл алынган жылды улуттук жаңылануу, кайра жаралуунун жаңы чеги катары карай турган болсок) уланып келе жатат. Конкреттүү бир эле мисал. Бул мисал абдан таасын иллюстрация болуп бере алат. 2015-жылкы парламенттик шайлоолордун алдында кайсыл бир Борбордун атынан үйгө телефон чалып калышты. Коомдук пикирди иликтөө маселеси боюнча дешип. Кайсыл партияга добуш берүүнү чечкендигиме кызыгышты. Мен али чече электигимди, добуш берүүгө чейин ойлонуп көрүп, чече турганымды билдирдим. Добуш берүүчү күнү мурда өзүм добуш берип жүргөн эле шайлоо участогунан тизмеде жок болуп чыктым. Кыйла узакка созулган териштирүүдөн кийин гана, менин фамилиям Араван районундагы добуш берүү участокторунун биринде катталып калгандыгы билинди!..

Мен бийликчил партияга каршы добуш беремин деп айтпасам деле, өзүнөн өзү эле ушундай кырдаал жаралды. Адегенде мен муну тек гана техникалык ката дешкенине ишенип, этибарга алган деле эмесмин, а кийинчерээк билсем — мындай “атайылап жасалган чаташтыруулар” абдан көп жана да, болгондо да дээрлик бардык шайлоо участокторунда кеңири орун алыптыр! Дегеле, ушундай ыплас аракеттерди жасап жатышкан бийлик өкүлдөрүнүн демократия, адам укугу, шайлоо принциби тууралуу кооз сөздөрдү оозанууга акылары барбы? — деген суроо өзүнөн өзү жаралат. Демократиялык баалуулуктар, мыйзам баарына бирдей болуу керек, эгерде президент кылмыш кылса — ал дагы башка жарандардай эле соттолушу керек деп, жаттап алган жадыбалдай улам-улам, кайталап жүргөн Алмазбек Атамбаевдин доорунда андай аракеттер толук бойдон уланып, ал тургай күчөтүлгөн абалга жетти. Ашкан өзүм билемдиги менен, эч кеп жебеген, коомчулуктун пикирин уруп да ойнобогон адам деле, канчалык моюн толгогонуна карабай, үйдө куруп алган дзот-чептери да эч жардам бербей, сот жоопкерчилигине тартыла баштаган Атамбаевдин тагдыры керек болсо эч качан аткарылбаган мыйзамдардан да күчтүү, эртеби-кечпи — баары бир адилеттик орной турган Табигат Мыйзамынын бардыгын далилдеп турат!.. Баягы өзү улам айта берген сөздөрдүн укмуштай тездик менен ишке ашып кетиши да, сөздүн магиялык күчүнө тан берүүгө аргасыз кылып тургансыйт…

Мыйзамдары да, моралдык-нравалык критерийлери да оозеки сөз түрүндө болуп, эзелтен бери кыргыз эли сөзгө өзгөчө маани берип келгени анык. Балким, кагаз жүзүндөгү мыйзамдар толук иштебей, же кагазда гана калганына кайдыгер карашканы да ушундан уламбы деген ой жаралбай койбойт. Баягы эле табигый жана да эртедир-кечтир сөзсүз боло турган “мыйзамдарга” ашкере ишенгендиктен уламдыр?!

Канткен күндө да, азыркы Кыргызстандык коомчулуктун өзүнө гана таандык болгон бир өзгөчө “артыкчылыктары” пайда болгондугун да танууга болбос. Бул айрыкча эгемендик доорунда, мурдагы советтик идеология түп-тамырынан кулап, анын ордун боштук ээлеп калганда абдан ачык-айкын болду. Кандай бийик, ыйык идеялар (адам укугу, жалпы адамзат баалуулуктары деген кооз түшүнүктөр менен коштолгон) болсо да, цивилизациялуу дүйнөгө таандык бардык атрибуттардын баарын тең эң артта калган, сасыган кыргызбайлык көнүмүш адаттарга ыңгайлаштырып алуу аракеттери эч тоскоолдуктарсыз эле, дароо ишке ашып кеткендиги таң калычтуу деле болбой калды.

Мындай мисалдарды санай берсең, кагаз түтпөйт. 30 жылдан берки Кыргызстанга келип, тамырын жайып, жаңы гана эгемендүүлүк алган өлкөнү дүйнөлүк цивилизация баалуулуктарына сугармакчы болушкан көптөгөн эл аралык уюмдардын ишмердигине үстүртөн көз чаптыруу эле жетиштүү болор. Бул жаатта — “Кыргызстан-Сорос Фондунун”, көптөгөн ар кандай Эл аралык деп аталган уюмдардын иштерине талдоо жүргүзүп көрүү абдан бай материалды бере алмак.

Кечээ жакында эле айрым Интернеттик сайттарда жарыяланган, Булан Институттун Кыргызстандагы мектептердин окуу китептери жөнүндөгү баяндамасында камтылган фактылар дагы жогорудагы ойлорду ырастап турат. Дүйнөлүк Банк, Азия Өнүгүү Банкы сыяктуу демөөрчүлөр, донорлор менен биргелешип чыгарып жаткан окуу китептеринен орой каталар чыгып, жалпы коомчулукта нааразычылык менен коштолгон кыжырданууларды туудурду. Миллиондогон суммалар дайынсыз агып жатканы ачыкталды.

Бир кезде Борбордук Азиядагы демократия аралына айландык деп мактана баштадык эле, аягы эмне менен бүттү? Референдум, шайлоо, — фикцияга айланды. Ар кандай жогорку портфелдүү кызматтарга жарыяланган конкурстар катышуучулардын капчыктарынын чоңдугу менен өлчөнгөн учур биротоло орноп калды. Бир кезде билим жана маданият министри Ишенгүл Болжуровага президенттик администрациядагы жогорку мартабалуу бир кызматкер “кейс менен киришиңиз керек болчу!” — деп “баалуу кеңеш” айткан сымал… Мындай тартип-эрежелердин аягы күчтүү профессионалдар акырындап четтеп, бул системага кудайбердиева, талиева сымал оозуң кана десен мурдун көрсөткөн адамдардын келиши менен, эл аралык жана цивилизациялуу коомдун эреже-тартиптерин “кыргызбайчылык менталитетке ийгиликтүү адаптациялоо” менен аяктады!..

Эң өкүнүчтүүсү — ушундай абал дээрлик бардык тармактарда орун алууда. Бир кезде коммунисттик системанын былыктарын ашкерелеген академик Андрей Сахаров “бул оорудан өзүнүн жабыктыгынан улам, бир гана КГБ четте калды” деп айтканы бар. Биздеги атайын жана “жабык” кызматтагылардын көбү деле жердешчилик, кыргызбайчылык оорусунан арыла албай келе жатышкандыгын көрсөтүүдө. СНБнин мурдагы башчысы Абдил Сегизбаев “Кой-Таш “элдик” республикасынын” жамаатына мал союп бергендигин “алардын идеясын колдоо” деп түшүнбөйт экен. Тек гана айылдаш тууган, мурдагы коллега катары моралдык колдоо десе керек.

