Menu

ИНТЕРВЬЮ

Бактыбек Кудайбергенов, өкмөттүн Чүй облусундагы өкүлү: “Полковник Канат Жумагазиев облустук милициянын ишин алдыга тарта алат”

Дубандардагы облус башчыларына арнаган бурчубузду бул сапар Чүй облусунун башчысына карай бурдук. Каарманыбыздын Сары-Өзөн Чүйдү башкарып жатканына толук бир жыл толду. Орус мүнөз облус тургундары менен аны жакындан билгендер губернатордун тартип менен тазалыкты биринчи орунга коюп, күчтүү менеджерлик сапатынын аркасында ишти ырааттуу түрдө алып баратканын жашырышпады. А биз мындай сапаттарга ээ инсанга карата кеп кезегин сунуп турган кербезибиз…

– Бактыбек мырза, өлкөбүздүн дээрлик басымдуу бөлүгүн азык-түлүк, жашылча-жемиш, мөмө-чөмө менен камсыз кылчу Чүй облусунда ооруп-жыйноо өнөктүгү кандай ыргакта жүргүзүлүүдө?

– Негизи Чүй облусу Кыргызстандын кылкандуу дан эгиндеринин 40 пайыздан ашыгын берет. Сары-Өзөндө кандай түшүмдүүлүк болсо, өлкөбүздүн аймагында нандын баасы да ошого жараша болот. Быйыл жаз мезгилинде жаан-чачын көп болгонуна байланыштуу облустун аймагында жалпы 300 гектарга жакын айдоо аянттарын суу каптап, тилекке каршы дыйкандарыбыз түшүм ала-албай калышты. Ушул күндөрү жалпы облустун аймагында буудайдын ар бир гектарынан дыйкандарыбыз 26-27 центнерден түшүм алып жатышса, ал эми арпадан ар гектарына түшүмдүүлүк 24-25 центнерден айланууда. Бул абдан жакшы көрсөткүч. Кээ бир дыйканчылыкты жакшы колго алышкан аймактарыбызда жердин сырын терең билген, жерди иштетүүнүн миң түрлүү сырларын өздөштүргөн дыйкандарыбыз гектарынан 35-40 центнерге чейин алышууда. Ток этери, облустун аймагында ушул күндөргө карата кылкандуу дан эгиндерин жыйноо 80 пайызга жакын аткарылды. Калган ооруп-жыюу өнөктүктөрү белгиленген убакта өз учурунда жыйынтыкталат. Биздин дыйкандар буюрса буга толугу менен даяр. Өткөн жылы Чүй облусу боюнча 5 миң гектарга кант кызылчасы эгилсе, быйылкы жылы бул көрсөткүч 11 миң гектарга чейин кеңейди. Эмдиги жылы кызылча Кудай буюрса мындан да көп аянтка айдалат. Өндүрүлгөн кант кызылчасынын түшүмүнүн 1 килограммын былтыр Кайыңды кант заводу 3 сом, 40 тыйындан сатып алып турса, быйыл 3 сом, 50 тыйындан алышууда. Кудай буюрса, быйыл кызылчанын түшүмдүүлүгү да абдан жакшы болууда. Ал эми бизде жыл сайын буудай аянттарынын саны кыскарууда. Анткени, ЕАЭБдин курамына киргенден кийин буудай, ун казак ашыналардан бизге көп келип, арзан болгонуна байланыштуу буудайды эккендердин саны кадимкидей азайды. Чүйдүн күн батыш тарабындагы Жайыл, Панфилов, Сокулук, Москва райондорубуз Кара-Балтадагы “Айлана” деген помидор иштетүүчү заводко (томат чыгарган) жазында эккен түшүмдөрүн өткөзүшүп, көптөгөн дыйкандарыбыз помидор өстүрүүнү да жакшы жолго коюп алышты. Мындан тышкары бул завод дыйкандардан 600 гектар жерди ижарага алып, тамчылатып сугаруу менен алектенишип, көпчүлүккө үлгү болушууда. Кыскасы, биздин Чүй облусунда дыйканчылык үчүн бир гана аба-ырайын “заказ” кыла албайт экенбиз. Калганына жакшылап даярданып, жогорку деңгээлде түшүмдүүлүк алса болоорлугун дыйкандарыбыз быйылкы жылы өзгөчө далилдешти десек болот. Кыскасы, быйылкы жыл абдан жакшы болду.

– Сары-Өзөн Чүй инвестициялык климатка ээ аймак катары белгилүү да. Облуска ири инвесторлорду, туристтерди тартуу өнөктүгү быйылкы жылы кандай деңгээлде аткарылды?

– Инвесторлор менен туристтердин айырмасы эки башка деңизчи. Чүй облусу баардык жагынан башка облустарга салыштырмалуу артыкчылыгы бар. Эң оболу, биздин облус өлкөбүздүн борборунда турат. Чүйдүн ортосунда географиялык жактан абдан ыңгайлуу, миллиондон ашык калкы бар, чоң базарга ээ борбор калаа Бишкек турат. Темир жол, аэропорт, Казакстан менен 5 жерден чектешкен ж.б. инфраструктурасы жагынан да абдан бай. Биз ар жылы облустун социалдык, экономикалык өсүшүн камсыздаш үчүн атайын план кабыл алабыз. Өткөн жылы өкмөт тарабынан “ар бир район 10дон кем эмес кичи өнөр-жай ишканасын ачасыңар” деген тапшырма койбоду беле? Бул талап бүгүнкү күнгө канчалык деңгээлде керек экени суроо боюнча тура турсун. Бирок, өкмөт тарабынан коюлган андай талапты биздин облустагы 8 район, 1 шаар 90 чакан ишкана ачышыбыз керек болсо, биз бул көрсөткүчтү 124гө жеткиздик. 34 көрсөткүч пландан ашыгы менен аткардык. Сүйүнүчтүү жагдай, мындай ишканалардын баардыгын өзүбүздүн ички инвесторлор, тагыраагы, кыргыз жарандары салып жаткандыгы кубандырат. Былтыр баш-аягы 124 чакан ишкана курсак, быйыл бул көрсөткүчтү 240га чейин жеткирип, 2 эсеге чейин көбөйтүп курууну көксөп турабыз.

– Негизи өлкөбүздүн башка дубандарына салыштырмалуу Чүй облусунда кылмыш-кырсык окуялары көп катталгандыгы менен белгилүү эмеспи. Жакында Чүй ОИИББ башына жердешчиликтин желаргысы менен келген жаш полковник Канат Жумагазиевди чакырып алып, мындан аркы иш-планыңарды тактап алдыңарбы? Дегеле бул жигит түйшүгү түмөн облустук милициянын ишин тарта алчудан бекен?

– Башта айткандай Бишкек шаарында миллиондон ашык жашоочу болсо, биздин Чүй облусунун аймагында соңку эл каттоонун жыйынтыгында 900 миңден ашык тургун жашаары маалым болгон. Бирок, ички миграциянын айынан биздин Чүйгө агылып келген, каттоодо турбаган бейрасмий жашоочуларды эсепке алганда бүгүнкү күндө облусубузда миллиондон ашык тургун жашайт. Чүй облусундагы кырсыктардын көп болуп жаткандыгы да дал ушул ички миграциянын айынан. Бүгүнкү күндө көп улуттуу Сары-Өзөн жергебиз кимдерди, каяктан гана агып келип жаткандарды койнуна батырган жок?! Муну ачык эле айтып койсок жарашат. Эми келе беришсин, жашоого ыңгайлуу болгон облусубузда жашай беришсин, ага эч кандай тоскоолдук жок. Бирок, кылмыштуулукка да көбүн эсе ушу сырттан келгендер кириптер болуп жатышпайбы? Анткени, туруктуу катталган жери жок, айрымдарынын жашаганга да жайы жок, маселен, жайында палаткада пияз же капуста, кызылча өстүргөндөр ичишип же жергиликтүү тургундар менен уруша кетишкендигинин акыры “Чүйдө кырсык катталды” менен жыйынтыкталып жатпайбы? Көпчүлүк болгон соң, эми түрлүү адамдар болот экен да. Ал эми ОИИББ башына жаңыдан келген жаш жигит Канат Жумагазиев кызматка келээр алдында министр менен сүйлөшүп чыккан соң мага келген. Мен Канат Жумагазиев менен сүйлөшкөн соң анын Чүй облустук милициянын башына келишине биз макулдугубузду бергенбиз. Канат жаштыгына карабай бийик тажрыйба күткөн, буга чейин Биринчи Май РИИБ башчысы, ИИМдеги 10-бөлүмдү жетектеген, кызматтык тепкичтердин баардыгын этап-этабы менен басып келе жаткан идиректүү, өсчү, энергияга бай жигиттерден экен. Мен ойлойм, алыска чуркачу түрү бар Канаттай азамат инибиз облустагы кылмыштуулук менен күрөшүүдө ишти жөнгө салып, камчы салдырбай алып кетет деп ишенем. Эл ага ишенип турат.

Калыгул Бейшекеев, “Азия news”

Орозбек Дүйшеев, эксперт: “Жеңил өнөржай жана тоо кен тармагына мамлекет тарабынан көңүл бурулбай калды”

–Орозбек Дүйшеевич, сиз көптү көргөн, элге эмгеги сиӊген өндүрүшчү жана такшалган саясатчы катары, учурдагы кыргыз өкмөтүнүн башкаруу структурасын өзгөртүү боюнча жүргүзүп жаткан иш-чараларына оюңуз кандай?

Өкмөттүн бүгүнкү жүргүзүп жаткан иш-чаралары бизге ветерандарга жагат. Сооронбай Жээнбеков өндүрүштө такшалган адам, элдин кызыкчылыгы үчүн аракеттенип жатканы көрүнүп турат. Жакында массалык маалымат каражаттарында 304 номерлүү премьер-министрдин буйругу чыкты. Анда жумушчу топ түзүлүп, ал топко министрликтердеги, административдик ведомстволордо жана башка өкмөткө караштуу мамлекеттик органдардагы штаттык эсептерин, алардын аткарган функцияларын изилдеп, анализдөө маселелери жүктөлгөн. Бул материалдар жалпы эле өкмөттүн аткаруу структурасын жаӊылап түзүүгө багытталганы көрүнүп турат. Мындай чечкиндүү (радикалдык) чечимге баруу бүгүнкү күндүн талабы. Кыргызстан эгемендүү башкарууга өткөндө өнүккөн агрардык-индустриялык өлкө экендигибиз бүткүл дүйнөгө белгилүү болгон. 15 союздук республикалардын арасында ар бир жанга өндүргөн ички продукция боюнча 4-5-орунда турганбыз, ал эми Орто Азия боюнча биринчи орунда элек. Өлкөбүздө алдыӊкы катардагы тоо-кен тармагы, машина куруу өндүрүшү, жеӊил өнөр жайы, өнүккөн айыл-чарбасы болгон. Өндүрүштө жумушчу күчү жетишпей, чет элдерден келип иштеп турушкан. Бүгүнкү күндө жумушсуздук каптап, жүз миӊдеген алдуу-күчтүү, келечектүү жаштарыбыз чет өлкөлөрдө жумуш издеп, күн көрүүдө.

–Мамлекеттик башкаруу структурасын түзүүдө эмнеге көӊүл бурулушу керек?

Эӊ негизгиси, бул чоӊ иште илимге, дүйнөлүк практикага жана элибиздин менталитетине кайрылышыбыз талапка ылайык болот. Илимде далилденип, аксиома болуп калган: “Коомдун негизин экономика түзөт, байлык өндүрүштө пайда болот. Өндүрүш тынымсыз өсүүдө болуш үчүн кеӊейтилген өндүрүш (расширенное воспроизводство) методун колдонуш керек. Бул метод капиталды концентарциялоо (топтоо), акыл менен кооперациялоо жана адистештирүү (специализация) принциби менен (мыйзам жолу) ишке ашат”. Бул принцип өлкөдөгү саясый системага баш ийбейт, кайсы система бул принципти жакшы колдонсо, ошол өлкөнүн экономикасы тездеп өсөт. Маселен, Кытай Элдик Республикасында – “бир өлкө, эки система” деген ураанын колдонушуп, экономикасы тездеп өсүүдө. Кыргызстан эгемендүү башкарууга өткөндөн баштап, акыл калчап иш кылбай, чет элдик жана жергиликтүү аферисттердин сөзүн угуп, өндүрүштү талап-тоноонун үстүндө болдук. Биринчи 15 жыл ошентип өттү. Андан кийин деле толук түшүнбөстүк өкүм сүрүүдө. Бүгүн бул мамлекеттик башкарууну чечкиндүүлүк менен өзгөртүүгө убакыт жетти.

–Көптөгөн чиновниктер, депутаттар өкмөттүк уюмдардын эсебин кыскартуу керектигин көп айтышат го?

Биздин өлкөдө түшүнүп-түшүнбөй эле сунуштарды айтып, элдин оюн экиге бөлгөн адамдар көбөйдү. Бул маселени туура чечүү да илимге таандык. Эӊ негизги укук менен жоопкерчиликтин балансын жана мүмкүнчүлүктү изилдеп чыгуу шарт. Мен ошондуктан, жогоруда көрсөтүлгөн өкмөт жумушчу топ түзүп, бүгүнкү күндөгү структураны анализдөөсүн эӊ туура деп эсептеймин. Өкмөттүк уюмдар адистештирилген принципте түзүлүшү тийиш. Кыргызда “Бөдөнөнү сойсо да касапчы сойсун” дейт. Өндүрүшкө байланышкан уюмдар, алардын өзгөчөлүгүнө жараша түзүлүшү керек. Алардын жетекчилери ошол тармактын адистери болуп, кызмат убагында ал тармактагы маселелерди туура чечүүгө жардам бериши талапка ылайык. Бүгүнкү өкмөттүн курамында министрликтер, комитеттер, агентстволор, кызматтар жана дагы башка уюмдар болуп 40тан ашат. Өндүрүш боюнча бар болгону 3-4 министрлик, калгандары текшерүүчүлөр, тескөөчү органдары. Ошондуктан, өндүрүштү өстүрбөй күнүгө текшерип, басмырлап иштетпей жатат. Демек, алардын санын кыскартып, сапатын жакшыртууга толук мүмкүнчүлүк бар. Өндүрүшчү уюмдарды жандантып, алардын өзгөчөлүгүнө карап, өкмөттүк уюмдар (министрликтер ж.б.) түзүү менен биз бул өндүрүшчүлөрдүн экономикада ролун (аброюн) өстүрүп, жоопкерчилигин жогорулатуу менен өндүрүштүн өсүшүнө шарт түзөбүз. Кээ бир мамлекеттик башкарууда (саясатта) тайкы түшүнүгү бар адамдар: “Кыргызстан кичинекей өлкө, ошондуктан, министрликтин санын минимумга түшүрүлсүн” дейт. Министрликтин саны өлкөдөгү мамлекетке маанилүү тармактын эсеби менен байланыштуу. Министр деген сөз – “кызмат кылам” деген эле мааниде. Демек, бир тармактын министри ошол тармактын адиси болуу менен эл алдында анын келечегине жооп бере турган адам. Кээ бирөөлөр “министрлик көбөйсө эле чиновниктердин саны өсүп кетет” деген түшүнүктө жүрүшөт. Министрликти түзүүдө анын экономикадагы орду, иштеген адамдардын санын эске алып, башкаруу аппаратын эӊ эле аз курамында түзсө болот. Кээ бир саясаттын дилетанттары министрликти түзүүнү, советтик доорду ордуна келтирүү катары түшүнүшүп, негизсиз ойлорду айткандар да бар. Мындай адамдар саясаттан сабатсыздар десек болот. Көптөгөн турмуш тажрыйбасы көрсөткөндөй, советтик доордо адам баласына пайдалуу көптөгөн иш чаралар аткарылган, анда “ар бир аракет адам баласы үчүн” деген. Эӊ адамкерчиликтүү ураан алдында иш жүргүзүлгөн. Ал ураан көпчүлүк убакта аткарылган. Ошондуктан, дүйнөлүк практикадагы жакшылыктарды, андагы саясый системага карабай кабыл алуу ар бир прогрессивдүү жарандын ыйык милдети болуп саналат.