Кыргызстанга 1931-жылы жаңы техникалык цивилизациянын үлгүсү катары келген, дээрлик бир кылымдык тарыхы бар радиого келсек, бул тармак да Эл аралык деңгээлге чейин “өсүп жеткен” учур келди. Болгондо да, жакшы жагынан эмес, дал терс жактарынан… Союз тушунда жабык-подпольдук түрдө иштеп келген “Азаттык” өз маалыматтарынын абдан тактыгы, оперативдүүлүгү менен таң калтырып турган. Ушунун өзү эле анын булактарынын эл аралык абдан күчтүү чалгынчылык, же, ачык айтканда, — ЦРУ менен! — дайыма тыгыз байланышта болуп келгендигин тастыктай алат.

Мурдагы союзда жаап-жашырылган, же жарым-жартылай гана айтылган, дал ошондуктан улам, эл оозундагы айың кептер, ушак сөздөр менен кошулуп, көбүртүлүп-жабыртылган коомдук-саясий окуялар тууралуу деле “Азаттык” (албетте, кээде — орусча теги-түгөйлөшү “Свобода”, “Голос Америки” сыяктуу радиоастанциялары менен тыгыз кызматташкандыктан улам) салыштырмалуу так жана адилет маалыматтарды бере алчу.

Башкасын айтпаганда деле, 1980-жылы декабрда Кыргызстанда болгон каргашалуу окуя — Султан Ибраимовдун трагедиялуу өлүмүн эске салсак болот. Бул тууралуу маалымат советтик басма сөздө абдан чектелип, учкай билдирүү гана берилген. Ал эми ошол кезде ар кандай чуру-чуулуу үндөр менен (атайын органдардын спецсредствалары аркылуу!) өчүрүлүп, сапаты жакшы угулбаган радиону жата калып угуп, бурамасын улам кайра жылып кеткен сайын бурагылап, кулагынын түбүнө кармагандар дароо маалымат алышкан. Алар Султан Ибраимовдун кандайча жагдайда атылганын, ал аткан адам Фрунзе-Москва поездинде бара жатканда, Саратов шаарынын аймагында поезддин туалетинде асылып өлтүрүлгөнүн билишкен. О‑о кийин, андан бир топ жылдар өткөн соң, Турдакун Усубалиевдин китебиндеги Султан Ибраимовдун өлүмүнө байланыштуу сот өкүмүн окуп жатып, мен так эле ошол 15–20 мүнөттүк берүүнүн жаңырыгын уккандай болгонмун…

Ал эми эгемендик алган жылдары бул радио ачык иштей баштап, эл арасында популярдуулугу мурдагыдан да арткандыгы анык. Мурда айрым саналуу интеллигенция өкүлдөрү, коомдук-саясий турмуштун көмүскө тарабына кызыккан, саналуу катмардагылар гана кызыгып угуп келишсе, эми жалпы эл аудиториясына арналып, баягы эле өзүнө таандык тактык, оперативдүүлүк сапаттары менен алдыга озуп келген. Анткени, мамлекеттик басмалар, радио-телелер “экинчи-үчүнчү свежесттеги” жаңылыктарды да элге толук жеткирбей, дале болсо цензура элеги аркылуу өткөрчү.

Тарыхта “Нашествие монголов”, “Нашествие калмыков” деп айтылган сымал, “Азаттык” раиосу эгемендиктин алгачкы доорунда профессионал эмес, любитель-радиожурналисттердин (өздөрүн “жаш тарыхчылар уюму” деп атап алышкан) чабуулуна кабылса, соңку кездерде “көлдүк жердештердин” тебелендисинде калгандыгы айтылууда. Мурда профессионал журналистиканын бийик критерийлерине жооп бере албагандыгы — радио экендигинен улам көп байкалбай келсе (жазуу стили дегенден такыр эле дайын жоктугу, оозеки келегей тилден билинмек беле?!), сөз эркиндиги кеңири орной элек кездеги маалыматтык дефицит учурундагы оперативдүүлүк кандайдыр бир деңгээлде бул кемчилдикти компенсациялап, жымсалдап, билдирбей келген. Азыркы шартка жараша, эл аралык радио мурдагы “көзүрлөрүнөн” табигый түрдө ажырап калып, анын мурда байкалбай келген көмүскө кемчилдиктери ашкереленип, ачыкка чыга баштады. Бир жагынан, сөз эркиндиги ээнбаштыкка, фейк-жаңылыктарга чейин жетип, экинчи жагынан, интернет сайттар жана соцтармактар менен оперативдүүлүк жагынан атаандашуу радио үчүн кыйын болду.

Ушундай жагдайда кайдагы бир тарыхчы-журналист, майда радиочиновниги түптүү, бай салты бар “Азаттыкты” оңой эле “проатамбаевчил радиого” айлантып салат деп, америкалык салык төлөөчүнүн түшүнө да кирбесе керек!? Башкача айтканда, — вывескасы эл аралык, демократиялык бойдон калганы менен, маңызы, алып барган ишинин деңгээли боюнча, — баягы эле накта кыргызбайчылык жаман чапанды кийип калды. Анысы аз келгенсип, коррупция элементтери боюнча шектелип жатса! Журналистикада аты-жыты жок, а бирок азыр популярдуулугу арткан Венера Жуматаева “Азаттыкта” тарыхчылар чабуулунан калган артефакт сымал болуп, кийинчерээк өз алдынча “көлдүктөрдүн нашествиесин” уюштуруп жибергенге жараптыр!.. Тарых факультетинен сырттан окуп, журналистикада дилетанттык жол менен ушундай “бийиктиктерге” жеткен бул айымдын кадрдык, моралдык-нравалык жорук-жосундары — ар кимдин өз абийириндеги жана ар бир адамдын өз деңгээлине жараша иши. Арийне, Атамбаев радио жетекчисине тартуулаган белеги — вилла — тууралуу басма сөздө айтылган версия — цивилизациялуу өлкөлөрдөгү эрежелерге ылайык, атайын укук коргоо органдарынын иликтөө предметине айланышы абзел.

Ишенбек Муртазаев

Булак: «Жаңы Ордо»

Эл жуткуч элдер көбөйүп баратабы? Же миграциялык процесстердин күч алуусу улуттун түпкү кызыкчылыктарына ылайык келбейт

Биологиялык түрлөрдүн өсүп-өнүп жаткандыгын, же регресстик абалга түшө баштагандыгын аныктоочу императивдик мүнөздөгү туруктуу бир гана сын-ченем бар, ал – популяциясынын же тукумдап көбөйүүсүнүн абалы. Калгандары утурумдук нерселер. Австролопитектин доорунан бери ар кандай себептерден улам популяциясы азайып отуруп, биологиялык он миңдеген, мүмкүн, жүз миңдеген түрлөр биротоло жок болду. Адам да биологиялык түрлөрдүн бири, этносторду белгилүү өлчөмдө подвиддерге салыштырса болот. Конкреттүү этносту алсак, анын популяциясы же демографиялык жагы динамикалуу болсо, ал акырындап саясый, экономикалык жана аскердик позицияларын жакшыртып, ареалдарын да кеңейте берет.

Эгерде ар кандай себептерден (өлгөндөрдүн төрөлгөндөрдөн көп болгондугу, массалык миграциялар, ассимиляциялык процесстер, перманенттүү кагылышуулар ж.б.) улам эли туруктуу азаюу процессине кирсе, анын дүйнөдөгү орду, таасири ширидей акырындап тарып отуруп, убагы жеткенде реликтилик (мас: эскимостор, немецтер ж.б.) этностордун бирине айланып калуусу же башкаларга ассимиля-цияланып биротоло жок болуп кетиши мүмкүн. Ага тарыхтан мисалдар толтура. Ага Америка континентиндеги акыркы 300-400 жылдагы демографиялык процесстерди көрсөткөн эле жетиштүү болот.

Мына ушул өңүттөн алганда кыргыздарды миграциянын чоң толкуну каптап кеткендиги тынчсыздандырбай койбойт. Утурумдук жагынан алганда мигрантгар чет өлкөлөргө барышып, өздөрүнүн жандарын багышып, ата-энелерине, балдарына жылына республиканын бир жылдык бюджетине жакын акча каражаттарын жиберишип, аябагандай чоң иштерди жасашууда. Алардын акчаларысыз республикадагы саясый, экономикалык абалды, сомдун курсун туруктуу сактоо кыйын болмок. Курулуш иштери, соода-сатык, тейлөө тармактары ж.б. өнүкмөк, элдин турмушу азыркыдай абалга жетмек эмес. Ал эми стратегиялык жагынан алганда кыргыздардын миграциялык процесстерге улам көбүрөөк тартылып бараткандыгы улуттун түпкү кызыкчылыктарына ылайык келбей тургандыгын ачык айтышыбыз керек. Эмне үчүн?

Грузиндер, армяндар отурукташып, мамлекеттиктерин түптөшкөндүгүнө жүздөгөн жылдар болду, бирок элдеринин сандары бизден да аз. Алар мындан жүз жылдай мурда эле өздөрүнөн бардык негизги көрсөткүчтөр боюнча кыйла артта турган коңшулаш Азербайжандан тездик менен артта калып баратышат. Анткени, буларды ХVІІІ-ХІХ кылымдарда эле миграциянын толкуну каптап, пассионардуу инсандарынын дээрлик бардыгынын чет өлкөлөргө чыгып кетип калуусу адатка айланып калган. Дүйнөнүн өнүккөн өлкөлөрүнүн дээрлик бардыгында армяндардын диаспоралары бар, ал эми грузиндердин мыкты ырчы-бийчи, окумуштууларынан тартып, өтүкчүлөрүнө чейин Россияда иштешет, жашашат. Азербайжанда деле миграция бар, бирок элдин табигый өсүүсүнүн динамикасы андан жогору болгондуктан анын калкы ишенимдүү көбөйүп, өлкөнүн экономикалык, аскердик кубаттуулугу кошуналарына салыштырганда тез өсүп баратат.

Мигранттарыбыздын басымдуу көпчүлүгү тапкандарын Кыргызстанга которушууда, бирок жылдан жылга башка өлкөлөрдүн жарандыктарын алып, ал жактарга биротоло отурукташкысы келгендердин сандары артууда, үй-бүлөлүүлөрдүн сезилерлик бөлүгү балдарын ал жактарда окутушууда. Отурукташкан мигранттардын биринчи муундары картайганда болсо да Кыргызстанга кайрылып келүүсү мүмкүн, бирок экинчи муундары келишпейт, үчүнчү, төртүнчү муундары ошол жактардагы элдерге ассимиляцияланып, бабаларынын тилдеринен, маданияттарынан биротоло алыстап кетишет. Аларга мигранттардын улам кийинки толкунундагылар кошула берет, анткени, биринчиден, отурукташып, тиричиликтери оңолгондордун артынан кете берүү биздин менталитетке мүнөздүү көрүнүштөрдөн, экинчиден, өнөр жайыбыз жокко эсе, айыл чарбабыздын келечеги бүдөмүк. Эгерде өнөр жайы жок дегенде советтик мезгилдегидей деңгээлге жетпесе, Кыргызстан эли азайбаса да көбөйбөгөн, кайраттуу инсандарынын баары туш тарапка таркап кетип, кары-картаңдары, күндүн өткөнүнөн башкага кызыкпаган мусапырлары, элдин эсебинен жан баккан чиновниктери, азыноолак студенттери, маалим-таалимдери, күркөчүлөрү гана калып, деми кайтып, оту өчүп бараткан өлкөгө айланып калышы мүмкүн.

Буга кошумча, тилекке каршы, демографиялык көйгөйлөрүн жалаң мигранттардын эсебинен чече баштаган эл соргуч өлкөлөрдүн сандары тездик менен көбөйүүдө. Мурда алар Америка континентиндеги айрым, Европадагы мамлекеттерге гана мүнөздүү көрүнүш болсо, азыр Азиядагы айрым өлкөлөр да кошула баштады. Алакандай Сингапур да демографиялык маселелерин мигранттардын эсебинен чечүүдө. Орустар мурда өздөрүндөгү майда этностордун эсебинен демографиялык балансын сактап келишсе, эми Борбордук Азияны негизги демографиялык ресурс катарында карай башташты. Алар кытайлардан коркушат, Түштүк Чыгыш Азиядагыларды, Африкалыктарды кабыл алгылары келишпейт, Борбордук Азиядагы түрк элдерин гана ассимиляциялаганга оңой материал катарында карашат, ал тарыхый тажрыйбада ырасталган. Россиядагы 50 миллиондой этникалык орустардын тектери түрктөрдөн чыккан, аларга жаңы толкундагылары кошулууда. Мисал үчүн айтсак, 1552-жылы Иван Грозный Казань хандыгын багынтып алганда орустардын саны 5,5 миллиондой болсо, татарлардын саны деле ошого жакын болгон. Андан бери көбөйүүнүн эсебинен Орусия дүйнөдөгү эң чоң державалардын бирине айланды, ал эми Татарстандын келечеги барган сайын бүдөмүк болуп баратат. Буга бир мисал. 1920-жылдардан бери Татарстандагы этникалык татарлардын саны көбөйгөн жок, андагы орустардын саны өсүүдө. Анткени, этникалык татарлар Орусиянын туш тарабына окуп, иштегени чыгышып, эки-үч муун өткөндөн аркылары чокунуп, ошондон ары биротоло ассимиляцияланып, орус болуп кетүүдө. Ушул кылымдын аягына карата Орусиядагы түрк элдеринин заттары түгүл, аттары да калбашы толук мүмкүн. Минтемир Шаймиев ислам дини, татарларды өз тилинде мажбурлап окутуу аркылуу ассимиляциялык процесстерди токтотууга катуу аракет кылды, бирок В.Путин бийликке келгенден кийин андай мажбурлоого тыюу салынды. Шаймиев Татарстандын шаарларына, айыл-кыштактарына көптөгөн мечиттердии курдурган, бирок аларга негизинен мигрант өзбектерден, тажиктерден, кыргыздардан башкалар барышпайт.