 –Сиздин оюӊузча кайсы министрликти түзүүнүн кереги бар?

 Менимче, жеӊил өнөржай министрлигин жаӊыча түзүү талапка ылайык. Биз билебиз, советтик доордо жеӊил өнөр жай министрлиги Кыргызстанда өнөржай өндүрүшүнүн көлөмүнүн жарымысынан көбүн ушул министрлик берчи. Кийинки 3-4 жылда бул тармакта көптөгөн иштер жүргүзүлүп, маалымат каражаттарында айтылганына караганда, жүз миӊдеген адамдар эмгектенишүүдө. Буларга мамлекеттен жардам өтө аз көрсөтүлүүдө. Министрлик түзүп, жетекчилигине жакшы адис дайындалса, элибизге көп пайда болоруна шек жок. Экинчи менин сунушум, тоо-кен тармагы боюнча министрлигин түзүү. Биз 15 жылдан бери какшап айтып келебиз. Бул тармак өзгөчө татаалдыгы менен айырмаланат. Бүгүнкү күндөгү акыбалы өтө оор. Ал жөнүндө көп эле айтылып жана жазылып жатат. Бул тармакты башкарууда бирдиктүү мамлекеттик уюм болушу, КР Башмыйзамынын талабын аткарууга багытталат. Кен байлыктар элдин байлыгы жана мамлекеттик менчик. Аны айрыкча коргоо мамлекетке жүктөлгөн. Министрликтин структурасы, анын укуктары жана жоопкерчиликтери боюнча сунуштар бар, ассоциациянын адистери бул маселеде жардам берүүгө даяр. Өлкөнүн өсүшүндө жалпы эле адам баласынын алдыга жылуусунда илимдин ролун айрыкча орду бар. Кейиштүүсү, биздин өлкөдө өткөн 25 жылда илимдин турмуштагы ролу эбегейсиз төмөндөдү. Буга себеп, өлкөбүздө саясат талап-тоноочулукка, өндүрүштү талкалоого багытталгандыгы болду. Илим тармагы формалдык шартта жашоого өттү. Илимдин өлкөбүздүн экономикасынын өстүрүүгө, колдонууга шарт түзүлгөн жок. Мындай оор абалдан мамлекеттик илим органы бүгүнкү күндө деле чыгууга шарт түзүлбөгөндүгү, өлкөбүздүн келечегине ишеничти азайтат. Биздин оюбузча, Улуттук Илимдер Академиясы жогорку бийликтин өлкөнүн өсүшүндөгү негизги эксперттик-консультативдик кеӊешчиси болуусу, бүгүнкү күндүн талабы жана өлкөбүздүн келечеги. Мындай практика Кыргызстанда 50-70 жылдарда болгондугун тарых далилдеп турат. Дүйнөлүк практикада көп фактылар бар.

 –Текшерүүчү органдардын акыбалы жөнүндө да токтоло кетсеӊиз?

 Өлкөбүздө текшерүү органдарынын эбегейсиз көптүгү маалымат каражаттарында, өкмөттүк, мамлекеттик чечимдерде көп эле айтылып келет. Анын себеби, биз жогоруда көрсөткөндөй, өндүрүш менен иштеген өкмөттүк уюмдарга караганда, текшерүүгө багытталган уюмдардын саны 10 эсе көп. Аларда иштеген чиновниктердин саны андан да көптүк кылат. Буюрса өкмөт түзгөн жумушчу топ тактап чыгууда деген ойдобуз. Бүгүнкү күндө текшерүүнүн бир фактысын келтирейин. 2012-2013-жылдары өкмөттүн алдындагы геология жана минерал ресурстар мамагентигинин коомдук кеӊеши бул маселеге кызыгып, өз кеӊешинде караган. Адистер даярдаган справкада 2 жыл, 8 айда (2011-2012-жылдар, 2013-жылдын 8 айында) Агентствого суроо-талап менен 604 кат түшкөн. Анын көпчүлүгү, Кыргызстандын башкы прокуратурасынан, Улуттук коопсуздук комитетинен, каржылык полиция тарабынан жөнөтүлгөн. Бул органдардын чиновниктери учурда өндүрүштө түшүнүгү аз адамдар болгондуктан, көпчүлүк учурда өндүрүшкө эч пайдасыз, тескерисинче, иштерди алдыга жылдырууда тоскоолдук кыла турган жыйынтык чечимдерге шарт түзүшкөн. Ушундай сабатсыз чечимдерден, адилетсиз буйруктар чыгып, кадр тандоо маселесинде башаламандыктар пайда болууда. Текшерүү органдары өндүрүшкө жол тоспой, аларга жардам көрсөтүүсү тийиш. Мындай шартты түзүү үчүн өндүрүштү адистештирилген гана органдар текшерүүсү абзел. Мындай шартты түзүүдө мамлекеттик өндүрүштү топтоштуруп, алардын жетекчиликтери ушул тармакта такшалган адистери, таза иштеген адамдар болушу талапка жооп берет.

Сиздин оюӊуз боюнча бүгүнкү өкмөт радикалдуу өзгөртүүгө багыт алгандай. Буга канча убакыт керек жана канчалык каржылык каражат талап кылынат?

–Кыргыздын жакшы макалы бар: “Көз коркок, кол баатыр” деген. Бул иш-чараны аткаруу үчүн саясый эрк керек. Кыргызстанда такшалган өндүрүштүн уюштуруучулары, саясатта такшалган жетекчилер, илимде эмгеги сиӊген илимпоздор жетиштүү. Мына ушулардан түзүлгөн жумушчу-аткаруучу орган түзүп, алардын иштөөсүнө шарт түзүп берсе, эки-үч айдын ичинде схемалык долбоорун түзүп чыкса болот. Бул проектти жалпы элдик талкууга, эксперттик изилдөөлөргө дагы 2-3 ай керектелет. Жылдын аягында толук дайын болсо, 2017-жылдын I кварталында жаӊыча ишке кирсе болот. Менин оюмча, көп деле каржылык каражат талап кылынбайт. Эл мындай иш-чараны толук колдоп кетерине ишенич бар.

Калыгул Бейшекеев, “Азия ньюс”

 

 

 

 

 

Орозбек Дүйшеев, эксперт: “Жеңил өнөржай жана тоо кен тармагына мамлекет тарабынан көңүл бурулбай калды”

–Орозбек Дүйшеевич, сиз көптү көргөн, элге эмгеги сиӊген өндүрүшчү жана такшалган саясатчы катары, учурдагы кыргыз өкмөтүнүн башкаруу структурасын өзгөртүү боюнча жүргүзүп жаткан иш-чараларына оюңуз кандай?

Өкмөттүн бүгүнкү жүргүзүп жаткан иш-чаралары бизге ветерандарга жагат. Сооронбай Жээнбеков өндүрүштө такшалган адам, элдин кызыкчылыгы үчүн аракеттенип жатканы көрүнүп турат. Жакында массалык маалымат каражаттарында 304 номерлүү премьер-министрдин буйругу чыкты. Анда жумушчу топ түзүлүп, ал топко министрликтердеги, административдик ведомстволордо жана башка өкмөткө караштуу мамлекеттик органдардагы штаттык эсептерин, алардын аткарган функцияларын изилдеп, анализдөө маселелери жүктөлгөн. Бул материалдар жалпы эле өкмөттүн аткаруу структурасын жаӊылап түзүүгө багытталганы көрүнүп турат. Мындай чечкиндүү (радикалдык) чечимге баруу бүгүнкү күндүн талабы. Кыргызстан эгемендүү башкарууга өткөндө өнүккөн агрардык-индустриялык өлкө экендигибиз бүткүл дүйнөгө белгилүү болгон. 15 союздук республикалардын арасында ар бир жанга өндүргөн ички продукция боюнча 4-5-орунда турганбыз, ал эми Орто Азия боюнча биринчи орунда элек. Өлкөбүздө алдыӊкы катардагы тоо-кен тармагы, машина куруу өндүрүшү, жеӊил өнөр жайы, өнүккөн айыл-чарбасы болгон. Өндүрүштө жумушчу күчү жетишпей, чет элдерден келип иштеп турушкан. Бүгүнкү күндө жумушсуздук каптап, жүз миӊдеген алдуу-күчтүү, келечектүү жаштарыбыз чет өлкөлөрдө жумуш издеп, күн көрүүдө.

–Мамлекеттик башкаруу структурасын түзүүдө эмнеге көӊүл бурулушу керек?

Эӊ негизгиси, бул чоӊ иште илимге, дүйнөлүк практикага жана элибиздин менталитетине кайрылышыбыз талапка ылайык болот. Илимде далилденип, аксиома болуп калган: “Коомдун негизин экономика түзөт, байлык өндүрүштө пайда болот. Өндүрүш тынымсыз өсүүдө болуш үчүн кеӊейтилген өндүрүш (расширенное воспроизводство) методун колдонуш керек. Бул метод капиталды концентарциялоо (топтоо), акыл менен кооперациялоо жана адистештирүү (специализация) принциби менен (мыйзам жолу) ишке ашат”. Бул принцип өлкөдөгү саясый системага баш ийбейт, кайсы система бул принципти жакшы колдонсо, ошол өлкөнүн экономикасы тездеп өсөт. Маселен, Кытай Элдик Республикасында – “бир өлкө, эки система” деген ураанын колдонушуп, экономикасы тездеп өсүүдө. Кыргызстан эгемендүү башкарууга өткөндөн баштап, акыл калчап иш кылбай, чет элдик жана жергиликтүү аферисттердин сөзүн угуп, өндүрүштү талап-тоноонун үстүндө болдук. Биринчи 15 жыл ошентип өттү. Андан кийин деле толук түшүнбөстүк өкүм сүрүүдө. Бүгүн бул мамлекеттик башкарууну чечкиндүүлүк менен өзгөртүүгө убакыт жетти.

–Көптөгөн чиновниктер, депутаттар өкмөттүк уюмдардын эсебин кыскартуу керектигин көп айтышат го?

Биздин өлкөдө түшүнүп-түшүнбөй эле сунуштарды айтып, элдин оюн экиге бөлгөн адамдар көбөйдү. Бул маселени туура чечүү да илимге таандык. Эӊ негизги укук менен жоопкерчиликтин балансын жана мүмкүнчүлүктү изилдеп чыгуу шарт. Мен ошондуктан, жогоруда көрсөтүлгөн өкмөт жумушчу топ түзүп, бүгүнкү күндөгү структураны анализдөөсүн эӊ туура деп эсептеймин. Өкмөттүк уюмдар адистештирилген принципте түзүлүшү тийиш. Кыргызда “Бөдөнөнү сойсо да касапчы сойсун” дейт. Өндүрүшкө байланышкан уюмдар, алардын өзгөчөлүгүнө жараша түзүлүшү керек. Алардын жетекчилери ошол тармактын адистери болуп, кызмат убагында ал тармактагы маселелерди туура чечүүгө жардам бериши талапка ылайык. Бүгүнкү өкмөттүн курамында министрликтер, комитеттер, агентстволор, кызматтар жана дагы башка уюмдар болуп 40тан ашат. Өндүрүш боюнча бар болгону 3-4 министрлик, калгандары текшерүүчүлөр, тескөөчү органдары. Ошондуктан, өндүрүштү өстүрбөй күнүгө текшерип, басмырлап иштетпей жатат. Демек, алардын санын кыскартып, сапатын жакшыртууга толук мүмкүнчүлүк бар. Өндүрүшчү уюмдарды жандантып, алардын өзгөчөлүгүнө карап, өкмөттүк уюмдар (министрликтер ж.б.) түзүү менен биз бул өндүрүшчүлөрдүн экономикада ролун (аброюн) өстүрүп, жоопкерчилигин жогорулатуу менен өндүрүштүн өсүшүнө шарт түзөбүз. Кээ бир мамлекеттик башкарууда (саясатта) тайкы түшүнүгү бар адамдар: “Кыргызстан кичинекей өлкө, ошондуктан, министрликтин санын минимумга түшүрүлсүн” дейт. Министрликтин саны өлкөдөгү мамлекетке маанилүү тармактын эсеби менен байланыштуу. Министр деген сөз – “кызмат кылам” деген эле мааниде. Демек, бир тармактын министри ошол тармактын адиси болуу менен эл алдында анын келечегине жооп бере турган адам. Кээ бирөөлөр “министрлик көбөйсө эле чиновниктердин саны өсүп кетет” деген түшүнүктө жүрүшөт. Министрликти түзүүдө анын экономикадагы орду, иштеген адамдардын санын эске алып, башкаруу аппаратын эӊ эле аз курамында түзсө болот. Кээ бир саясаттын дилетанттары министрликти түзүүнү, советтик доорду ордуна келтирүү катары түшүнүшүп, негизсиз ойлорду айткандар да бар. Мындай адамдар саясаттан сабатсыздар десек болот. Көптөгөн турмуш тажрыйбасы көрсөткөндөй, советтик доордо адам баласына пайдалуу көптөгөн иш чаралар аткарылган, анда “ар бир аракет адам баласы үчүн” деген. Эӊ адамкерчиликтүү ураан алдында иш жүргүзүлгөн. Ал ураан көпчүлүк убакта аткарылган. Ошондуктан, дүйнөлүк практикадагы жакшылыктарды, андагы саясый системага карабай кабыл алуу ар бир прогрессивдүү жарандын ыйык милдети болуп саналат.

 –Сиздин оюӊузча кайсы министрликти түзүүнүн кереги бар?

 Менимче, жеӊил өнөржай министрлигин жаӊыча түзүү талапка ылайык. Биз билебиз, советтик доордо жеӊил өнөр жай министрлиги Кыргызстанда өнөржай өндүрүшүнүн көлөмүнүн жарымысынан көбүн ушул министрлик берчи. Кийинки 3-4 жылда бул тармакта көптөгөн иштер жүргүзүлүп, маалымат каражаттарында айтылганына караганда, жүз миӊдеген адамдар эмгектенишүүдө. Буларга мамлекеттен жардам өтө аз көрсөтүлүүдө. Министрлик түзүп, жетекчилигине жакшы адис дайындалса, элибизге көп пайда болоруна шек жок. Экинчи менин сунушум, тоо-кен тармагы боюнча министрлигин түзүү. Биз 15 жылдан бери какшап айтып келебиз. Бул тармак өзгөчө татаалдыгы менен айырмаланат. Бүгүнкү күндөгү акыбалы өтө оор. Ал жөнүндө көп эле айтылып жана жазылып жатат. Бул тармакты башкарууда бирдиктүү мамлекеттик уюм болушу, КР Башмыйзамынын талабын аткарууга багытталат. Кен байлыктар элдин байлыгы жана мамлекеттик менчик. Аны айрыкча коргоо мамлекетке жүктөлгөн. Министрликтин структурасы, анын укуктары жана жоопкерчиликтери боюнча сунуштар бар, ассоциациянын адистери бул маселеде жардам берүүгө даяр. Өлкөнүн өсүшүндө жалпы эле адам баласынын алдыга жылуусунда илимдин ролун айрыкча орду бар. Кейиштүүсү, биздин өлкөдө өткөн 25 жылда илимдин турмуштагы ролу эбегейсиз төмөндөдү. Буга себеп, өлкөбүздө саясат талап-тоноочулукка, өндүрүштү талкалоого багытталгандыгы болду. Илим тармагы формалдык шартта жашоого өттү. Илимдин өлкөбүздүн экономикасынын өстүрүүгө, колдонууга шарт түзүлгөн жок. Мындай оор абалдан мамлекеттик илим органы бүгүнкү күндө деле чыгууга шарт түзүлбөгөндүгү, өлкөбүздүн келечегине ишеничти азайтат. Биздин оюбузча, Улуттук Илимдер Академиясы жогорку бийликтин өлкөнүн өсүшүндөгү негизги эксперттик-консультативдик кеӊешчиси болуусу, бүгүнкү күндүн талабы жана өлкөбүздүн келечеги. Мындай практика Кыргызстанда 50-70 жылдарда болгондугун тарых далилдеп турат. Дүйнөлүк практикада көп фактылар бар.