ХІХ-кылымда, айрымдары андан мурда сүрүлүп келген немистердин 5-6 мууну Евразияда жашап, андан кийинкилеринин дээрлик бардыгы тарыхый ата мекендерине кетип калышты. Эки миң жылдай башка элдерге аралаш жашап жүргөн жөөттөрдүн көбү XX-кылымдын экинчи жарымында Израилге чогулушту. Башка өлкөлөрдө калгандарынын мүмкүнчүлүктөрү барлары Израилди инвестициялар менен камсыз кылышууда. Алакандай Израил ошолордун эсебинен жыл сайын Россияга тартылгандай көлөмдө инвестицияларды алууда. Ал эми түрк элдеринде алардыкындай антиассимиляциялык иммунитет, сапат, этностук тилектештик аз, башка этностордун арасына бириндеп таркагандарынын тукумдары ошондон ары аларга сиңип кетишет. Кыргыздарда болсо башкаларды ассимиляциялоочу сапат да жок. ХІХ-кылымдын экинчи жарымында Кытайдан качкан дунгандардын бир бөлүгү Ош-Анжиан тарапка келип отурукташкан. Чүйгө келгендери чоң диаспорага айланды, ал эми Анжиан тарапка кеткендери эбак өзбектерге сиңип кетишкен. ХІХ-ХХ-кылымдарда Кыргызстанга келгендерине караганда Кашкардан Фергана өрөөнүнө оогон уйгурлардын саны көп болгон, биздеги уйгурлар 7б миңге чамаласа, ал тараптагы этникалык уйгурлар да өзбектерге аралашып кетишти.

Орусия биздин өнөктөшүбүз, бир катар эл аралык уюмдар боюнча шериктешибиз, бирок демографиялык маселеде стратегиялык кызыкчылыктарыбыз дал келбейт, ал эч качан бизге массалык жумушчу орундарды түзүүчү обьектилерди курууга көмөктөшпөйт. Тескерисинче, тымызын бут тосот, анын ордунда болсок, биз да ошентмекпиз. Анткени, ал Борбордук Азиядагы республикалардын экономикалары өнүгүп, элдеринин турмуштары жакшыруусуна эмес, арзан жумушчу күчтөрүнүн Орусияга карата агылуусуна, алардын өз жарандарына айланып, бекемделип калуусуна кызыкдар. Кайталайбыз, Орусияга окшош демографиялык саясат жүргүзгөн өлкөлөр жыл санап көбөйүүдө. Жакында дүйнөлүк рынокто эмгек ресурстары талашка айланат, пассионардуу уул-кыздарыбызды таркатып жиберүү коркунучу жылдан жылга артып барат.

Айрымдар кошуналар менен 5-6 гектар жерди талашканды эрдик катары эсептешип, мурундары дардайып жүрүшөт, аны чече алышпаса да чоң саясатка айландырып, элди дүрбөтүшөт. Бирок, көз алдыбызда улутубуз туш тарапка таркап, каны азайган адамдай алсырап бараткандыгын байкагылары келишпейт. Же анын биротоло оңолгус дартка чалдыгуусун күтүшүүдөбү?

Ички, тышкы саясаттарда эл сактоо биринчи планга чыгышы, капиталдык салымдар, ички, тышкы инвестициялар туруктуу жумушчу орундарды түзүүгө, турак жайларды курууга гана багытталышы, калган статьялардагы чыгымдар убактылуу кыскартылышы керек. Эл болбосо социалдык инфратүзүмдөрдүн, армиянын, күч түзүмдөрүнүн, толгон-токой органдардын, а түгүл жердин кимге кереги бар? Эл жуткучтарга биротоло жутулп кетүүнү каалабасак, эсибизге эртерээк келишибиз керек.

Бакай Чилтегин

Булак: «Майдан»

Колдон колго өткөн Жерүй алтын кенинин бактысы ачылабы?

Азыркы билек түрө киришип, алтын өндүрөбүз деп жаткан “Востокгеолдобыча” компаниясы Жерүйдү иштетейин деп жаткан 7-компания. Буга чейин бир катар компаниялар лицензия алышып, бирок тилектерин таш капкан. Ошол компаниялар лицензияны кандай жол менен алган? Алардын кийинки кадамдары эмне болуп аяктаган? Ошол компаниялардын тарых-таржымалын тизмектеп кетели.