 –Текшерүүчү органдардын акыбалы жөнүндө да токтоло кетсеӊиз?

 Өлкөбүздө текшерүү органдарынын эбегейсиз көптүгү маалымат каражаттарында, өкмөттүк, мамлекеттик чечимдерде көп эле айтылып келет. Анын себеби, биз жогоруда көрсөткөндөй, өндүрүш менен иштеген өкмөттүк уюмдарга караганда, текшерүүгө багытталган уюмдардын саны 10 эсе көп. Аларда иштеген чиновниктердин саны андан да көптүк кылат. Буюрса өкмөт түзгөн жумушчу топ тактап чыгууда деген ойдобуз. Бүгүнкү күндө текшерүүнүн бир фактысын келтирейин. 2012-2013-жылдары өкмөттүн алдындагы геология жана минерал ресурстар мамагентигинин коомдук кеӊеши бул маселеге кызыгып, өз кеӊешинде караган. Адистер даярдаган справкада 2 жыл, 8 айда (2011-2012-жылдар, 2013-жылдын 8 айында) Агентствого суроо-талап менен 604 кат түшкөн. Анын көпчүлүгү, Кыргызстандын башкы прокуратурасынан, Улуттук коопсуздук комитетинен, каржылык полиция тарабынан жөнөтүлгөн. Бул органдардын чиновниктери учурда өндүрүштө түшүнүгү аз адамдар болгондуктан, көпчүлүк учурда өндүрүшкө эч пайдасыз, тескерисинче, иштерди алдыга жылдырууда тоскоолдук кыла турган жыйынтык чечимдерге шарт түзүшкөн. Ушундай сабатсыз чечимдерден, адилетсиз буйруктар чыгып, кадр тандоо маселесинде башаламандыктар пайда болууда. Текшерүү органдары өндүрүшкө жол тоспой, аларга жардам көрсөтүүсү тийиш. Мындай шартты түзүү үчүн өндүрүштү адистештирилген гана органдар текшерүүсү абзел. Мындай шартты түзүүдө мамлекеттик өндүрүштү топтоштуруп, алардын жетекчиликтери ушул тармакта такшалган адистери, таза иштеген адамдар болушу талапка жооп берет.

Сиздин оюӊуз боюнча бүгүнкү өкмөт радикалдуу өзгөртүүгө багыт алгандай. Буга канча убакыт керек жана канчалык каржылык каражат талап кылынат?

–Кыргыздын жакшы макалы бар: “Көз коркок, кол баатыр” деген. Бул иш-чараны аткаруу үчүн саясый эрк керек. Кыргызстанда такшалган өндүрүштүн уюштуруучулары, саясатта такшалган жетекчилер, илимде эмгеги сиӊген илимпоздор жетиштүү. Мына ушулардан түзүлгөн жумушчу-аткаруучу орган түзүп, алардын иштөөсүнө шарт түзүп берсе, эки-үч айдын ичинде схемалык долбоорун түзүп чыкса болот. Бул проектти жалпы элдик талкууга, эксперттик изилдөөлөргө дагы 2-3 ай керектелет. Жылдын аягында толук дайын болсо, 2017-жылдын I кварталында жаӊыча ишке кирсе болот. Менин оюмча, көп деле каржылык каражат талап кылынбайт. Эл мындай иш-чараны толук колдоп кетерине ишенич бар.

Калыгул Бейшекеев, “Азия ньюс”

 

 

 

 

 

Канат Исаев: “Алдын-ала сүйлөшүүлөр болсо керек, ошунун натыйжасында ушундай жыйынтык болду”

-Канат Кедейканович, Жогорку Кеңештин төрагасынын ордуна болгон шайлоо  коалициялык көпчүлүктүн ынтымагы жок экендигин далилдеп койгон жокпу? Себеби коалициялык көпчүлүк сизди сунуштаган да?

-Туура, “СДПК” менен “Кыргызстан” фракциясы менин талапкерлигимди сунушташкан. Эки  фракциянын саны  56 болуп жатса, 51 добуш алып жатабыз. Башка фракциялар деле добуштарын беришти. Берки талапкер деле көпчүлүк коалициядан чыгып жатпайбы? Бир талапкерди ынтымакта чыгара албаганы чындап эле ынтымак жок экенин көрсөтүп турат. Анын үстүнө эки фракциянын депутаттары дагы толук добуш берген жок. Иш сапарларда болушуп парламенттик жыйынга келбей калышты. Сөзсүз түрдө депутаттардын ички ою фракциянын же партиянын ички оюна дал келбестигин  дагы бир жолу далилдеп койду десем болот.

-Бакыт Эргешович экөөңүздөр коалициялык көпчүлүктөн бир чыгып жаткандан кийин кичүүлүк кылып ал, же улуулук кылып сиз жол бошотуп бирөөңүздөр төрага болсоңуздар болбойт беле?

-Ар кандай сүйлөшүүлөр болуп жатты. Бирок бул партиянын чечими болгондон кийин мен баш тарта албайт болчумун. Жыйынтыгын, сүйлөшө албагандандын арты кандай экендигин көрдүңүздөр.

-Эгер сыр болбосо айтсаңыз кандай сүйлөшүүлөр болуп жатты?

– Андай деле сыр кылып кармай турган сүйлөшүүлөр болгон жок. “Баш тартасыңбы же баш тартпайсыңбы” деген сыяктуу эле сөздөр жүрүп жатты. Эч кандай соодалашуулар да болбоду.

– Шайлоонун жыйынтыгы 51:51 болуп калгандан кийин ар кандай божомолдор жаралууда. Кантип эле 51:51? Бул болушу мүмкүн эмес эле да?

– Болуп калат экен, болду. Кудайым ушундай буйрук кылган экен, 51:51 болуп калды. Муну атайын да жасоо таптакыр мүмкүн эмес. Бүгүн көрдүңүздөр ар бир депутат бирден барып кабинадан жашыруун добуш берип жатышты. Толук кандуу жашыруун добуш уюштурулду десек болот. Ошол себептен саясый оюн болгон жок. Болгону алдын-ала кандайдыр бир сүйлөшүүлөр болсо керек. Ошол сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында ушундай жыйынтык болду. Бирок 51:51 болот деп эч ким күткөн эмес.

-Алдын ала кандай сүйлөшүүлөр болсо керек эле?

-Эч кандай сүйлөшүүлөр болгон жок. Каршы беребиз же макул болобуз деген фракциялардын балким депутаттардын ортосундагы сүйлөшүүлөр жөнүндө айтып жатам. Адамбыз акылдашабыз, сүйлөшөбүз.

– Эгер бийлик сизди же Бакыт Эргешовичтин төрага болуусун кааласа баары бир  айласын тапмак. Жөн гана сиздерди саясый оюндун  кызыкчылыгы үчүн колдонуп коюшкан жокпу?

-Билбейм анысын. Чынында эле ачык, демократиянын негизинде эле шайлоо болду.  Башка фракциянын өкүлдөрү дагы бурмаланбасын, добуш кагаздарды көрсөтпөсүн, телефон алып кирбесин деген сунуштардын баары эске алынып жашыруун добуш менен шайлоо өттү.

– Саясый оюн эми анык кызый турган болуп калды. Кийинки  Төраганы тандоо туруна “Кыргызстан” фракциясы өзүнүн талапкерин чыгарабы?

-Азыр сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатабыз. Жыйынтыгына жараша аракеттер болот.

-Бакыт Эргешович экөөңүздөр Төрагалыкка талапкерлигиңиздерди койгонго чейин эле мунун саясый оюн экенин, баары бир Чыныбай Акунович Төрага болоорун  айтып жатышкан. Окуя ушул багытта чындыкка ооп бара жаткан жокпу?

-Мындай пикирлерди мен дагы гезиттерден окуп жаттым. Ар бир адамдын ички дүйнөсүндө эмне болуп жатканын эч ким билбейт эмеспи.

-Кийинки турга “СДПК” баары бир өз талапкерин алып чыга турган болду. Сиздин фракция да өз талапкерин чыгарабы?

-Кийинки турда кайсыл фракция талапкерлигин сунуштаарын азырынча айтыша элек. Эгерде  талапкер сунуштай турган болуп калсак, кимдир бирөөнү сунуштаганга биздин деле толук кандуу укугубуз бар. Мен аны фракция менен кеңешпей туруп чыгарабыз же башкаларды колдойбуз деп айта албайм. Убагы келгенде сөзсүз түрдө бир чечимге келебиз.

Булак: “Жаңы Ордо”

Канат Исаев: “Алдын-ала сүйлөшүүлөр болсо керек, ошунун натыйжасында ушундай жыйынтык болду”

-Канат Кедейканович, Жогорку Кеңештин төрагасынын ордуна болгон шайлоо  коалициялык көпчүлүктүн ынтымагы жок экендигин далилдеп койгон жокпу? Себеби коалициялык көпчүлүк сизди сунуштаган да?

-Туура, “СДПК” менен “Кыргызстан” фракциясы менин талапкерлигимди сунушташкан. Эки  фракциянын саны  56 болуп жатса, 51 добуш алып жатабыз. Башка фракциялар деле добуштарын беришти. Берки талапкер деле көпчүлүк коалициядан чыгып жатпайбы? Бир талапкерди ынтымакта чыгара албаганы чындап эле ынтымак жок экенин көрсөтүп турат. Анын үстүнө эки фракциянын депутаттары дагы толук добуш берген жок. Иш сапарларда болушуп парламенттик жыйынга келбей калышты. Сөзсүз түрдө депутаттардын ички ою фракциянын же партиянын ички оюна дал келбестигин  дагы бир жолу далилдеп койду десем болот.

-Бакыт Эргешович экөөңүздөр коалициялык көпчүлүктөн бир чыгып жаткандан кийин кичүүлүк кылып ал, же улуулук кылып сиз жол бошотуп бирөөңүздөр төрага болсоңуздар болбойт беле?

-Ар кандай сүйлөшүүлөр болуп жатты. Бирок бул партиянын чечими болгондон кийин мен баш тарта албайт болчумун. Жыйынтыгын, сүйлөшө албагандандын арты кандай экендигин көрдүңүздөр.

-Эгер сыр болбосо айтсаңыз кандай сүйлөшүүлөр болуп жатты?

– Андай деле сыр кылып кармай турган сүйлөшүүлөр болгон жок. “Баш тартасыңбы же баш тартпайсыңбы” деген сыяктуу эле сөздөр жүрүп жатты. Эч кандай соодалашуулар да болбоду.

– Шайлоонун жыйынтыгы 51:51 болуп калгандан кийин ар кандай божомолдор жаралууда. Кантип эле 51:51? Бул болушу мүмкүн эмес эле да?

– Болуп калат экен, болду. Кудайым ушундай буйрук кылган экен, 51:51 болуп калды. Муну атайын да жасоо таптакыр мүмкүн эмес. Бүгүн көрдүңүздөр ар бир депутат бирден барып кабинадан жашыруун добуш берип жатышты. Толук кандуу жашыруун добуш уюштурулду десек болот. Ошол себептен саясый оюн болгон жок. Болгону алдын-ала кандайдыр бир сүйлөшүүлөр болсо керек. Ошол сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында ушундай жыйынтык болду. Бирок 51:51 болот деп эч ким күткөн эмес.

-Алдын ала кандай сүйлөшүүлөр болсо керек эле?

-Эч кандай сүйлөшүүлөр болгон жок. Каршы беребиз же макул болобуз деген фракциялардын балким депутаттардын ортосундагы сүйлөшүүлөр жөнүндө айтып жатам. Адамбыз акылдашабыз, сүйлөшөбүз.

– Эгер бийлик сизди же Бакыт Эргешовичтин төрага болуусун кааласа баары бир  айласын тапмак. Жөн гана сиздерди саясый оюндун  кызыкчылыгы үчүн колдонуп коюшкан жокпу?

-Билбейм анысын. Чынында эле ачык, демократиянын негизинде эле шайлоо болду.  Башка фракциянын өкүлдөрү дагы бурмаланбасын, добуш кагаздарды көрсөтпөсүн, телефон алып кирбесин деген сунуштардын баары эске алынып жашыруун добуш менен шайлоо өттү.

– Саясый оюн эми анык кызый турган болуп калды. Кийинки  Төраганы тандоо туруна “Кыргызстан” фракциясы өзүнүн талапкерин чыгарабы?

-Азыр сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатабыз. Жыйынтыгына жараша аракеттер болот.

-Бакыт Эргешович экөөңүздөр Төрагалыкка талапкерлигиңиздерди койгонго чейин эле мунун саясый оюн экенин, баары бир Чыныбай Акунович Төрага болоорун  айтып жатышкан. Окуя ушул багытта чындыкка ооп бара жаткан жокпу?

-Мындай пикирлерди мен дагы гезиттерден окуп жаттым. Ар бир адамдын ички дүйнөсүндө эмне болуп жатканын эч ким билбейт эмеспи.

-Кийинки турга “СДПК” баары бир өз талапкерин алып чыга турган болду. Сиздин фракция да өз талапкерин чыгарабы?

-Кийинки турда кайсыл фракция талапкерлигин сунуштаарын азырынча айтыша элек. Эгерде  талапкер сунуштай турган болуп калсак, кимдир бирөөнү сунуштаганга биздин деле толук кандуу укугубуз бар. Мен аны фракция менен кеңешпей туруп чыгарабыз же башкаларды колдойбуз деп айта албайм. Убагы келгенде сөзсүз түрдө бир чечимге келебиз.