Эң алгач 1993-жылы, анда бийлик башында кыргыз элинин тунгуч президенти Аскар Акаев. Ошол кезде “Моррисон Кнудсен” деген компания келип, бийликтин тилин таап лицензия алат. Бирок көп өтпөй эле кыргыз өкмөтү, белгисиз бир себептерден улам ал компаниянын лицензиясын артка чакыртат. Ошол кезде кыргыз өкмөтүнө биринчи жолу доо коюлган. Доонун көлөмү 3 миллион долларды түзгөн. Көп өтпөй эле “Талас Голд Майнинг” компаниясы лицензияга ээлик кылып, билекти түрө кыйратабыз, ойротобуз, киришебиз дегени менен аткарылчу ишти создуруп алган. Анткени ал убакта дүйнөлүк биржада алтындын унциясы 250-300 доллар эле. Бул деген азыркы казган алтын, аткарып жаткан жумушту актабайт дегенди билдирген. Кийинчерээк 2004-2005-жылдары дүйнөлүк биржада алтындын баасы кетөрүлүп баштаган, баанын көтөрүлүшү менен “Талас Голд Майнинг” компаниясы жанданып, өз ишин активдештирип баштаган. Бирок ошол кездеги тунгуч президент Аскар Акаевдин бийлиги “Талас Голд Майнинг” компаниясынын иштөөсүнө бут тосуп лицензиясын, бир эмес эки эки жолу катары менен алып койгон. Андан көп өтпөй эле 2005-жылы 24-мартта бийлик алмашып, бийликке Бакиевдер келип, компания алар менен тил табышып, “Талас Голд Майнинг” компаниясында лицензияны кайтарып алуу мүмкүнчүлүгү пайда болот. Ал тургай компаниянын курулуш иштери менен таанышууга ошол кездеги президент Курманбек Бакиев вертолет келет деп, тик учак конууга аянтча даярдалган. Бирок негедир табышмактуу жагдай жаралат, курулушунун 70 пайызын бүтүрүп койгонуна карабай, “Талас Голд Майнинг” компаниясына лицезиясын кайтарып берүүдөн бийлик тарап баш тартат. Көрсө ошол кездеги Бакиев-Кулов тандеми капчыгынын калыңдыгы, уставдык капиталы болгону 35 миң доллар болгон австриялык “Глобал Голд” компаниясына Жерүй кенин кудалап, алчусун алып койгон экен. Жерүй менен “Глобал Голд” компаниясынын “жасалма никеси” бир жылга жетип жеткен жок. Иштин мындай өңүттө өнүгүшүнөн эч кандай саясат издөөнүн кажети жок. Дегенибиз уставдык капиталы 35 миң доллар болгон компания Жерүй кенин иштете турган ою да жок экен. Болгону алар убактьиуу кенге ээлик кьиып, алардын оюндагы-дай баа берген кардар чыкса сатып жиберүүнү көздөгөн алып-сатар шылуундар экен. Чындыгында 35 миң долларга эмне иш бүтүрөт. Капиталынын чамасы чарк экенин билип туруп, лицензияны карматып ийген ошол кездеги бийликтегилердин ишинде мандем бар. Алар дагы бул компанияга ортоктош болуп, алар сата турган болсо олчойгон каражатка туйтунуп алалы деген арам ойлору билинип калды. Болбосо дени карды соо, акылы жайында болгон адам Кумтөрдөн кийинки эле алтын запасы бар кендин лицензиясын, каяктагы бир шылуун компанияга карматмак беле? Көп өтпөй эле Бакиев бийлигине ымалаш компания кендин лицензиясын ала турган компанияны табат. Ал компания казактардын “Визор групп” компаниясы эле. “Визор групп” компаниясы кендин лицензиясын 130 миллион долларга сатып алат. Бирок бул компания да кыйратып иш кылбай, майда-барат иштер менен алек болуп, 4 жылга жакын көрүнүктүү иш кылбайт. 2010-жылы 7-апрелде Кыргызстан 2-ирет бийлик алмашуу орун алат. Жыйынтыгында канкор Бакиевдер Кыргызстандан куулуп, бийликтин эки тизгин бир чылбыры Отунбаева Роза Исаковна баштаган убактылуу өкмөткө өтөт. Убактылуу өкмөттүн төрайымы болуп Роза Отунбаева бекийт. Убактылуу өкмөт төрайымы казакстандык компаниянын иши менен таанышып чыгат. Лицензиялык келишим боюнча алар 2010-жылдын 1-ноябрына карата 200 миллион доллар жумшап, заводду ишке киргизип, 35 миң тонна руда иштетип, 80 килограмм алтый өндүрүшмөк. Тилекке каршы компания келишимди толук аткарбагандыгы үчүн Отунбаева компаниянын лицензиясын кайра чакыртып алат. Лицензиясын алдырган “Визор групп” компаниясы кыргыз өкмөтү менен 2 жыл катары менен соттошот. Эки жыл аралыгында Кыргызстандагы бардык соттук инстанцияларды басып өтөт. Жыйынтыгында Жогорку Сот “Визор групп” компаниясы лицензияны туура алган деген чечим чыгарат. Ошол Жогорку Соттун чечиминен кийин Жерүй кенин иштетүүгө 2013-жылы ачык конкурс жарыяланат. Бул конкурс кен иштетүүгө болгон биринчи конкурс болуп эсептелет. Анткени буга чейин лицензия жең ичинен сатылып келгенин жогорудагы уставдык капиталы 35 миң доллар болгон компания, дагы жана башкалары далилдеп турат. Ачык конкурс жарыяланып, конкурстук комиссия 47 адамдан турган. Анын ичинде 14 адам Жерүй кени жакын жайгашкан Бекмолдо айы аймагынан эле. Конкурстун тиешелүү шарттары иштелип чыгып, жарыяланганда 1 эле компания катыша тургандыгын билдирип, конкурс жокко чыгарылган. Себеби жер казынасын иштетүү мыйзамына ылайык конкурска эң аз деген 2 компания катышышы керек деген жобо бар эле. Дагы бир белгилей кетчү жагдай. Эмне себептен Жерүй кенин иштетүү конкурсуна 1 эле компания катышты? Баягы иштетебиз деп соттошуп жаткан компаниялар каякта? Мындай болушунун бирден-бир себеби болуп биринчиден коюлуп жаткан баанын жогору болушу, экинчиден буга чейинки компаниялардын соттогу доолору. Эсептей турган болсок коюлган бонустук баа 300 миллион доллар, сотто утулган доонун суммасы 580 миллион доллар. Каяктагы 580 миллион доллар? Бул сумма буга чейинки “Визор групп” компаниясы эл аралык сотторго кайрылып, Кыргызстан тарап Америка сотунан утулуп калган. Ошол сумма. Жалпы 880 миллион доллар башын чапчып жатпайбы. А бирок ошол Бакиев убагында лицензиялар 300 сомдон туш-тарапка сатылып жатпады беле. Азыр келип алып 880 миллион деп жатсак ким алат? Ошентип конкурс жокко чыгарылып, 2014-жылы экинчи конкурс жарыяланат. Бул жолкусунда да баштагыдай эле Өкмөттүн буйругу чыгып жарыяланат. Бул ирет конкурстук комиссияга бийликтин бийик сересиндегилер да катышат. Комиссиянын төрагасы болуп, бир топ чуулгандуу иштерден кулагы көрүнгөн, азыр камакта жаткан Дүйшөн Зилалиев шайланат. Анын басары болуп ошол кездеги экономика министри Адылбек Касымалиев, андан тышкары Жогорку Кенештин 5 депутаты комиссияга мүчө болуп кирет. Алар Игорь Гусаров, Кенжебек Бокоев, Улан Чолпонбаев, Темир Сариев жана Райкан Төлөгөновдор. Конкурска 3 компания катышуу ниетин билдирип, документтерин тапшырган. Алар орусиялык “Востокгеолдобыча” жана “Алдан Золото”, Кыргызстандан “Кыргызалтын” компаниясы. Комиссиянын алгачкы отурумунда эле “кенгөн адат калабы, уйга жүгөн салабы” дегендей депутаттар каты-шып жаткан компаниялар-дын жаман жактарын издеп башташты. Депутат Данияр Тербишалиев “Алдан золото” компаниясынын Белорусия менен байланышкан кыңыр ишин казып чыкты. Кыңыр иши калкып чыккан “Алдан золото” компаниясы комиссиянын экинчи отурумунда конкурска катышпай чыга турганын билдирип, конкурстан чыгып кетти. Ошентип орусиялык “Востокгеолдобыча” менен “Кыргызалтын” компаниясы калды.

Эмне себептен орусиялык компания конкурсту утуп алды?

Комиссия компанияларга негизги 14 талапты коюшту. Биринчи – кенди казууда заманбап технологияны колдонуу. “Кыргызалтындын” өкүлүнүн айтымында алар баягы эле Кумтөр менен Макмалды иштеткендей эле эски ыкма менен алтынды суу менен жууп, суюк түрүндө бөлүп алуу, ал эми “Востокгеолдобыча” болсо заманбап технология колдонуп, суу колдонбой кургак түрүндө бөлүп алуу экен. Бул жерден комиссия биринчи талап боюнча орусиялык компанияны тандашты. Экинчиси – каржылык абалы. Каржы жагына келгенде да орусиялык компания 700 миллион долларлык келишимдери менен комиссия мүчөлөрүн тааныштырды. Ал эми “Кыргызалтын” болсо 800 миң долларга жетпеген каражаты бар экендигин айтып алакан куушурду. Эми элестетип көрсөңөр лицензиянын бонустук баасы эле 300 миллион доллар болуп жатса, алар 1 миллионго жетпеген каражат менен каяка барат? Башка каржы булактары ишеним арттырбай экинчи талап боюнча да орусиялык компанияга уттуруп жиберди. Кийинки бонус талабы боюнча да утулуп, жалпы комисиянын 14 талабы боюнча эки компанияга баллдар берилип, “Кыргызалтын” – 305 балл, “Востокгеолдобыча” – 405 балл алып жеңүүчү дет табылды. Ал эми тендерге “Востокгеолдобыча” болгону 100 миллион берген, эмнеге 111 миллион доллар берген “Кыргызалтын” утпай калды? Себеби жогоруда белгилегендей комиссиянын койгон 14 талабынын бирөөсүнөн тендердик сумма боюнча “Кыргызалтын” утуп, ал эми башка 13 талап боюнча утулуп калган. Ошол конкурстан кийин Жерүй кени мамлекеттик кендердин катарына кирди.