Булак: “Жаңы Ордо”

Бекболот Талгарбеков, экс-министр: “Алмаз Атамбаев – кыргыз элинин трагедиясы”

- Бекболот мырза, 2011-жылы “кыргыз жерин учурда кара туман каптап калган” деп айттыңыз эле. Алгач кепти ошол пикирден баштабайлыбы?
- Дүйнө элдери ар кайсы мезгилде өтө оор, кыйчалыш жашоону башынан өткөргөн. Эгерде ал жашоону териштирсек, анда үч фактордун үстөмдүгүн көрөбүз. Алар – мамлекеттик башкаруунун, экономикалык абалдын, коомдогу ыйман-ынтымактын жалпы кризиси. Мен Кыргызстандагы дал ушундай абалды “кара туман” деп аныктагам жана ал туман дагы деле басып турат.
- Аныктаманы жүйөөлөр менен бере аласызбы?
- Албетте. Азыркы бийлик өлкөдө “парламенттик башкаруу орноду” деп ишендирип келет. Аныгында бизге анархиялык башкаруу киргизилди. Эске салалы. Анархисттер өткөн кылым башында Россияда саясый күч болгон. Алар “мамлекетте бирдиктүү, күчтүү башкаруу зыян, бийлик бөлүнүп-жарылып, ар кайсы жааттарга (партияларга), уюм, топторго чачырашы зарыл” деген идеяны туу туткан. Башкы девизи: “Анархия — мать порядка!”. Үч жылдан берки өлкөдөгү башаламан, чакчелекей башкаруу, “бардак” жашоонун башаты дал ошол анархиялык системага байланыштуу.
Экономиканы көрөлү. Азыркы бийлик экономика өсө баштаганы жөнүндө сөздөрдү көп айтат. Албетте, өкмөттө экономиканы түшүнгөн адистер бар. Болгону алар бийликтин талабына жараша кооздолгон маалымат берип турушат. Мисалы, инфляцияга жараша “өсө” берген ИДП (ички дүң продукция), же карыз, бажы төлөмдөрү, грант менен “көбөйгөн” бюджеттин кирешеси. Анда анык фактыга көз салып, азыркы абалды бийлик сын таккан мезгилге салыштыралы. 2004-жыл. Ички киреше-чыгаша (бюджет) барабар. Сырткы киреше-чыгаша (экспорт, импорт) барабар. Мигранттардын которуусу 500 миллион доллар. Демек, ал жыл өлкө байлыгы (капитал) жарым миллиард долларга көбөйүүсү менен аяктаган. Мындай абалга кандай баа берсе болот? Туура, жакшы эмес, орточо. Эми 2012-жыл боюнча. Ички киреше-чыгаша (бюджет): 16 миллиард сом дефицит. Мигранттардын которуусу 2 миллиард доллар. Тышкы киреше-чыгашаны көрөлү. Экспорт 1,9 миллиард доллар. Бирок, анын 30 пайызын алтын түзүптүр. Бул жерде киреше жок. Инвестор берген гана кургак цифра. Демек, экспорттун накта көлөмү 1,3 миллиард доллар. Импорттун көлөмү 5,4 миллиард доллар. Тескери сальдо 4,1 миллиард долларды түзгөн. Бул суммага бюджет дефицитин кошуп, аны мигранттардын салымына азайтсак, анда өлкө 2012-жылды эки жарым миллиард доллар байлыктан кол жууп аяктаганына күбө болобуз. Тактап айтсак, өткөн жылы мигранттар акча которууну 2004-жылга салыштырма төрт эсе көбөйтсө да, өлкө экономикасы 113 миллиард сом, же бюджеттин киреше бөлүгүнөн да көп, байлыктан ажыраган. Элдин, мамлекеттин ошончо байлыгы башка өлкөлөргө өткөн. Бул факт-учурда Кыргызстандын экономикасынын “кыр аркасы сынганын” далилдеп турат.
Ошондой эле азыркы бийлик үч жылда элди, коомду бөлүп-жарып, “өз-өңгө” кылып кармаштырып, биримдик, ынтымакты тыптыйпыл талкалап салды. Учурда өлкөдө “война всех против всех” абалы орун алган. Бул саясатка Атамбаев жеке өзү, анын арзыматтары, политтехнолог, серепчи, жазмакер-сүрөткерлери зор салым кошууда.
- Сиз “Кара тумандын ээси – Атамбаев. Ал кара туман анын сөзү, иши, саясаты” деген да аныктама бердиңиз эле…
- Мамлекетти башкарууда тажрыйбасыз, түшүнүгү тар Атамбаев оппозициянын лидерлигине жалгыз критерий менен тандалганы жалпыга маалым. Ал акчалуу болчу, ошол кездеги жылаңач оппозицияны каржылаган. Ошондон улам, Атамбаев үч жылдан бери өлкөнү көрүнөө да, көмүскө да жалгыз бийлеп келатат. Бул мезгилде ал өлкөнү башкарууну, образдуу айтсак, “куурчак театрга” айлантты. Өзү “кукловод”, көрүүчүлөр – эл, ал эми “куурчактар” тынымсыз алмашууда: УӨ, Отунбаева, Техникалык өкмөт, ЖК коалициялары, Бабанов өкмөтү, азыркысы. “Куурчактар” олуттуу маселе чечүүгө укуксуз, бирок элдин оор турмушуна алар кезектешип “күнөөкөрлөр”. Ал эми мамлекет тагдыры менен топ-таш ойноп, эл тагдырын чүкөдөй калчаган Атамбаев дайыма суудан кургак чыгып келатат.
- Кайсы өлкөлөр “кара туманды” башынан өткөргөн, кантип ал абалдан чыгышкан? Биз алардан кандай сабак ала алабыз?
- Россиядагы 17-кылымдагы кыйын кезең “смутное время”, “смута” деген аныктама алып, орус элинин тарыхында калган. Сабак үчүн акыркы жүз жылдагы айрым окуяларга көз чаптыралы.
Россия, 1917-жыл. Монархиянын күнү батып, мамлекет бийлиги, Ленин айткандай, “балчыкта жаткан”. Өлкөдө хаос күчөп, ар кандай саясый күчтөр “балчыктагы” бийлик үчүн күрөшкөн. Акыры большевиктер жеңди. Ооба, алар кийин “коллективизация”, “чистка” саясаты менен миллиондогон дыйкан, интеллигенция каймагын кырып салышты. Бирок, темирдей тартип орнотуп, натыйжасы зор “индустриялоо” саясатын жүргүзүп, ири державаны — СССРди кура алышты. Сабак, Россияны кризистен системаны түп-тамырынан өзгөрткөн күчтүү партия жана анын көсөм жетекчилери (Ленин, Сталин) сууруп чыгышкан.
АКШ, 1929-жыл. Өлкөнү ири гангстердик бандалар башкарган. “Жапайы рынок” өкүм сүргөн. Шишик бир күндө жарылып (“чёрная пятница”), капитализм дүйнөсүн ааламат каптайт. “Улуу депрессия” атыккан бир жылда АКШ, Батыш Европада өндүрүш 40 пайызга төмөндөп, 300 миллион адам жумушсуз калган. Социализмге өтүү маанайы кеңири жайылган. Мындай жагдайда ири капитал өкүлдөрү Ф. Рузвельтти президенттикке алып келишти. Ал биринчи күнү эле тарыхый иш жасаган. Кечинде элге кайрылып, өлкө келечеги үчүн банктарга акчаларын салууну үндөйт. Эл бир адамга ишеним артты. Эртеси бүткүл өлкө боюнча банктарга кезек күткөн адамдарды көрүшкөн. Жашыруун кызмат гангстерлерди кырып жоготот. “Коомдук иштер” долбоору миллиондогон жаңы жумуш орундарын түзгөн. Рузвельт капитализмди сактап, өлкөнү өнүгүү жолуна салды. Мунун сабагы, АКШда система өзгөртүлбөй, чыңдалып, улуттук лидердин көсөмдүгү менен кризистен чыгышкан.
Франция, 1958-жыл. Өлкө согуштан кийин парламенттик башкарууга өткөн. Партиялар тынбай кармашып, өкмөт бат-бат алмашып турат. Акыры Франция ири кризиске кептелет. Айласы куруган президент Р. Коти 13 жылдан бери айылда жашаган генерал де Голлго өкүлүн жөнөтүп, өкмөттү жетектөөнү суранат. Генерал макулдугун берет, бирок, партиялык системаны жек көргөндүктөн, парламентке баруудан баш тартат, “заочно” бекитилет. Де Голль дароо жаңы Башмыйзам кабыл алдырып, президенттик башкаруу киргизет. Парламентти таратып, өзү президент болуп шайланат. Ал Францияны кризистен толук чыгарган. Эгер мурда Франция карыз сурап жүрсө 5 жылда анын алтын запасы 4,5 миллиард долларга жеткен. Жыйынтыгы, Франциядагы өзгөрүү улуттук лидердин көсөмдүгү жана башкаруу системанын алмашуу жолу менен жетишилген.
Чили, 1973-жыл. Үч жылдан бери социализм куруу аракети жүрүп, өлкө кризиске тушуккан. Элдин жашоосу оорлоп, бюджетти дефольттон СССР сактап турган. Бирок, президент С. Альенде: “Алган багытыбыз туура, жакшы иштер жасалууда, келечекте мыкты өлкө курабыз” деген бекем ишенимде болчу. Альенденин сөздөрү тааныш угулуп жатабы? Ооба, үч жылдан бери кыргыз эли да Атамбаевдин дал ушундай сөздөрүн угуп келатпайбы. Чилиде абалды туура баамдаган аскер жетекчилери генерал Пиночетти лидер кылып, төңкөрүш жасоону чечишет. Башка арга калбаган. Альенденин жактоочулары (гвардиясы, “кошууну”) бар болчу. Өзү кармашка даяр экенин жарыялап турган. Кандуу төңкөрүштө Альенде жана 25 миң адам курман болду. Пиночет бийликти алып, күчтүү тартип орнотуп, рынок экономикасына кеңири жол ачты. Чилини өнүккөн өлкөлөр катарына кошту. Чилидеги өзгөрүү — аскер жетекчилеринин жана алардын эрки темир лидеринин аракетинин натыйжасы.
Иран, 1979-жыл. Монархиялык башкаруу ирип-чириген. Коомдо ыйман талкаланат. Жагдайды түшүнгөн ислам диний жетекчилери жаштардын жардамы менен “ислам революциясын” жүзөгө ашырышты. Президенттик башкаруу орнотулду. Батыштын идеологиясы түп-тамырынан кыркылды. Иранда отуз жылдан бери наркотик, ичкилик, сойкулук, адепсиздик жок. Батыштын кысымына туруштук берип, ал гана эмес атом энергиясын өздөштүрүп келүүдө. Ирандагы өзгөрүү-ислам диний өкүлдөрүнүн, жаштардын өлкөнүн башкаруу системасын, элдин жашоо образын түп-тамырынан бери алмаштыруусунун натыйжасы.
Россия, 1999-жыл. Өлкөнү олигархтар, криминал башкарчу. Коррупция туташ курчап, өлкөдө биримдик ыдыраган. Ельцин эрдик кылып бийликти өткөрүп берди. Путин кандай иштерди жасады? Бийлик вертикалын күчтөндүрдү. Чеченстандагы согушту токтотту. Олигарх, криминалды талкалады. Экономикага дем берип, экспорт өстү. Чөгөлөгөн Россия бутуна турду. Сабак: Россияны улуттук лидер жана мамлекеттик башкарууну күчтөндүрүү кризистен алып чыкты.
Кыргызстан, 2013-жыл. Тоң районунун жараны М.Абыловдун баасы (“Алиби”, 22.03.13). “Кыргызда азыр башкаруу сансыз көп. Айыл башчысынан баштап, өкмөт, президент, депутат баары башкарат. Карапайым эл кимисине баш ийип, кимисине кайрылууну билбейт. Кыргыз мамлекети кайда баратат, белгисиз. Дөңгөлөк тескери тегеренип баратат”.
- Ал эми Атамбаевдин үч жылдык саясатына, иш-аракетине кандай баа берсе болот?
- Улут лидери катары таанылган жетекчинин өлкөнү өнүктүрүү боюнча программасы болот. Мисалы, Рузвельттин программасы “Жаңы багыт”, Тэтчердики – “тэтчеризм”, Рейгандыкы – “рейганомика” деген өчпөс наамдар менен тарыхта калды. Атамбаевде эч убакта программа болгон эмес, бирок убадалары толгон-токой. Эгерде чар-топондон тазаласак, анда Атамбаевдин убадалары үч гана бөлүктөн турат: гүлдөтөм-жыргатам, кыргыз улутун жоготом, кыргыз-кытай темир жолун курдурам. Кантип, кандай багыт, иш-чаралар менен гүлдөтүп-жыргатаары жөнүндө айталбайт. Ырас, элге бир рецебин сунуштаган: “гүлдөп-жыргайлы десеңер жаратканга жалынгыла” деп.
Эми саясий баага келели. Экинчи дүйнөлүк согуш алдында Франциянын тышкы иштер министри парламентте: “Германия менен мыкты саясат жүргүзүп жатабыз” деген отчетуна бир депутат жооп кайтарат: “Сиздин саясат – сууда агып бараткан өлгөн иттин саясаты” деп. Айткандай, анан Германия Францияга согуш ачып, басып албадыбы. Баскан жолу, сүйлөгөн сөзү, жасаган иши алдамчылыктын, жүзүкаралыктын символуна айланган Атамбаевдин саясатына, ишмерлигине баа берүүдө ошол депутаттын сөзү эске түшөт. Үч жылда өлкөнү анархияга чулгатып, экономиканын кыр аркасын сындырып, коомдо ынтымактын таш-талканын чыгарган Атамбаев, чындыкты тике айтсак, кыргыз элинин трагедиясына айланды. Убакыт жылган сайын анын саясаты, иш –аракети элди, мамлекетти алсыратып, кансыратып келүүдө. Акылман кыргыз эли: “Бастырганды билбеген жолду бузат, башкарганды билбеген элди бузат” деп бекеринен айтпаптыр.
- Бир тактоо. Жакында өнүгүүнүн “стратегиясы” кабыл алынды го…
- Үч жылдан бери иштешкен беш өкмөттүн биринин да программасы болбоду, бирөөсү да жасаган ишине отчет бербеди. Азыр да парламент, президент, өкмөт программасыз иш алып барышууда. Алар орус жоокерлеринин “война план покажет” позициясын жетекчиликке алышкан. Ал эми “стратегия” программа эмес. Программанын ээси (автору) болот. Андан эл ким (же кимдер) жоопкер экенин билиши керек. “Стратегия” кимдин документи? Ким ага ээ, жоопкер? КСДПбы, коалициябы, өкмөтпү же президентпи? Же эл өзүбү? “Стратегия” – бул анархисттер кыялданган документ.
- Дагы бир тактоо. Жаңы Башмыйзамдын “атасы” Текебаев деп айтылып жүрбөйбү. Анархиялык башкаруу орношуна биринчи кезекте ал жоопкер эмеспи?
- Эгерде сиз айткан терминди колдонсок, анда Текебаев “энеси”, ал аткаруучу гана болгон. “Атасы” – Атамбаев, анткени негизги саясый чечимдерди өзү кабыл алып келатат. Кийин юристтери чечмелеген го, өткөн жылы 28-февралда Атамбаев КТРдеги маегинде “өлкөдөгү түзүлүш парламенттик эмес” деп моюнга алган. Акыры президент түшүнгөн тура, эми жаңы Башмыйзам алынат го деген коомдук үмүткө суу себилди. Политтехнологдору кеңеш беришсе керек, “азыркы ызы-чуудан башы чыкпаган парламент, өз алдынча маселе чече албаган өкмөт сизге ылайыктуу ” деп. Атамбаев кайра “өлкө парламенттик башкарууга өткөнүн, анын келечеги барын” айтып калды.
- Албетте, президенттин ишмерлигине саясий, моралдык баа берүү жаран катары сиздин конституциялык укугуңуз. Атамбаевди “алдамчылыктын, жүзүкаралыктын символу” деген аныктаманы чечмелеп берсеңиз. Адегенде анын орчундуу алдоо иштерине токтололу…
- Коомчулукка карааны 90-жылдары пайда болгон Атамбаевдин алдамчылыгына өзүм да күбө болгом. Вице-премьер экенимде бир күнү телефон шыңгырап калды. Алсам залкар жазуучу Ч. Айтматов экен. Ал көрүп тургансып ордуман тура калганым эсимде. Саламдашып, мен тейлеген тармакта бир маселени чечип берүүнү өтүндү. Премьерден тил уктум, бирок, ал маселени чечтим. Айтматов ыраазы болуп калды. Кийин дагы бир маселени айтты. Кыскача мындай: Атамбаев “Адабият фонду” деген уюм ачат. Анан сиз экөөбүз кытай уруусунан болобуз деп Айтматовду жетелеп, Акаевге киргизет. Жазуучуларды колдойт экенбиз деген ойдо Айтматов фондко ири сумма акча бөлдүртөт. Ал акчага Атамбаев беш заводду менчикке сатып алыптыр. Жаны кашайган Айтматов мага айтып жатпайбы: “Акаевге түшүндүрүп, акчаны кайтартып берсеңер” деп. Мен бул маселеге кийлигишүүгө укугум жогун, өнөр жай боюнча вице –премьерге кайрылуусун сунуштагам. Жыйынтыгы, ал заводдордун байлыгы сатылып, 20–30- миңдей адам жумуштан айдалып, уникалдуу станоктор Кытайга, Түркияга арзан баада кеткени көпчүлүккө белгилүү.