(Уландысы кийинки санда)

Булак: «Факты.kg»

Азимбек Бекназаров: Унчукпай коюуга укугум жок – 4

Кыргыз Республикасынын элине,

Кыргыз Республикасынын

Президенти Сооронбай Жээнбековго

Урматтуу кыргыз элим, Урматтуу Президент! Кыргыз Республикасынын эгемендүүлүгүнө, көз карандысыздыгына, Мамлекеттик тилине, чек арасына, кен-байлыктарына байланыштуу тарыхый-саясый зор мааниси бар айрымдары архивдик документтерге айланган саясый жана эң жогорку күчкө ээ укуктук документтерге таянып, адатымча унчукпай коё албадым:

1. “… 1989-жылдын 22-сентябры… 11-чакырылыштагы Кыргыз ССР Жогорку Советинин кезексиз сессиясы… Күн тартибинде Кыргыз ССРнин Мамлекеттик тили жөнүндөгү мыйзам долбоору… Докладчы Кыргызстан Компартиясынын БКнын секретары М. Шеримкулов. Ал: “Кыргыз ССРнин Мамлекеттик тили жөнүндөгү мыйзам долбоору 1989-жылдын 18-августунда элдик талкууга чыгарылганын… КПСС БКнын платформасына туура келерин, элден түшкөн сунуштар менен мыйзам долбоору жаңыланганын” — депутаттарга айтат. Анан орус тилинде “… часть население совершенно правильно понимает, язык того народа, который дает названия республики должен быть государственным” — деп орус тилдүү депутаттарга түшүндүрөт. Сессияда аталган мыйзам кабыл алынып, “23-сентябрь Кыргыз ССРнин Мамлекеттик тил күнү” — деп жарыяланат.

Ошондон бери быйыл туптуура 30 жыл өтүптүр. Жыл сайын белгиленип келет. Кыргызстандын эгемендиги качан башталган? — деген суроого мен дал ошол эне тилибизди Мамлекеттик тил катары мыйзам деңгээлинде кабыл алынган күн 1989-жылдын 23-сентябрында, башында А. Масалиев турган Компартиянын доорунда башталган деп айтаар элем. Ар бир өзүн сыйлаган эл, инсан өз эне тилинин Мамлекеттик тил статусуна ээ болушуна сыймыктанышы керек. “Эне тилин билбеген кул” — деп элибизде бекеринен айтылбаса керек. Бирок тилекке каршы, андан бери 30 жыл өтсө да кыргыз тили Мамлекеттик тилге айланган жок.

Компартиянын ордуна бийликке келишкен, башында А. Акаев турган коммунист-демократтар, реформаторлор, эгемендүүлүктүн алгач жылдарында кыргыз тилинин Мамлекеттик тил статусунда болгонун активдүү колдошкону менен кийинчерээк кетенчиктеп, ал мыйзамды өнүктүрүшкөн, аткарган жок. Мамлекеттик иш кагаздар, Конституция, мыйзамдарга чейин оболу орус тилинде даярдалып, анан формалдуу Мамлекеттик тилге которулары өнөкөткө айланса, эгемендик доордо Өкмөт башчыларынын дээрлик көпчүлүгү Мамлекеттик тилди билбеген, сыйлабаган орус тилдүүлөр болушту.

Мамлекеттик тил жөнүндөгү мыйзамдын талабы бузулуп, Мамлекеттик тилди билбеген инсандар, мамлекеттик бийликти ээлеп жүрүшөт. Буга ким күнөөлүү? Албетте 2-чакырылыштагы Жогорку Кеңештин депутаттары жана президент А. Акаев күнөөлүү. Президент А. Акаевдин демилгеси менен депутаттар Т. Усубалиев, Ө. Текебаевдин авторлугунда 2000-жылы Конституциянын 5-статьясына орус тили Мамлекеттик тил менен катар эле “расмий тил” деген ат менен өзгөртүү киргизилип, болгону үч депутат каршы калганы колдоп беришкен. Ошондон бери орус тили кайрадан мамлекеттик тилге айланып, кыргыз тилинин өнүгүшүнө кедергисин тийгизип, эне тилибиз турмуш-тиричилик тилдин абалында калды. Борборубуздагы бала бакчаларда, башталгыч орто мектептерде, ЖОЖдо Мамлекеттик тил унутулуп баратат десек да болот. Бүгүн орус, түрк, кытай жана башка тилдеги заманбап жеке менчик бала бакчалар, мектептер көбөйүп, кыргыздар аргасыз балдарын ошол жерлерге окутууда. Эмне дегенде Кыргыз бийлиги Мамлекеттик тилдеги бала бакча, мектеп, ЖОЖго мамлекеттик деңгээлде көңүл бурган жок. Бишкектеги көрнөк-жарнактарды карап туруп, Биз кайсыл мамлекетте жашайбыз?- деп түшүнбөй кетесиң. Россиянын бир областы дейин десең, кытай, корей, араб, түрк тилиндеги көрнөк-жарнактар орус тилиндеги көрнөк-жарнактардан кем калышпайт.

Оруска караганыбызга 200 жыл да боло элек. Илгери орустар Кыргыз жерине алгач келгенде жериңе, сууңа, каада-салтыңа ээсиң деген. Бирок тез эле орус-тузем (кыргыздарды тузем деп атаган) мектептерин ачып, ал жерлерде келечектеги киргиздерди окутуп, кыргыздарды орусташтырууну баштаган. Кыргыз-түрк, кыргыз-славян, кыргыз-кытай жана башка аралашма аттар менен иштеп жаткан менчик бала бакча, мектеп, ЖОЖ, фирма, НПО, ишканалар ошол мындан 150–170 жыл мурда Орус империясы кыргыздарды орусташтыруу үчүн ачкан орус-тузем мектептеринин азыркы доордогу заманбап түрү. Ээси, бийлиги жоктой кыргыздарды, кыргыз мамлекетин орусташтыруу, кытайлаштыруу, түрктөштүрүүнүн, арабдаштыруунун, аны жер, суусуна, кен-байлыктарына ээ кылбоонун заманбап жолу. Ушуларды аңдап билбесек, эмнебиз эгемендүү да, эмнебиз көз карандысызбыз! Кайда Улуттук Илимдер Академиясы, кайда улуттун интелегенциясы?

Урматтуу кыргыз калкым! Мен сиздерди 23-сентябрь Мамлекеттик тил күнү менен Улутчул Мекенчил Күчтөрдүн Биримдигинин атынан куттуктайм!

2. 1991-жыл 31-август. 12-чакырылыштагы Кыргыз ССРнин Жогорку Советинин кезексиз 6-сессиясы. Күн тартибиндеги маселелердин бири Кыргызстандын көз карандысыздыгы жөнүндөгү Декларацияны кабыл алуу…

“… Депутат Чыналиев: “… Украинанын көз карандысыздыгын таануу үчүн оболу биз өзүбүз көз карандысыз мамлекет жөнүндөгү Декларацияны кабыл алышыбыз керек…”

Депутат Б. Ааматов: “Көз карандысыздык жөнүндөгү Декларацияны тезинен албасак дагы эң артта калганы турабыз. Өзүбүз көз карандысыз болбосок бизди ким эгемен мамлекет катары тааныйт… ” деп Декларациянын долбоорун тийиштүү комиссия иштеп чыгуусун сунуштайт.

Ошол күнү Жогорку Совет Кыргызстандын көз карандысыздыгы жөнүндөгү Декларацияны кабыл алып, “31-август Кыргызстандын көз карандысыздыгынын күнү” — деп жарыяланат. Кыргыз ССРнин Эмгек Кодексине 31-август Кыргызстандын көз карандысыздыгынын күнү катары майрам күн деп киргизилет.

Бул Декларациянын тезинен кабыл алынышына 1991-жылдын 19–21-августунда ошондогу Борбордук бийликтин башчылары (СССРдин вице-президенти Г. Янаев, СССР Жогорку Советинин төрагасы А. Лукьянов) башында туруп, уюштурган ГК ЧПдан кийин, Союздук республикалар СССР деген мамлекетти эгемендүү республикалардын Союзу кылып кайра түзүү жетишсиз экенин түшүнүшүп, Прибалтика республикалары сыяктуу эле өздөрүнүн көз карандысыздыгын жарыялашкан. Россиянын президенти Б. Ельциндин катуу тургандыгынан “путчистер” жеңилген. Ошондон кийин оболу үч славян республикаларынын Президенттери Б. Ельцин (Россия), Л. Кравчук (Украина), С. Шушкевич (Белоруссия) Белоруссияда (Беловежскийде) 1991-жылдын 8-декабрында көз карандысыз мамлекеттердин жаңы Союзун (СНГны) түзүп, СССРди биротоло жок кылышкан. Андан соң ага 1991-жылдын 21-декабрында Алма-Ата шаарында Казакстан, Кыргызстан жана башка республикалардын Президенттери кол коюшуп, азыр биз айтып жүргөн Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги (КМШ орусчасы СНГ) биротоло түзүлгөн. Эгерде 19–21-августтагы “путчь” болбогондо Эгемен Республикалардын Союзу түзүлмөк, биз Кыргызстан БУУнун мүчөсү боло алмак эмеспиз. Коргоо, Бажы, Прокуратура, КГБ жана башкалар Борбордо болмок.

Көз карандысыздык менен эгемендиктин Кыргызстанда айырмасы жоктой болуп, 31-августту “Эгемендик күнү менен” — деп майрамдап калганыбызга кайрадан эле президент Акаев күнөөлүү. Анткени, ал өзүнүн “Памятное десятилетие” деген китебинде “… 31 августа 1991 года наш республиканский парламент принял Декларация о государственном суверенитете Республики Кыргызстан” — деп туура эмес жазган. Ошондон улам суверенитет (эгемендүүлүк) жөнүндө көбүрөөк айтылып, көз карандысыздык (независимость) унутта калган.

Бул күн, 23-сентябрь сыяктуу эле кыргыздар үчүн анын мамлекети, келечеги үчүн өзгөчө зор тарыхый-саясый мааниси бар майрамдардын майрамы боло турган улуу күн. Кыргыз кайра жаралып, эч кимди ээрчибей, туурабай, эч кимге жүгүнбөй, бүгүлбөй, өз жолубузду улуттук ар-намыс менен туура аныктап, таап, алга өнүгүүгө кадам шилтеген күн!

Тилекке каршы бул улуу күнүбүз да эне-тилибиз сыяктуу эле жөн гана формалдуу белгиленип келет. 28 жыл ичинде кыргыз- кыргыз болуп кайра жаралбады. Киргиздер киргиз бойдон калып, жумушсуздуктун айынан жарым миллион кыргыз да Россияда киргиз болуп жүрүшөт. Ал жакта алардын балдары эч качан кыргыз болушпайт. Көптөрүбүз өзүн мусулманмын деп эсептеп чындыгында арабдын, палестиналыктардын кебете-кепширин, кийим-кечесине чейин туурап жүрөбүз. Кытай, корейди ээрчигенибиз канча?..

Демократия, либерализм, адам укугу, гендердик саясат деп алыбызга, боюбузга, геосаясаттык абалыбызга, чамабызга карап иш кылбай, донордук эл аралык уюмдардын, айрым батыш, эми болсо кайрадан Россиянын, Кытайдын көзүн карап саясат жүргүзүп, көз карандысыздыкты эгемендүүлүктү чындыгында алда качан жерге көмүп салдык.

3. Кыргыз Республикасынын алгач Бай мыйзамы 1993-жылкы Конституциябыздын 1-беренесинде “Кыргыз Республикасынын эрктүүлүгү (эгемендүүлүгү) чектелбейт. Ал анын бүтүндөй аймагын камтыйт. Кыргыз Республикасынын эли эгемендүүлүктүн ээси жана Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик бийликтин бирден-бир туткасы”- деп бекитилген. Азыркы күчүндө турган Конституцияда да бул жоболор сакталган.

Урматтуу калкым, бирок реалдуу түрдө сен кайсы эгемендүүлүктүн ээсисиң? Кайсы мамлекеттик бийликтин бирден-бир туткасы же булагысың? Ойлонуп көрөлүчү? Эгемендүүлүк- бул Кыргызстан өзүнүн ички жана тышкы саясатын эч кимден көз карандысыз өзү аныктайт дегенди түшүндүрөт.

Эй Кыргызстандын бийлигинин булагы болгон элим, бүгүн бийлигиңе ким ээ?.. Албетте башкалар. Болбосо сенин бир тергөөдөгү адамыңды (А. Атамбаевди) Канттагы аскер аэродромунан алдырып, аны 17 минут башка өлкөнүн президенти кабыл алат беле? В. Путин менен С. Жээнбековдун ушул маселеде ордун алмаштырып элестетип көргүлөчү? В. Путиндин бул иши Кыргызстандын эгемендүүлүгү менен көз карандысыздыгына түкүргөндөй болду. Азыркы Кыргыз бийлиги “экс-президент статусу алынган” 6 иш менен айыпталып жаткан адамды эмне үчүн кабыл алдың?” –деп нота жибере алдыбы? Жок!

Ал эми элдин эгемендиктин ээси деген — мамлекеттик бийлик Кыргызстандын эли тарабынан шайланып, элдин кызыкчылыгы үчүн иштейт жана эл алдында жооптуу дегенди түшүндүрөт. Ооба, Президент жалпы эл тарабынан шайланат. Бирок элге отчёт береби? Албетте жок. Мурда формалдуу болсо да жылдын аягында өлкөнүн абалы боюнча кайрылуу жасачу. Акыркы жылдары аны да жасабай калды. Себеби, 2010-жылдагы Конституция боюнча бул жок! Жогорку Кеңештин депутаттары 2007-жылдан бери партиялык тизме менен шайланышып, элге отчёт бербейт. Партиянын лидеринин алдында жооптуу. Аларды тизмеге эл эмес, партиянын башчысы акчасына карап киргизет. Эл конкреттүү адамды эмес, партия башчысы аныктаган тизмеге добуш берет. Албетте кимдин акчасы көп Кыргызстанда — коммерсант менен бизнесмендин. Ошентип Кыргызстандын бийлиги, саясаты акчалуулардын бийлигине, саясатына айланды. Иш жүзүндө эгемендүүлүктүн ээси, мамлекеттик бийликтин бирден-бир булагы сен эмессиң кыргызым — Парламенттеги саясый партиялардагы бизнесмендер, акчалуулар ээ. “Пулуң болсо кулуңмун” — деген заман. Буга ким күнөөлүү? Албетте “Бийлигим аз экен, Англиянын королевасындай экенмин”- деп 1993-жылкы Конституцияны бузуп,. өз колуна чексиз бийликти мыйзамсыз референдумдар менен узурпациялап алган Акаев жана аны ар дайым колдоп жүрүшкөн, Б. Ааматов ыйлап айтып жүргөн Акаевдин реформаторлору күнөөлүү! 2007-жылкы референдум аркылуу 100% партиялык тизме менен шайлоо системасын киргизген Максим Бакиев, анын “Ак-жолчу” депутаттары ушул шайлоо системасын 2010-жылкы Конституцияда сактап калган Убактылуу Өкмөт мүчөлөрү күнөөлүү.