Атамбаев коомчулукту алдаганды “хоббиге” айландырган. Бакиевдин бийлигинде премьер-министр Атамбаев элге кайрылып (22. 05. 07), аны ууландырып салышканын жарыялайт. Аны Ф. Кулов, Т. Кулибаев (Назарбаевдин күйөө баласы) жана россиялык атайын кызмат жасады деп күнөөлөгөн. Президенттик шайлоо учурунда да (15. 06. 09) мени бийлик ууландырды деп чуу салган. Айткандары жалган болуп чыкты. Атамбаевдин дүйнө коомчулугун да алдамай адаты бар. Ал УӨ мүчөсү кезинде Москвага барып келип, “Кремлден Путин кабыл алды, ал бир ай ичинде ири жардам, грант берүүгө убадасын берди” деп пресс-конференция өткөрөт (13.04.10). Буга Кремль расмий жооп кылууга аргасыз болот. Путиндин пресс-секретары Д. Песков: “Путин Атамбаев менен жолуккан жок жана жардам убада кылган эмес” деген билдирүү жасаган. Дагы бир мисал. Биринчи вице-премьер Атамбаев пресс-конференция өткөзүп (25.05.10), “күзүндөгү парламенттик жана кийинки жылдагы президенттик шайлоого катышпоону бекем чечтим” деп дүйнө коомчулугунун кулагына “лапша” илген.
Кийин президенттикке секирүүнү пландаган премьер Атамбаев 2011-жылы, шайлоого утурлай, мугалим, врачтардын айлыгын, карылардын пенсиясын көтөргөнү эсибизде. Өзүн эки-үч ай тынбай мактаткан. “Каражат каяктан?” деп адистер таң калган. Көрсө Атамбаев алдамчылык жасап, 8 миллиард 600 миллион сомдук баалуу кагаз чыгарып, аны 200 миллион сом үстөгү менен банктарга күрөөгө коюп, акча алып, айлык, пенсия төлөптүр. Кийин, 2011-жылды жыйынтыктап, Атамбаев “бюджетти профицит менен калтырдым” деген маалымат таратат. Эки ай өтпөй анын калпын Улуттук банктын төрайымы З. Асанкожоева ашкереледи. Көрсө ал жылы бюджет 16 миллиард сом дефицит менен жабылыптыр.
- Атамбаевдин жүзүкаралык иштери боюнча эмне айта аласыз?
- Атамбаев эл биримдиги жөнүндө кооз сөздөрдү көп айтат. Биздин душманыбыз “маңкуртчулук, регионализм” дегенин угуп жүрөбүз. Иш жүзүндө кандай? Ал кыргыз улутун жоготууга бир нече жолу аракет жасады. Өзгөчө президенттикке талапкер кезинде ачык эле сунуштап жатты: “Улуттарга бөлүнбөй, баарыбыз кыргызстандыкпыз деп жашайлы. Кыргыз улуту дегенди паспорттон алып салалы” деп. Атамбаев кыргыз улутун жек көрөөрүн премьер кезинде да көрсөткөн. Жалгыз ирет айылга иш сапар жасап, “кыргыздын эркектерине караганда саан уй артык” деген дүйнө таанымын жарыя кылган. Коомчулуктун каршылыгынан улам Атамбаев кыргыз улутун жок кылуу көксөөсүн ишке ашыра албай келатат.
Атамбаевдин регионализмге “каршы” экенин да талдап көрөлү. Анын президенттик шайлоодогу ыплас технологиясы өлкөнү түндүк-түштүккө бөлүп салды. Анткени, алар колдобойт деп, түштүк кыргыздардын 20 пайызы гана тизмеге киргизилди. Россиядагы 1 миллион мигранттар да тизмеге кирбеди. Себеби, алардын кеминде 80 пайызы түштүктүк кыргыздар экени “эсепке” алынды. Ошентип, А. Мадумаров айткандай, Атамбаев эл тарабынан эмес, компьютер аркылуу “шайланды”. Мындай жүзүкаралыкка каршы Ош, Жалал-Абад, Баткен эли митингке чыгышкан. Ошондо Атамбаев атаандашы Ташиевге айткан сунушу мындай: “Мен түндүккө эле президент болом. Түштүктүн мага кереги жок. Ал жакты бөлүп Түштүк Кыргыз Республикасын жарыялагыла. Мадумаров экөөңөр бириң президент, бириң премьер болгула”. Мына регионализмге “каршы” адамдын чыныгы жүзү, жүзүкаралыгы.
- Азыркы бийликтин тышкы саясатына да көз жүгүртсөк…
- Учурда Кыргызстандын так аныкталган жана көз карандысыз тышкы саясаты жок десек жаңылбайбыз. Үч жылдан бери Атамбаев “пулуң болсо кулуңмун” позициясында. Аны түшүнгөн таасирлүү өлкөлөр улам бир “пирог” сунуп келатышат. Алгач, Россия менен мамилени талдап көрөлү. Бүгүнкү Россия –дүйнөлүк геосаясий талаада зор таасирлүү өлкө. Путин — прагматик лидер. Россия биздин өлкөгө кызыкчылык артып, грант берип, айрым ири долбоорлорду сунуштоодо. Бирок, Россиянын активдүү кийлигишүүсү- экономикалык кызыкчылык дегендер жаңылышат. Белгилесек, Нарын дарыясына ГЭСтерди курууга Россия бюджеттен бир рубль бөлбөйт. Керектүү каражат — коммерциялык кредит. Анда анык сыр каякта?
Жакында “РБК” каналында эксперттер тобу Россиянын Борбордук Азиядагы ролун кеңири талкуулашты. Алар НАТО кеткен соң, болжолу 2015-жылы Афганистан, Пакистандагы “Талибан” кыймылы Россия тарапка жылаарын, согуш сөзсүз болоорун белгилешип, талибдерди Борбордук Азияда, негизинен Кыргызстан, Тажикистанда токтотууну эп көрүшүп, ал эки өлкөнү согуш талаасына айлантууну кубатташты. Алардын пикирин жакында Н. Бордюжа да коштоп: “Кыргызстан, Тажикистанды куралдандыруу- бул Россиянын коопсуздугун бекемдөө” деп ачык жарыялады. Мындан улам Россиянын түпкү кызыкчылыгы каерде катылганы көрүнүп турат. Тилеке каршы, ал саясатты Атамбаев түшүнө элек.
АКШ да Борбордук Азияда демилгени колго алуу аракетинде. Кыргызстанды өз кучагына тартуу максатында алгач Катар, Азербайжанды колдонду, өз чабармандары да келип жатышат. Учурда “оор артиллерияны”, Түркияны оюнга киргизди. “Пирог”- Эрдоган айткан миллиард доллар. “Кайсы тарабы көбүрөөк акча берет” деп Атамбаев бийлигинин башы айлан-көчөк. Ал ортодо “улуу экспансия” саясатын салмактуу жүргүзгөн Кытай Кыргызстан аркылуу темир жолун алып өтүү үчүн алдын-ала кредит, гранттарын жөнөтүүдө.
Кыргыз эли “алыскы туугандан жакынкы коңшу артык” дейт эмеспи. Атамбаевдин жеке жүрүм-турум, иш-аракетинен коңшу өлкөлөр менен мамиле кескин начарлады. Ал Назарбаевди “диктатор”, “суу бербей казактарды чөгөлөтөм” деп мазактады. Кыргыз элин сыйлаган Нураке катуу тирешүүгө бара элек. Бирок, убада кылган 100 миллион долларды бербей койду, Кыргызстандан келчү тамак-аш импортуна блокада жарыялатты. Атамбаевдин “Каримов үч-төрт жылда өлөт, анан кыргыз-өзбек чек ара маселесин чечебиз” деген позициясына жооп кылып, өзбек тарап чек араны чычкан жөргөлөгүс кылып жаап салды. Азабын карапайым калк тартууда.
- Президент Атамбаев коррупцияга каршы күрөшүүнү негизги ишине айландырды. Кандай жыйынтык болууда?
- Дүйнөлүк тажрыйбаны карасак, алгач коррупцияга каршы күрөшүүнүн толук укуктук базасы түзүлөт. Экинчи шарт: күрөшүүчү орган көз карандысыз болуп, ал президент, парламент же өкмөткө түздөн-түз баш ийбеши зарыл. Атамбаев ал шарттарды эске албады. Өзүнө караштуу коррупцияга каршы кызмат түзө салып, Чапаевдей чаап жөнөдү. “Коррупциянын таш-талканын чыгарам, жарым жылда жемишин көрөсүңөр” деди. Көрдүк. Адегенде эле беш баланын атасы, МАИ кызматкери А. Эшбаевди жүз доллар пара алды деп өлтүртүп тынды. Көз жашы көл жесирден, ботодой боздогон жетимдерден кечирим сураганга эрки жетпеди. Анан бир взвод спецназ “Мегакомдун” жетекчиси А. Мурзалиевди кабинетинен “колго түшүрүп”, УКМКга камады. Айласы түгөнгөн Мурзалиев 1 миллиард 700 миллион сомду Атамбаевге которгон күнөөсүн моюнуна алды. Эстери оогон “күрөшчүлөр” аны тынч жатып туруусун суранып, бул иш азыр унутта.
Өткөн жыл башында КТРдеги маегинде Атамбаев “банк кутучалары”, “мародерлук”, “Мегаком”, “ууланган көмүр” афералары өз көзөмөлүндө экенин, ал эмес ири фигуранттардын аты-жөнүн билээрин, жыл аягына дейре баары сотко өтөөрүн шаңдана жарыялаган. Жыйынтыгы белгилүү, баары жабылды. Коррупция менен экономикалык кылмыштын айырмасын билбеген Атамбаев бийлиги учурда мугалим, врач, милиция кызматкерлерин баса калып, аны коррупцияга каршы күрөштүн “жемиши” катары даңазалоодо. Атамбаевдин майнапсыз, “өз-өңгө” бөлгөн бир жактуу коррупция күрөшүнө эл ишенбейт. Эл үнүн жакында эмгек сиңирген юрист С. Касымов: “Коррупция менен күрөшүп жатат деп айтпай эле койсок болот” деп таамай билдирди (“Ачык саясат”, 01.03.13).
- Коомдо биримдик, ынтымак начарлаганын калкыбыз да, ММКлар да талкуулап келатышат. Эмне себептен Атамбаев бийлиги элди жемиштүү максат, иш-аракеттер айланасына бириктире албады?
- Өнүгүү жолундагы өлкөдө жемиштүү идеология мамлекет институттары, эл ээрчиген лидерлер аркылуу жүзөгө ашат. Ал эми биздин өлкөдө идеология-бул Атамбаевдин сүйлөгөн сөзү, жүрүм-туруму, кылган иши болуп калган. Ал идеология –өткөндү караламай, саясый күчтөрдү чабыштырмай, эл ичинен душман издемей. Атамбаевдин билдирүү-кайрылууларын талдасак, алар үч бөлүктөн тураарын көрөбүз. Биринчи бөлүгүндө ал мурдагы жетекчилерди, өткөн мезгилди каралайт, экинчисинде өзүн мактайт, үчүнчүсүндө “гүлдөйбүз, жыргайбыз” деген убадаларды кат-кат берет. Президенттик мөөнөтүнө бир жыл толгондо “Вести” каналына берген маегин көрөлүчү. Акаев, Бакиевди жамандаганга жарым убактысын коротту. Анан өзүн мактоого өттү. “Мен таңгалам -деди ал. Эмнеге буга дейре эч бир жетекчи эл, өлкө тагдырын ойлогон эмес”. Мунусу россиялык журналистке Кыргызстанда “экинчи Манас” бийликке келди деп түшүндүрүп жатканы. “Экинчи Манасты” уксак, кыргыз эли азап-тозоктон башы чыкпай, анан 2010-жылдын апрелинен баштап гана мыкты заманга бет алыптыр. Анын айтымында үч жылда өлкөбүз ондогон жылдарга алдыга кетиптир. Убадалары да көкөлөп баратат. “Жакында Борбордук Азия өлкөлөрүнүн баарынан ашабыз” дейт. (“Независимая газета” 22.03.13). “Кантип ал өлкөлөрдөн ашабыз”, “кантип гүлдөп-жыргайбыз” деген суроого “жаратканга жалынгыла” рецебине жакында дагы экөөсүн кошту (07.04.2013.). Биринчиси – эмгектене турган мезгил эми келиптир. “Аны ар ким өзүңөрдөн баштагыла” деди Атамбаев. Горбачев да перестройканы өзүңөрдөн баштагыла деп мээ кайык кылганы эсте. Экинчиси –“мамлекет мага эмне берет дебей, мен өзүм мекениме эмне жардам бере алам деп сурагыла” деди. АКШ экс-президенти Дж. Кеннеди тирүү болгондо бул плагиат сөз үчүн сотко кайрылмак. Атамбаевдин элге берген үч рецебинин мазмуну бирдей: “Мамлекеттин, президенттин башын оорутпагыла, өзүңөр жалынгыла, өзүңөр эмгектенгиле, өзүңөр жардам кылгыла”.
- Коомчулукта Атамбаевдин кылмыш иштерге тиешеси бары да көтөрүлүп келатат. Сиздин пикирди уксак?
- Атамбаевди кылмышкер катары сот чечими гана аныктайт. Жарандарда андай укук жок. Бирок, ал катышы бар делген кылмыш иштерин айтууга милдеттүүбүз. Биринчиси. Бийликтен кетээр замат Атамбаевге ири заводдорду кантип менчиктегени, алардын байлыгынын каякка жоготкону боюнча кылмыш иши козголот. Экинчиси. “Деньги и власть” гезити көтөргөн кылмыш иши. “Атамбаев, как глава правительства КР, своим распоряжением № 463-р от 8 ноября 2007 года совершил тягчайшее государственное преступление, передав китайцам рудник Иштамберди. Преступления данной категории относятся к измене Родине” (28.09.13.). Үчүнчүсү. Апрель окуясынан кийин банк кутучалардан уурдалган акчалар. Ал кылмыш иши боюнча Атамбаев негизги фигурант болоору айтылууда. Экс-баш прокурор К. Байболов жакында ачык айтты: “АУБда жаткан 200 миллион доллар россиялык кредит, 35 миллион доллар гранттык акча, 1 миллиард сом кайда? Ким, каякка сарптады?” (“Учур”, 4.04.13.). Төртүнчүсү. Каргашалуу июнь окуясы боюнча СССР КГБ полковниги И. Кушматов терең изилдөө жүргүздү (“Деньги и власть”, “Ачык саясат”, “Трибуна” гезиттери, 2012–2013). Анын фактыларына таянсак, кыргыз-өзбек согушу алдын-ала Атамбаев жана өзбек лидерлери тарабынан чогуу даярдалганын, Атамбаев согушту баштоого жеке “добро” бергенин, кооптонгон сепаратисттерге ал “убийство пяти-шести идиотов кыргызов ничего не значит, родственником окажем денежную компенсацию, рот закроем” деп колдоо көрсөткөнү белгилүү болду. Түштүктөгү абалга биринчи вице-премьер Атамбаев, өкмөттүн атайын токтомуна ылайык, башкы жоопкер болсо да согушту баштатып коюп, өзү үйүндө жашынып жатканы да ачыкка чыкты. Келечекте бул кылмыш ишин эл аралык Гаага трибуналына өткөзүп, Атамбаевге карата “преступление против человечества” беренеси боюнча айып тагууну көздөп жүргөн мекенчил жарандардын максаты колдоого арзыйт.
- Жакынкы келечек тууралуу пикириңизди уксак?
- Эл, өлкө тагдыры жөнүндө мен жүздөгөн адамдар менен баарлашам. Алар аркылуу миңдеген адамдардын пикирин билүүгө болот. Учурда коомчулук өлкө оор абалда экенин, андан чыгуу үчүн башкы эки маселени чечүү зарылдыгын түшүнүп калды. Биринчиси- Атамбаевден кутулуу, экинчиси — Башмыйзамды өзгөртүү. Бирок, бул эки маселени чечүү жолуна келгенде биримдик жарала элек, пикирлер ар кандай. Бирөөлөр коалицияны кайра курап, президентке көз карандысыз өкмөт түзүүнү сунушташат. Экинчилери- алгач парламентти таратып, анан Башмыйзамды өзгөртүүнү жактырышат. Үчүнчүлөрү — Атамбаевдин жолун тандап, азыркы бийликти кубалап чыгууну туура көрүшөт.
- А балким акыбалды туура баамдаса, Атамбаев өзү президенттиктен кетип, Башмыйзамды өзгөртүүгө, таза шайлоолорго, дегеле жаңы жашоо, жаңы заманга жол ачаар…
- Кете албайт. Чилинин президенти Альенде өзү кетсе болмок. Ал таза адам болгон, тынч оокатын өткөрө бермек. Ал эми Атамбаев бийликтен кетээри менен камакка түшөөрүн жакшы билет. Ошондон улам бийлигин коргоого, Альенденин “эрдигин” кайталоого даяр, мажбур. Менин пикиримде, саясий, интеллигенция өкүлдөрү, жалпы калайык айтылган эки башкы маселени акыл-эс, тынчтык жолу менен чечкени оң.
Наралы Асанбаев
Булак: “Жаңы Ордо”