4. 1993-жылкы Конституциянын 4-беренесинде “Кыргыз Республикасында жаратылыштын бардык байлыктары — жер, анын кен-байлыктары, суу, аба мейкиндиги, токой, өсүмдүктөр, жаныбарлар дүйнөсү мамлекеттин менчиги”- деп жазылса, азыркы күчүндө турган Баш мыйзамыбыздын 12-беренесинде “Жер, анын кен-байлыктары Кыргыз Республикасынын гана менчиги болуп эсептелет.

Бирдиктүү экологиялык системаны сактоо максатында, Кыргызстандын элинин жашоосу менен иш-аракеттеринин негизи катары пайдаланылат жана мамлекеттин өзгөчө коргоосунда турат”- деп бекитилген.

Көзүбүздү чоң ачып, айлана-чөйрөнү карап айткылачы, кайсы кен-байлыгыбыз Кыргыз Республикасынын менчиги болуп, бирдиктүү экологияны сактоо үчүн, кимдин жашоосунун негизи катары пайдаланып жатат? Бардык кен-байлыгыбызга 1992-жылдан бери Б. Бирштейнден тартып Бажаевдер, кытайлыктар ээ болуп, экологиябыз кыйратылып эле жүрбөйбү? Аны көтөрүп чыгышкан Р. Дырылдаевдер чет өлкөлөрдө качып жүрүп картайса, качпаганы аргасы жок “Камеко”, “Центеррага” дүжүр болуп калышпадыбы? Бул маселени көтөрүшкөн орто муундун өкүлдөрү С. Жапаров баш болуп түрмөдө олтурушса, эми жок дегенде кен-байлыктарда Кыргыз Республикасынын үлүшүн так аныктайлы деген жаш муундарыбыздын артынан бир Атамбаевди суракка алып келе албаган СНБбыз, ач кенедей кууп, жабышып жүрбөйбү? Бүгүн кен-байлыктарыбыз толугу менен чет элдиктердин колунда, алардын жашоосунун негизин түзүп жатат! Элди жыргатат деген Президент, Өкмөт башчыларыбыз “Алар мынча салык төлөп жатат” дегенден башканы айталбайт. Салык милдеттүү төлөнчү төлөм. Өзүн эгемен мамлекет, өзүн эгемендиктин ээсимин деген инсан — өзүбүздүн кен-байлыктарда канча үлүшү бар экенин билүүгө укуктуу. Дүйнө жүзүндө Кыргызстанга окшогон бир да мамлекет жок — кен-байлыктарынын үлүшүн аныктабай чет элдиктерге сатып жиберген. Россияда газ, нефть боюнча иш алып барган «Роснефть” менен “Газпромдун” 51% акциясы мамлекеттики болсо, Араб өлкөлөрүндө жаңы төрөлгөн ар бир арабка Араб өлкөлөрүндө өндүрүлүп жаткан газ, нефть, алтындын үлүшү төрөлөр замат берилет. Эң кызыгы, ошол кен-байлыктарыбызды саткандардын айрымдары Президент, Өкмөт башчы болгонуна, болом дегенине эмне дейсиң?!

5. Эгемендик мезгилиндеги Кыргыз Республикасынын Баш мыйзамынын бардыгында “Кыргыз Республикасы чек-ара аймагындагы бүт аймагы кол тийгис, ыйык жана бөлүнгүс”- деп жазылган. Кытайга — Үзөңгү-Куушту баш кылып 4 жер участогун жана Хан-Теңиринин чокусун бөлүп берди — Акаев…

Казакстанга — Каркыраны быш кылып, Маймакты, Көк-Сайды, Хан-Теңиринин чокусунун үчтөн бирин, Токмоктун тушунда Бишкек-Ысык-Көл айлампа жолунан 12 га жерди берди — Бакиев, «Ак-жолчу» депутаттары менен…

Өзбекстанга болсо Атамбаев убагында Каримов 1993–1995-жылдары бир тараптуу чек-араны аныктап ээлеп алган жерин баарына макул болуп “20 жыл чечилбей жаткан жерди чечтим” деп мактанды, аны колдоп өзбек-кыргыз чек-арасы ачылды деп сүйүндүк…

Эми болсо, кытайдан, казактардан, өзбектерден биз кембизби, бизге деле жер бергиле деп Тажикстан чыр салып жатат…

Эй кыргызым сенин эгемендиктин ээси экениң ушубу? Кайсы бийликтин ээсисиң? Кайсы чек-арабыз бөлүнгүс, ыйык, кол тийгис…

Кайсы кен-байлык сенин турмушуңдун негизи болуп жатат? Ойлонбойлубу?

2019-жылдын 17-августунда Кыргыз Республикасынын Президенти С. Ш. Жээнбеков менен жолукканымда: 31-августту 27 жыл бою эгемендиктин күнү деп майрамдап жүрөбүз… “31-август Кыргызстандын көз карандысыздыгынын күнү” — деп негиздеп айтып берсем, ал мени кунт коюп угуп “Азике, түшүндүм” деди. 31-август күнү Ала-Тоо аянтында мамлекеттик тилде “31-август Кыргызстандын көз карандысыздыгынын күнү” деген жазууну көрүп, Президентибиз мени туура түшүнгөнүнө сүйүндүм. Жанымда олтургандарга айтып, сүрөткө тартып алдым…

Майрамдык мааракеде “Кыргызстан”, “Кыргыз жери”, “Кыргыз тили” жөнүндө ырдалган мыкты чыгармаларды угуп, көрүп “Кыргыз өлбөйт, мамлекеттүүлүгү чачылбайт, көз карандысыздыгы, эгемендиги калыбына келет” деген көтөрүңкү маанай менен Ала-Тоо аянтынан кетип баратып, азыркы Президентибиз Сооронбай Шарипович мурдагы президенттердин кетирген чыккынчылык каталарын кайталабаса экен, алардын жолуна түшпөсө экен, ушинтип алардын каталарын бир-бирден оңдосо экен, таланып жаткан кен-байлыктарыбыз боюнча жаңы келишимдер түзүлүп, кыргыз элинин үлүшү жок дегенде 51% болсо экен, аны сатышкан жана эгемендүүлүккө шек келтиришкен мурдагы Президенттерибиз Россия, Белоруссиядан алдырылып, алардын Өкмөт башчылары, реформаторлору алар менен кошо Атамбаев, С. Исаков, Ж. Сатыбалдиев сыяктуу эле бир премьер-министр Жер-Үй алтын кени боюнча, дагы бир премьер-министр Уңгар-Тоо боюнча жооп берип, алардын баарын топтоп өзүнчө лагерге жашатса экен, ал үчүн ээ жараткан жылгыз Кудай: “Биздин Президентибизге ыйман бер, ден-соолук бер, шайтандын азгырыгынан сакта, саясый сойкулардан оолак кыл, И. Раззаковдун саясатындай кыргызым деген саясат ыраа кыл” — деп ойго баттым…

Бирок кечинде бардык теле-радио мурдагыдай эле эгемендик майрамыңар менен деп куттуктап жатты.

Азимбек Бекназаров

Булак: «Жаңы Ордо»

Меню