Бекболот Талгарбеков, экс-министр: “Алмаз Атамбаев – кыргыз элинин трагедиясы”

- Бекболот мырза, 2011-жылы “кыргыз жерин учурда кара туман каптап калган” деп айттыңыз эле. Алгач кепти ошол пикирден баштабайлыбы?
- Дүйнө элдери ар кайсы мезгилде өтө оор, кыйчалыш жашоону башынан өткөргөн. Эгерде ал жашоону териштирсек, анда үч фактордун үстөмдүгүн көрөбүз. Алар – мамлекеттик башкаруунун, экономикалык абалдын, коомдогу ыйман-ынтымактын жалпы кризиси. Мен Кыргызстандагы дал ушундай абалды “кара туман” деп аныктагам жана ал туман дагы деле басып турат.
- Аныктаманы жүйөөлөр менен бере аласызбы?
- Албетте. Азыркы бийлик өлкөдө “парламенттик башкаруу орноду” деп ишендирип келет. Аныгында бизге анархиялык башкаруу киргизилди. Эске салалы. Анархисттер өткөн кылым башында Россияда саясый күч болгон. Алар “мамлекетте бирдиктүү, күчтүү башкаруу зыян, бийлик бөлүнүп-жарылып, ар кайсы жааттарга (партияларга), уюм, топторго чачырашы зарыл” деген идеяны туу туткан. Башкы девизи: “Анархия — мать порядка!”. Үч жылдан берки өлкөдөгү башаламан, чакчелекей башкаруу, “бардак” жашоонун башаты дал ошол анархиялык системага байланыштуу.
Экономиканы көрөлү. Азыркы бийлик экономика өсө баштаганы жөнүндө сөздөрдү көп айтат. Албетте, өкмөттө экономиканы түшүнгөн адистер бар. Болгону алар бийликтин талабына жараша кооздолгон маалымат берип турушат. Мисалы, инфляцияга жараша “өсө” берген ИДП (ички дүң продукция), же карыз, бажы төлөмдөрү, грант менен “көбөйгөн” бюджеттин кирешеси. Анда анык фактыга көз салып, азыркы абалды бийлик сын таккан мезгилге салыштыралы. 2004-жыл. Ички киреше-чыгаша (бюджет) барабар. Сырткы киреше-чыгаша (экспорт, импорт) барабар. Мигранттардын которуусу 500 миллион доллар. Демек, ал жыл өлкө байлыгы (капитал) жарым миллиард долларга көбөйүүсү менен аяктаган. Мындай абалга кандай баа берсе болот? Туура, жакшы эмес, орточо. Эми 2012-жыл боюнча. Ички киреше-чыгаша (бюджет): 16 миллиард сом дефицит. Мигранттардын которуусу 2 миллиард доллар. Тышкы киреше-чыгашаны көрөлү. Экспорт 1,9 миллиард доллар. Бирок, анын 30 пайызын алтын түзүптүр. Бул жерде киреше жок. Инвестор берген гана кургак цифра. Демек, экспорттун накта көлөмү 1,3 миллиард доллар. Импорттун көлөмү 5,4 миллиард доллар. Тескери сальдо 4,1 миллиард долларды түзгөн. Бул суммага бюджет дефицитин кошуп, аны мигранттардын салымына азайтсак, анда өлкө 2012-жылды эки жарым миллиард доллар байлыктан кол жууп аяктаганына күбө болобуз. Тактап айтсак, өткөн жылы мигранттар акча которууну 2004-жылга салыштырма төрт эсе көбөйтсө да, өлкө экономикасы 113 миллиард сом, же бюджеттин киреше бөлүгүнөн да көп, байлыктан ажыраган. Элдин, мамлекеттин ошончо байлыгы башка өлкөлөргө өткөн. Бул факт-учурда Кыргызстандын экономикасынын “кыр аркасы сынганын” далилдеп турат.
Ошондой эле азыркы бийлик үч жылда элди, коомду бөлүп-жарып, “өз-өңгө” кылып кармаштырып, биримдик, ынтымакты тыптыйпыл талкалап салды. Учурда өлкөдө “война всех против всех” абалы орун алган. Бул саясатка Атамбаев жеке өзү, анын арзыматтары, политтехнолог, серепчи, жазмакер-сүрөткерлери зор салым кошууда.
- Сиз “Кара тумандын ээси – Атамбаев. Ал кара туман анын сөзү, иши, саясаты” деген да аныктама бердиңиз эле…
- Мамлекетти башкарууда тажрыйбасыз, түшүнүгү тар Атамбаев оппозициянын лидерлигине жалгыз критерий менен тандалганы жалпыга маалым. Ал акчалуу болчу, ошол кездеги жылаңач оппозицияны каржылаган. Ошондон улам, Атамбаев үч жылдан бери өлкөнү көрүнөө да, көмүскө да жалгыз бийлеп келатат. Бул мезгилде ал өлкөнү башкарууну, образдуу айтсак, “куурчак театрга” айлантты. Өзү “кукловод”, көрүүчүлөр – эл, ал эми “куурчактар” тынымсыз алмашууда: УӨ, Отунбаева, Техникалык өкмөт, ЖК коалициялары, Бабанов өкмөтү, азыркысы. “Куурчактар” олуттуу маселе чечүүгө укуксуз, бирок элдин оор турмушуна алар кезектешип “күнөөкөрлөр”. Ал эми мамлекет тагдыры менен топ-таш ойноп, эл тагдырын чүкөдөй калчаган Атамбаев дайыма суудан кургак чыгып келатат.
- Кайсы өлкөлөр “кара туманды” башынан өткөргөн, кантип ал абалдан чыгышкан? Биз алардан кандай сабак ала алабыз?
- Россиядагы 17-кылымдагы кыйын кезең “смутное время”, “смута” деген аныктама алып, орус элинин тарыхында калган. Сабак үчүн акыркы жүз жылдагы айрым окуяларга көз чаптыралы.
Россия, 1917-жыл. Монархиянын күнү батып, мамлекет бийлиги, Ленин айткандай, “балчыкта жаткан”. Өлкөдө хаос күчөп, ар кандай саясый күчтөр “балчыктагы” бийлик үчүн күрөшкөн. Акыры большевиктер жеңди. Ооба, алар кийин “коллективизация”, “чистка” саясаты менен миллиондогон дыйкан, интеллигенция каймагын кырып салышты. Бирок, темирдей тартип орнотуп, натыйжасы зор “индустриялоо” саясатын жүргүзүп, ири державаны — СССРди кура алышты. Сабак, Россияны кризистен системаны түп-тамырынан өзгөрткөн күчтүү партия жана анын көсөм жетекчилери (Ленин, Сталин) сууруп чыгышкан.
АКШ, 1929-жыл. Өлкөнү ири гангстердик бандалар башкарган. “Жапайы рынок” өкүм сүргөн. Шишик бир күндө жарылып (“чёрная пятница”), капитализм дүйнөсүн ааламат каптайт. “Улуу депрессия” атыккан бир жылда АКШ, Батыш Европада өндүрүш 40 пайызга төмөндөп, 300 миллион адам жумушсуз калган. Социализмге өтүү маанайы кеңири жайылган. Мындай жагдайда ири капитал өкүлдөрү Ф. Рузвельтти президенттикке алып келишти. Ал биринчи күнү эле тарыхый иш жасаган. Кечинде элге кайрылып, өлкө келечеги үчүн банктарга акчаларын салууну үндөйт. Эл бир адамга ишеним артты. Эртеси бүткүл өлкө боюнча банктарга кезек күткөн адамдарды көрүшкөн. Жашыруун кызмат гангстерлерди кырып жоготот. “Коомдук иштер” долбоору миллиондогон жаңы жумуш орундарын түзгөн. Рузвельт капитализмди сактап, өлкөнү өнүгүү жолуна салды. Мунун сабагы, АКШда система өзгөртүлбөй, чыңдалып, улуттук лидердин көсөмдүгү менен кризистен чыгышкан.
Франция, 1958-жыл. Өлкө согуштан кийин парламенттик башкарууга өткөн. Партиялар тынбай кармашып, өкмөт бат-бат алмашып турат. Акыры Франция ири кризиске кептелет. Айласы куруган президент Р. Коти 13 жылдан бери айылда жашаган генерал де Голлго өкүлүн жөнөтүп, өкмөттү жетектөөнү суранат. Генерал макулдугун берет, бирок, партиялык системаны жек көргөндүктөн, парламентке баруудан баш тартат, “заочно” бекитилет. Де Голль дароо жаңы Башмыйзам кабыл алдырып, президенттик башкаруу киргизет. Парламентти таратып, өзү президент болуп шайланат. Ал Францияны кризистен толук чыгарган. Эгер мурда Франция карыз сурап жүрсө 5 жылда анын алтын запасы 4,5 миллиард долларга жеткен. Жыйынтыгы, Франциядагы өзгөрүү улуттук лидердин көсөмдүгү жана башкаруу системанын алмашуу жолу менен жетишилген.
Чили, 1973-жыл. Үч жылдан бери социализм куруу аракети жүрүп, өлкө кризиске тушуккан. Элдин жашоосу оорлоп, бюджетти дефольттон СССР сактап турган. Бирок, президент С. Альенде: “Алган багытыбыз туура, жакшы иштер жасалууда, келечекте мыкты өлкө курабыз” деген бекем ишенимде болчу. Альенденин сөздөрү тааныш угулуп жатабы? Ооба, үч жылдан бери кыргыз эли да Атамбаевдин дал ушундай сөздөрүн угуп келатпайбы. Чилиде абалды туура баамдаган аскер жетекчилери генерал Пиночетти лидер кылып, төңкөрүш жасоону чечишет. Башка арга калбаган. Альенденин жактоочулары (гвардиясы, “кошууну”) бар болчу. Өзү кармашка даяр экенин жарыялап турган. Кандуу төңкөрүштө Альенде жана 25 миң адам курман болду. Пиночет бийликти алып, күчтүү тартип орнотуп, рынок экономикасына кеңири жол ачты. Чилини өнүккөн өлкөлөр катарына кошту. Чилидеги өзгөрүү — аскер жетекчилеринин жана алардын эрки темир лидеринин аракетинин натыйжасы.
Иран, 1979-жыл. Монархиялык башкаруу ирип-чириген. Коомдо ыйман талкаланат. Жагдайды түшүнгөн ислам диний жетекчилери жаштардын жардамы менен “ислам революциясын” жүзөгө ашырышты. Президенттик башкаруу орнотулду. Батыштын идеологиясы түп-тамырынан кыркылды. Иранда отуз жылдан бери наркотик, ичкилик, сойкулук, адепсиздик жок. Батыштын кысымына туруштук берип, ал гана эмес атом энергиясын өздөштүрүп келүүдө. Ирандагы өзгөрүү-ислам диний өкүлдөрүнүн, жаштардын өлкөнүн башкаруу системасын, элдин жашоо образын түп-тамырынан бери алмаштыруусунун натыйжасы.
Россия, 1999-жыл. Өлкөнү олигархтар, криминал башкарчу. Коррупция туташ курчап, өлкөдө биримдик ыдыраган. Ельцин эрдик кылып бийликти өткөрүп берди. Путин кандай иштерди жасады? Бийлик вертикалын күчтөндүрдү. Чеченстандагы согушту токтотту. Олигарх, криминалды талкалады. Экономикага дем берип, экспорт өстү. Чөгөлөгөн Россия бутуна турду. Сабак: Россияны улуттук лидер жана мамлекеттик башкарууну күчтөндүрүү кризистен алып чыкты.
Кыргызстан, 2013-жыл. Тоң районунун жараны М.Абыловдун баасы (“Алиби”, 22.03.13). “Кыргызда азыр башкаруу сансыз көп. Айыл башчысынан баштап, өкмөт, президент, депутат баары башкарат. Карапайым эл кимисине баш ийип, кимисине кайрылууну билбейт. Кыргыз мамлекети кайда баратат, белгисиз. Дөңгөлөк тескери тегеренип баратат”.
- Ал эми Атамбаевдин үч жылдык саясатына, иш-аракетине кандай баа берсе болот?
- Улут лидери катары таанылган жетекчинин өлкөнү өнүктүрүү боюнча программасы болот. Мисалы, Рузвельттин программасы “Жаңы багыт”, Тэтчердики – “тэтчеризм”, Рейгандыкы – “рейганомика” деген өчпөс наамдар менен тарыхта калды. Атамбаевде эч убакта программа болгон эмес, бирок убадалары толгон-токой. Эгерде чар-топондон тазаласак, анда Атамбаевдин убадалары үч гана бөлүктөн турат: гүлдөтөм-жыргатам, кыргыз улутун жоготом, кыргыз-кытай темир жолун курдурам. Кантип, кандай багыт, иш-чаралар менен гүлдөтүп-жыргатаары жөнүндө айталбайт. Ырас, элге бир рецебин сунуштаган: “гүлдөп-жыргайлы десеңер жаратканга жалынгыла” деп.
Эми саясий баага келели. Экинчи дүйнөлүк согуш алдында Франциянын тышкы иштер министри парламентте: “Германия менен мыкты саясат жүргүзүп жатабыз” деген отчетуна бир депутат жооп кайтарат: “Сиздин саясат – сууда агып бараткан өлгөн иттин саясаты” деп. Айткандай, анан Германия Францияга согуш ачып, басып албадыбы. Баскан жолу, сүйлөгөн сөзү, жасаган иши алдамчылыктын, жүзүкаралыктын символуна айланган Атамбаевдин саясатына, ишмерлигине баа берүүдө ошол депутаттын сөзү эске түшөт. Үч жылда өлкөнү анархияга чулгатып, экономиканын кыр аркасын сындырып, коомдо ынтымактын таш-талканын чыгарган Атамбаев, чындыкты тике айтсак, кыргыз элинин трагедиясына айланды. Убакыт жылган сайын анын саясаты, иш –аракети элди, мамлекетти алсыратып, кансыратып келүүдө. Акылман кыргыз эли: “Бастырганды билбеген жолду бузат, башкарганды билбеген элди бузат” деп бекеринен айтпаптыр.
- Бир тактоо. Жакында өнүгүүнүн “стратегиясы” кабыл алынды го…
- Үч жылдан бери иштешкен беш өкмөттүн биринин да программасы болбоду, бирөөсү да жасаган ишине отчет бербеди. Азыр да парламент, президент, өкмөт программасыз иш алып барышууда. Алар орус жоокерлеринин “война план покажет” позициясын жетекчиликке алышкан. Ал эми “стратегия” программа эмес. Программанын ээси (автору) болот. Андан эл ким (же кимдер) жоопкер экенин билиши керек. “Стратегия” кимдин документи? Ким ага ээ, жоопкер? КСДПбы, коалициябы, өкмөтпү же президентпи? Же эл өзүбү? “Стратегия” – бул анархисттер кыялданган документ.
- Дагы бир тактоо. Жаңы Башмыйзамдын “атасы” Текебаев деп айтылып жүрбөйбү. Анархиялык башкаруу орношуна биринчи кезекте ал жоопкер эмеспи?
- Эгерде сиз айткан терминди колдонсок, анда Текебаев “энеси”, ал аткаруучу гана болгон. “Атасы” – Атамбаев, анткени негизги саясый чечимдерди өзү кабыл алып келатат. Кийин юристтери чечмелеген го, өткөн жылы 28-февралда Атамбаев КТРдеги маегинде “өлкөдөгү түзүлүш парламенттик эмес” деп моюнга алган. Акыры президент түшүнгөн тура, эми жаңы Башмыйзам алынат го деген коомдук үмүткө суу себилди. Политтехнологдору кеңеш беришсе керек, “азыркы ызы-чуудан башы чыкпаган парламент, өз алдынча маселе чече албаган өкмөт сизге ылайыктуу ” деп. Атамбаев кайра “өлкө парламенттик башкарууга өткөнүн, анын келечеги барын” айтып калды.
- Албетте, президенттин ишмерлигине саясий, моралдык баа берүү жаран катары сиздин конституциялык укугуңуз. Атамбаевди “алдамчылыктын, жүзүкаралыктын символу” деген аныктаманы чечмелеп берсеңиз. Адегенде анын орчундуу алдоо иштерине токтололу…
- Коомчулукка карааны 90-жылдары пайда болгон Атамбаевдин алдамчылыгына өзүм да күбө болгом. Вице-премьер экенимде бир күнү телефон шыңгырап калды. Алсам залкар жазуучу Ч. Айтматов экен. Ал көрүп тургансып ордуман тура калганым эсимде. Саламдашып, мен тейлеген тармакта бир маселени чечип берүүнү өтүндү. Премьерден тил уктум, бирок, ал маселени чечтим. Айтматов ыраазы болуп калды. Кийин дагы бир маселени айтты. Кыскача мындай: Атамбаев “Адабият фонду” деген уюм ачат. Анан сиз экөөбүз кытай уруусунан болобуз деп Айтматовду жетелеп, Акаевге киргизет. Жазуучуларды колдойт экенбиз деген ойдо Айтматов фондко ири сумма акча бөлдүртөт. Ал акчага Атамбаев беш заводду менчикке сатып алыптыр. Жаны кашайган Айтматов мага айтып жатпайбы: “Акаевге түшүндүрүп, акчаны кайтартып берсеңер” деп. Мен бул маселеге кийлигишүүгө укугум жогун, өнөр жай боюнча вице –премьерге кайрылуусун сунуштагам. Жыйынтыгы, ал заводдордун байлыгы сатылып, 20–30- миңдей адам жумуштан айдалып, уникалдуу станоктор Кытайга, Түркияга арзан баада кеткени көпчүлүккө белгилүү.
Атамбаев коомчулукту алдаганды “хоббиге” айландырган. Бакиевдин бийлигинде премьер-министр Атамбаев элге кайрылып (22. 05. 07), аны ууландырып салышканын жарыялайт. Аны Ф. Кулов, Т. Кулибаев (Назарбаевдин күйөө баласы) жана россиялык атайын кызмат жасады деп күнөөлөгөн. Президенттик шайлоо учурунда да (15. 06. 09) мени бийлик ууландырды деп чуу салган. Айткандары жалган болуп чыкты. Атамбаевдин дүйнө коомчулугун да алдамай адаты бар. Ал УӨ мүчөсү кезинде Москвага барып келип, “Кремлден Путин кабыл алды, ал бир ай ичинде ири жардам, грант берүүгө убадасын берди” деп пресс-конференция өткөрөт (13.04.10). Буга Кремль расмий жооп кылууга аргасыз болот. Путиндин пресс-секретары Д. Песков: “Путин Атамбаев менен жолуккан жок жана жардам убада кылган эмес” деген билдирүү жасаган. Дагы бир мисал. Биринчи вице-премьер Атамбаев пресс-конференция өткөзүп (25.05.10), “күзүндөгү парламенттик жана кийинки жылдагы президенттик шайлоого катышпоону бекем чечтим” деп дүйнө коомчулугунун кулагына “лапша” илген.
Кийин президенттикке секирүүнү пландаган премьер Атамбаев 2011-жылы, шайлоого утурлай, мугалим, врачтардын айлыгын, карылардын пенсиясын көтөргөнү эсибизде. Өзүн эки-үч ай тынбай мактаткан. “Каражат каяктан?” деп адистер таң калган. Көрсө Атамбаев алдамчылык жасап, 8 миллиард 600 миллион сомдук баалуу кагаз чыгарып, аны 200 миллион сом үстөгү менен банктарга күрөөгө коюп, акча алып, айлык, пенсия төлөптүр. Кийин, 2011-жылды жыйынтыктап, Атамбаев “бюджетти профицит менен калтырдым” деген маалымат таратат. Эки ай өтпөй анын калпын Улуттук банктын төрайымы З. Асанкожоева ашкереледи. Көрсө ал жылы бюджет 16 миллиард сом дефицит менен жабылыптыр.
- Атамбаевдин жүзүкаралык иштери боюнча эмне айта аласыз?
- Атамбаев эл биримдиги жөнүндө кооз сөздөрдү көп айтат. Биздин душманыбыз “маңкуртчулук, регионализм” дегенин угуп жүрөбүз. Иш жүзүндө кандай? Ал кыргыз улутун жоготууга бир нече жолу аракет жасады. Өзгөчө президенттикке талапкер кезинде ачык эле сунуштап жатты: “Улуттарга бөлүнбөй, баарыбыз кыргызстандыкпыз деп жашайлы. Кыргыз улуту дегенди паспорттон алып салалы” деп. Атамбаев кыргыз улутун жек көрөөрүн премьер кезинде да көрсөткөн. Жалгыз ирет айылга иш сапар жасап, “кыргыздын эркектерине караганда саан уй артык” деген дүйнө таанымын жарыя кылган. Коомчулуктун каршылыгынан улам Атамбаев кыргыз улутун жок кылуу көксөөсүн ишке ашыра албай келатат.
Атамбаевдин регионализмге “каршы” экенин да талдап көрөлү. Анын президенттик шайлоодогу ыплас технологиясы өлкөнү түндүк-түштүккө бөлүп салды. Анткени, алар колдобойт деп, түштүк кыргыздардын 20 пайызы гана тизмеге киргизилди. Россиядагы 1 миллион мигранттар да тизмеге кирбеди. Себеби, алардын кеминде 80 пайызы түштүктүк кыргыздар экени “эсепке” алынды. Ошентип, А. Мадумаров айткандай, Атамбаев эл тарабынан эмес, компьютер аркылуу “шайланды”. Мындай жүзүкаралыкка каршы Ош, Жалал-Абад, Баткен эли митингке чыгышкан. Ошондо Атамбаев атаандашы Ташиевге айткан сунушу мындай: “Мен түндүккө эле президент болом. Түштүктүн мага кереги жок. Ал жакты бөлүп Түштүк Кыргыз Республикасын жарыялагыла. Мадумаров экөөңөр бириң президент, бириң премьер болгула”. Мына регионализмге “каршы” адамдын чыныгы жүзү, жүзүкаралыгы.
- Азыркы бийликтин тышкы саясатына да көз жүгүртсөк…
- Учурда Кыргызстандын так аныкталган жана көз карандысыз тышкы саясаты жок десек жаңылбайбыз. Үч жылдан бери Атамбаев “пулуң болсо кулуңмун” позициясында. Аны түшүнгөн таасирлүү өлкөлөр улам бир “пирог” сунуп келатышат. Алгач, Россия менен мамилени талдап көрөлү. Бүгүнкү Россия –дүйнөлүк геосаясий талаада зор таасирлүү өлкө. Путин — прагматик лидер. Россия биздин өлкөгө кызыкчылык артып, грант берип, айрым ири долбоорлорду сунуштоодо. Бирок, Россиянын активдүү кийлигишүүсү- экономикалык кызыкчылык дегендер жаңылышат. Белгилесек, Нарын дарыясына ГЭСтерди курууга Россия бюджеттен бир рубль бөлбөйт. Керектүү каражат — коммерциялык кредит. Анда анык сыр каякта?
Жакында “РБК” каналында эксперттер тобу Россиянын Борбордук Азиядагы ролун кеңири талкуулашты. Алар НАТО кеткен соң, болжолу 2015-жылы Афганистан, Пакистандагы “Талибан” кыймылы Россия тарапка жылаарын, согуш сөзсүз болоорун белгилешип, талибдерди Борбордук Азияда, негизинен Кыргызстан, Тажикистанда токтотууну эп көрүшүп, ал эки өлкөнү согуш талаасына айлантууну кубатташты. Алардын пикирин жакында Н. Бордюжа да коштоп: “Кыргызстан, Тажикистанды куралдандыруу- бул Россиянын коопсуздугун бекемдөө” деп ачык жарыялады. Мындан улам Россиянын түпкү кызыкчылыгы каерде катылганы көрүнүп турат. Тилеке каршы, ал саясатты Атамбаев түшүнө элек.
АКШ да Борбордук Азияда демилгени колго алуу аракетинде. Кыргызстанды өз кучагына тартуу максатында алгач Катар, Азербайжанды колдонду, өз чабармандары да келип жатышат. Учурда “оор артиллерияны”, Түркияны оюнга киргизди. “Пирог”- Эрдоган айткан миллиард доллар. “Кайсы тарабы көбүрөөк акча берет” деп Атамбаев бийлигинин башы айлан-көчөк. Ал ортодо “улуу экспансия” саясатын салмактуу жүргүзгөн Кытай Кыргызстан аркылуу темир жолун алып өтүү үчүн алдын-ала кредит, гранттарын жөнөтүүдө.
Кыргыз эли “алыскы туугандан жакынкы коңшу артык” дейт эмеспи. Атамбаевдин жеке жүрүм-турум, иш-аракетинен коңшу өлкөлөр менен мамиле кескин начарлады. Ал Назарбаевди “диктатор”, “суу бербей казактарды чөгөлөтөм” деп мазактады. Кыргыз элин сыйлаган Нураке катуу тирешүүгө бара элек. Бирок, убада кылган 100 миллион долларды бербей койду, Кыргызстандан келчү тамак-аш импортуна блокада жарыялатты. Атамбаевдин “Каримов үч-төрт жылда өлөт, анан кыргыз-өзбек чек ара маселесин чечебиз” деген позициясына жооп кылып, өзбек тарап чек араны чычкан жөргөлөгүс кылып жаап салды. Азабын карапайым калк тартууда.
- Президент Атамбаев коррупцияга каршы күрөшүүнү негизги ишине айландырды. Кандай жыйынтык болууда?
- Дүйнөлүк тажрыйбаны карасак, алгач коррупцияга каршы күрөшүүнүн толук укуктук базасы түзүлөт. Экинчи шарт: күрөшүүчү орган көз карандысыз болуп, ал президент, парламент же өкмөткө түздөн-түз баш ийбеши зарыл. Атамбаев ал шарттарды эске албады. Өзүнө караштуу коррупцияга каршы кызмат түзө салып, Чапаевдей чаап жөнөдү. “Коррупциянын таш-талканын чыгарам, жарым жылда жемишин көрөсүңөр” деди. Көрдүк. Адегенде эле беш баланын атасы, МАИ кызматкери А. Эшбаевди жүз доллар пара алды деп өлтүртүп тынды. Көз жашы көл жесирден, ботодой боздогон жетимдерден кечирим сураганга эрки жетпеди. Анан бир взвод спецназ “Мегакомдун” жетекчиси А. Мурзалиевди кабинетинен “колго түшүрүп”, УКМКга камады. Айласы түгөнгөн Мурзалиев 1 миллиард 700 миллион сомду Атамбаевге которгон күнөөсүн моюнуна алды. Эстери оогон “күрөшчүлөр” аны тынч жатып туруусун суранып, бул иш азыр унутта.
Өткөн жыл башында КТРдеги маегинде Атамбаев “банк кутучалары”, “мародерлук”, “Мегаком”, “ууланган көмүр” афералары өз көзөмөлүндө экенин, ал эмес ири фигуранттардын аты-жөнүн билээрин, жыл аягына дейре баары сотко өтөөрүн шаңдана жарыялаган. Жыйынтыгы белгилүү, баары жабылды. Коррупция менен экономикалык кылмыштын айырмасын билбеген Атамбаев бийлиги учурда мугалим, врач, милиция кызматкерлерин баса калып, аны коррупцияга каршы күрөштүн “жемиши” катары даңазалоодо. Атамбаевдин майнапсыз, “өз-өңгө” бөлгөн бир жактуу коррупция күрөшүнө эл ишенбейт. Эл үнүн жакында эмгек сиңирген юрист С. Касымов: “Коррупция менен күрөшүп жатат деп айтпай эле койсок болот” деп таамай билдирди (“Ачык саясат”, 01.03.13).
- Коомдо биримдик, ынтымак начарлаганын калкыбыз да, ММКлар да талкуулап келатышат. Эмне себептен Атамбаев бийлиги элди жемиштүү максат, иш-аракеттер айланасына бириктире албады?
- Өнүгүү жолундагы өлкөдө жемиштүү идеология мамлекет институттары, эл ээрчиген лидерлер аркылуу жүзөгө ашат. Ал эми биздин өлкөдө идеология-бул Атамбаевдин сүйлөгөн сөзү, жүрүм-туруму, кылган иши болуп калган. Ал идеология –өткөндү караламай, саясый күчтөрдү чабыштырмай, эл ичинен душман издемей. Атамбаевдин билдирүү-кайрылууларын талдасак, алар үч бөлүктөн тураарын көрөбүз. Биринчи бөлүгүндө ал мурдагы жетекчилерди, өткөн мезгилди каралайт, экинчисинде өзүн мактайт, үчүнчүсүндө “гүлдөйбүз, жыргайбыз” деген убадаларды кат-кат берет. Президенттик мөөнөтүнө бир жыл толгондо “Вести” каналына берген маегин көрөлүчү. Акаев, Бакиевди жамандаганга жарым убактысын коротту. Анан өзүн мактоого өттү. “Мен таңгалам -деди ал. Эмнеге буга дейре эч бир жетекчи эл, өлкө тагдырын ойлогон эмес”. Мунусу россиялык журналистке Кыргызстанда “экинчи Манас” бийликке келди деп түшүндүрүп жатканы. “Экинчи Манасты” уксак, кыргыз эли азап-тозоктон башы чыкпай, анан 2010-жылдын апрелинен баштап гана мыкты заманга бет алыптыр. Анын айтымында үч жылда өлкөбүз ондогон жылдарга алдыга кетиптир. Убадалары да көкөлөп баратат. “Жакында Борбордук Азия өлкөлөрүнүн баарынан ашабыз” дейт. (“Независимая газета” 22.03.13). “Кантип ал өлкөлөрдөн ашабыз”, “кантип гүлдөп-жыргайбыз” деген суроого “жаратканга жалынгыла” рецебине жакында дагы экөөсүн кошту (07.04.2013.). Биринчиси – эмгектене турган мезгил эми келиптир. “Аны ар ким өзүңөрдөн баштагыла” деди Атамбаев. Горбачев да перестройканы өзүңөрдөн баштагыла деп мээ кайык кылганы эсте. Экинчиси –“мамлекет мага эмне берет дебей, мен өзүм мекениме эмне жардам бере алам деп сурагыла” деди. АКШ экс-президенти Дж. Кеннеди тирүү болгондо бул плагиат сөз үчүн сотко кайрылмак. Атамбаевдин элге берген үч рецебинин мазмуну бирдей: “Мамлекеттин, президенттин башын оорутпагыла, өзүңөр жалынгыла, өзүңөр эмгектенгиле, өзүңөр жардам кылгыла”.
- Коомчулукта Атамбаевдин кылмыш иштерге тиешеси бары да көтөрүлүп келатат. Сиздин пикирди уксак?
- Атамбаевди кылмышкер катары сот чечими гана аныктайт. Жарандарда андай укук жок. Бирок, ал катышы бар делген кылмыш иштерин айтууга милдеттүүбүз. Биринчиси. Бийликтен кетээр замат Атамбаевге ири заводдорду кантип менчиктегени, алардын байлыгынын каякка жоготкону боюнча кылмыш иши козголот. Экинчиси. “Деньги и власть” гезити көтөргөн кылмыш иши. “Атамбаев, как глава правительства КР, своим распоряжением № 463-р от 8 ноября 2007 года совершил тягчайшее государственное преступление, передав китайцам рудник Иштамберди. Преступления данной категории относятся к измене Родине” (28.09.13.). Үчүнчүсү. Апрель окуясынан кийин банк кутучалардан уурдалган акчалар. Ал кылмыш иши боюнча Атамбаев негизги фигурант болоору айтылууда. Экс-баш прокурор К. Байболов жакында ачык айтты: “АУБда жаткан 200 миллион доллар россиялык кредит, 35 миллион доллар гранттык акча, 1 миллиард сом кайда? Ким, каякка сарптады?” (“Учур”, 4.04.13.). Төртүнчүсү. Каргашалуу июнь окуясы боюнча СССР КГБ полковниги И. Кушматов терең изилдөө жүргүздү (“Деньги и власть”, “Ачык саясат”, “Трибуна” гезиттери, 2012–2013). Анын фактыларына таянсак, кыргыз-өзбек согушу алдын-ала Атамбаев жана өзбек лидерлери тарабынан чогуу даярдалганын, Атамбаев согушту баштоого жеке “добро” бергенин, кооптонгон сепаратисттерге ал “убийство пяти-шести идиотов кыргызов ничего не значит, родственником окажем денежную компенсацию, рот закроем” деп колдоо көрсөткөнү белгилүү болду. Түштүктөгү абалга биринчи вице-премьер Атамбаев, өкмөттүн атайын токтомуна ылайык, башкы жоопкер болсо да согушту баштатып коюп, өзү үйүндө жашынып жатканы да ачыкка чыкты. Келечекте бул кылмыш ишин эл аралык Гаага трибуналына өткөзүп, Атамбаевге карата “преступление против человечества” беренеси боюнча айып тагууну көздөп жүргөн мекенчил жарандардын максаты колдоого арзыйт.
- Жакынкы келечек тууралуу пикириңизди уксак?
- Эл, өлкө тагдыры жөнүндө мен жүздөгөн адамдар менен баарлашам. Алар аркылуу миңдеген адамдардын пикирин билүүгө болот. Учурда коомчулук өлкө оор абалда экенин, андан чыгуу үчүн башкы эки маселени чечүү зарылдыгын түшүнүп калды. Биринчиси- Атамбаевден кутулуу, экинчиси — Башмыйзамды өзгөртүү. Бирок, бул эки маселени чечүү жолуна келгенде биримдик жарала элек, пикирлер ар кандай. Бирөөлөр коалицияны кайра курап, президентке көз карандысыз өкмөт түзүүнү сунушташат. Экинчилери- алгач парламентти таратып, анан Башмыйзамды өзгөртүүнү жактырышат. Үчүнчүлөрү — Атамбаевдин жолун тандап, азыркы бийликти кубалап чыгууну туура көрүшөт.
- А балким акыбалды туура баамдаса, Атамбаев өзү президенттиктен кетип, Башмыйзамды өзгөртүүгө, таза шайлоолорго, дегеле жаңы жашоо, жаңы заманга жол ачаар…
- Кете албайт. Чилинин президенти Альенде өзү кетсе болмок. Ал таза адам болгон, тынч оокатын өткөрө бермек. Ал эми Атамбаев бийликтен кетээри менен камакка түшөөрүн жакшы билет. Ошондон улам бийлигин коргоого, Альенденин “эрдигин” кайталоого даяр, мажбур. Менин пикиримде, саясий, интеллигенция өкүлдөрү, жалпы калайык айтылган эки башкы маселени акыл-эс, тынчтык жолу менен чечкени оң.
Наралы Асанбаев
Булак: “Жаңы Ордо”

Аскат Тейит: “Бишкектен “Бакиев канкор” деп эле бакырасыңар...”

Соңку жылдары Курманбек Бакиев баштаган эски режимдин үй-бүлөлүк кланы козголуп, Кыргызстанга келүү боюнча аракеттерин көрүшүүдө. Эл кандай кабылдайт? Канча кан төгүлдү? Эл кечиреби? Суроолор көп… Биз бу саам Минскидеги экс-президенттин жакын адамын кепке тартып, алардын тымызын аракеттерин билүү максатында маселе козгоп турубуз. Биз “картаны” ачуудабыз. А бийликтин бу жагынан реакциясы байкалбайт. Кызыгы, заман ушунча тез өзгөрүлүп, баары унутта кала береби?..
–Аскат мырза, өзүң жөнүндө окурмандарга тааныштыра кетсең? Азыр эмне менен алектенесиң?
–Учурда көптүн катарында жүрөм, чет өлкөдө эмгек мигранты болуп. Убагында Курманбек Бакиев баштаган Кыргызстан Элдик Кыймылынын активдүү мүчөсү элем, март ыңкылабына өз салымымды кошконмун. Ошол эле учурда “Жаңы Кылым”, “Жаңы Ордо”гезиттерине бир топ макалаларды жазып, элге кабар жеткирип жүргөнбүз. Ал кезде азыркы учурдай интернет колдонуу аз болчу, социалдык түйүндөр дээрлик жокко эсе эле. Өзүм карапайым үй-бүлөнүн баласымын. Кыргыз элине белгилүү Икрамжан Илмияновдун жердеши болом.
–Соңку убактарда Курманбек Бакиевдин жактоочусу катары социалдык түйүндөрдө катуу иштеп атканың байкалат. Экс-президент менен кандайча жакындыгың бар?
–Курманбек Салиевич менен эч кандай туугандык же мени бир кызматка байлаган жакындыгым жок. Мен дагы Апрель окуясына активдүү катышып, генерал Исмаил Исаковду колдоп чыкканмын. Эсиңизде болсо, ошол жылы 20-февралда “Форумда” жыйналыш болуп, Бакиев бийлигине каттуу акаарат айтылган. Бир топ саясатчылар сүйлөшкөн, май-көл, сүт-көл заманды убадалаган. Биз алардын кооз сөздөрүнө ишенгенбиз, көрсө, азыркылар демократиянын чапанын жамынышып, калп айтууну мыкты өздөштүрүшкөн команда турбайбы…
–Минскиге барып келгениңди жазып, Курманбек Бакиевди аябай мактап жүрөсүң. Эмне, кан төгүп кетенин билбейсиңби? Анын жазган китебин интернет түйүндөрүндө пиар кыласың. Деги кандай максатта мындай иштерге баруудасың?
–Ооба, мен ал жакка барып келгенимди ачык айтам. А Бишкекте олтуруп алып, “Бакиев канкор” деп бакыргандар кыйын болсо, Минскиге барбайбы? Же ушул кезге чейин бир тергөөчүсүн бийликтегилер жибердиби? Менин максатым — элибизге Курманбек Салиевичтин ой-пикирин бурмалабай ачык жеткирүү. Ишенсениз, мен элибизге аябай ыраазы болдум, өздөрү келип, алыскы Сахалинге чейин аталган китепти жөнөтүп атты, айрыкча Новосибирсктеги кыргыздар акча топтоп, бир машине жалдап жибериптир Москвага, анан 200дөй китеп алып кетишти. Ар бир окурман жылуу пикирин айтып, Курманбек Салиевичти Кыргызстанда күтөөрүн ачык эле айтып атат. Өзүңүз деле байкаган чыгарсыз, акыркы учурларда азыркы бийликтен элдин көңүлү калып, соцтармактардан: “Татыктуу президент ким?” деген суроого көпчүлүгү Курманбек Салиевичти баса белгилешүүдө…
–Аскат, ошол соцтүйүндөрдө сенин туугандарың, жердештериң болсо керек, контакта болгон досторуңду айтам. Бу жагы регионалдык маанайдагы тар чөйрөнүн колдоосу эмеспи? Ал эми жалпы коомчулук акеңе каршы экенин билбейсиңби? Эми мындай, Курманбек Бакиевдин ою кандай? Бүгүнкү бийликтин башчыларынан өч алуу максаты барбы?
–Мен ал киши менен жолукканда, ушул өңүттөгү суроону бердим. Бирок, өч алуу боюнча эч кандай ою жок экен. Кан төгүүгө каршы. Кыргызстанга элдин каалоосу менен келе турганын жашырган жок. Тымызын түрдө колдоочулар арбып баратат…
–Ушул эски режимдин айынан канча кан төгүлдү? Күнөөлүүлөр качып жүрүшөт. Булар Кудай астында өздөрүн кандай сезишет экен? Мисалы, сен мактап аткан Курманбек Салиевич?
–Биринчиден, мен мактап-жактаган Бакиев Кыргызстан үчүн бир топ пайдалуу иштерди жасады. “Камбар Ата — 2” ГЭСин курду. Ошондой эле сырткы карыздардан Кыргызстанды кутултуп, чет элден кайыр сураган өлкөдөн өнүгүп аткан өлкөгө айландырды. Ал бийлик тушунда сөз менен курсак тойгузган саясатчылар эмес, өлкөнү өнүктүрүүнү көздөгөн бир команда иштеген. Натыйжасын азыркы ички-сырткы карыздар менен салыштырсаныз болот.
–Суроого түз жооп кылсаң жакшы болот эле?..
–Эми башкы сурооңузга келсек, ооба, кан төгүлгөнү факт. “Апрель баатырлары” деген макамды алгандар базарчылардан да көп болуп кетти. Мен Курманбек Салиевичтен сурадым: “Куранды кармап айта аласызбы? Элди атканга буйрук бердиңиз беле?” деп. Ал болсо: “Азыркы саясатчылар динибиздеги ыйык Куранды, эч нерсеге алмашкыс өз балдары менен да карганышып, мандатка жетип атышса, элибиз Куран кармаган саясатчылардан да көңүлү калганы жалганбы? Бийликтегилер күндө “Кудай” деп теледен сүйлөшсө эле бир нерсе өзгөрүп кеттиби? Өлкөдө такыр тескери саясат жүрүп атканычы? Ооба, мен ыйык Куранды кармап, ант берейин, өзүмдү актайын, бирок, ага эл ишенеби? Азыркы бийлик бир тараптуу болбой, мага байланышкан ишти эл аралык комиссия менен же эл аралык сотко берсе, даярмын ошондо соттошконго! Мен эч убакта өз элиме каршы ок чыгарууга буйрук берген эмесмин” деди.
–Курманбек Салиевич биртуугандары, балдары менен бат-баттан көрүшүп турат бекен?
–Мен үйүнө барганда Жаныш Бакиевди гана көрдүм. Балдары жөнүндө сураганым жок. Учурда Курманбек Салиевич жаш жеңебиз менен жашайт экен.
–Бакиевдер сыртынан оор жазалар менен соттолушпадыбы. Бул жагын кандай кабыл алышыптыр?
–Оор жазалар Кыргызстандын соттору тарабынан берилгендиктен, анчейин ага маани бербептир, өздөрүнүн экспертизасы: “СГО, альфанын куралдарынан ок атылган эмес” деп жыйынтык чыгарган соң, калган соттук процесстер жөнүндө күлкү гана келерлик окуя экенин айтты.
–Алар өздөрүн катуу пиар кылганга кызыкдар экен. Жакында Жаныш Бакиев да Адилет Айтикеевге маек бергени маалым болду. Бийлик олку-солку болуп турганда, бир капталдан уруп, кулатуу жагын көздөшкөнү байкалбайбы? Акчалары көп эмеспи?..
–Пиар менен алектенишкен жок. Мен аларга жолукканда айтым: “Үн катпаган бул макулдук менен барабар, элибизге ачык айта турган мезгил келди, болбосо, бул бийлик кар жааса да, жаабаса да күнөөлөй берет” деп. “Бул бийликти эл өзү тандаган, эл өзү гана кетиргенге укуктуу” деген принципте Курманбек Салиевич. Ал эми Айтикеевдин деңгээлин билем, Минскиге барганы боюнча кабарым бар…
–Негизи Минскиге 6 жылдан бери журналисттер, ырчылар, мурдагы чиновниктер каттап эле жүрүшөт экен. Анан өзүң да бакиевдер менен байма-бай аралашуудасың. Финансы жагынан жакшы эле жардам бердиби?
–Каалагандар барса, барып келип аткандыр. Жашырынып баргандарын дагы билем. Бирок, мен барганымды ачык айтам, ооба, учуру менен кабарлашып турам. Сиздердин гезит эркин гезит. Негизи элдин пикирин ачык жазасыздар, ошондой эле мен дагы пикиримди, негизги максатымды эч качан акчага баалабаймын. Бирок, Курманбек Салиевичтин тартуулаган белегин, китебин алдым, аны жашыруунун кажети жок, акчалай эмес баалуу кол саат, ручка алдым. Акчага азгырылган кээ бир жазмакерлерди көрүп жүрөбүз, сайт ачтырып, гезит бастырат да, убактылуу мактайт, анан тыйынын төлөбөй калса, ашмалтайын чыгара жамандашат. Мен андай эмесмин, чындыкты сүйгөн эр жигитмин!
–Курманбек Бакиев 7-апрелди кандай тосот экен?
–Көпчүлүк катары элдин алданган күнү катары тосот. Баса, биринчи жылдары Белоруссияга барганда аябай кыйналып, өз элине таарынып жүрүптүр. Акыркы убакта эл түшүнө баштаганына аябай ыраазы. Кудуңдайт…
Кыскасы, сиздердин гезитиниздерге терең ыраазычылык билдирем. Курманбек Салиевичти бир жактуу эле сындай бербей, анын пикирин дагы укпайсыздарбы? Негизи маектешүүгө дилгир…
–Баса, силер тарапка кыргыйдай тийген Апрель баатыры Мээрбек Мискенбаевди билесиң да. Аны менен диалогго чыгат белең?
–Макул. Чыксын Мискенбаев, мизин майтарып коелу… Баатыр беле? (Күлүп.)
–Аскат, лейлектик болот турбайсыңбы? Ал жакта ичкиликтер эмеспи, Адахан Мадумаровду эл кандай колдойт?
–Мурда Мадумаровду биздин эл абдан колдочу эле, кийин түшүнүштү. Азыр аны ит да шайлабайт. Мадумаровдун оозу, анан тили эле бар. Колунан пок дагы келбейт. Мен ага каршы көз караштамын!
Сурат ЖЫЛКЫЧИЕВ

Булак: “Азия ньюс”

Аскат Тейит: “Бишкектен “Бакиев канкор” деп эле бакырасыңар...”

Соңку жылдары Курманбек Бакиев баштаган эски режимдин үй-бүлөлүк кланы козголуп, Кыргызстанга келүү боюнча аракеттерин көрүшүүдө. Эл кандай кабылдайт? Канча кан төгүлдү? Эл кечиреби? Суроолор көп… Биз бу саам Минскидеги экс-президенттин жакын адамын кепке тартып, алардын тымызын аракеттерин билүү максатында маселе козгоп турубуз. Биз “картаны” ачуудабыз. А бийликтин бу жагынан реакциясы байкалбайт. Кызыгы, заман ушунча тез өзгөрүлүп, баары унутта кала береби?..
–Аскат мырза, өзүң жөнүндө окурмандарга тааныштыра кетсең? Азыр эмне менен алектенесиң?
–Учурда көптүн катарында жүрөм, чет өлкөдө эмгек мигранты болуп. Убагында Курманбек Бакиев баштаган Кыргызстан Элдик Кыймылынын активдүү мүчөсү элем, март ыңкылабына өз салымымды кошконмун. Ошол эле учурда “Жаңы Кылым”, “Жаңы Ордо”гезиттерине бир топ макалаларды жазып, элге кабар жеткирип жүргөнбүз. Ал кезде азыркы учурдай интернет колдонуу аз болчу, социалдык түйүндөр дээрлик жокко эсе эле. Өзүм карапайым үй-бүлөнүн баласымын. Кыргыз элине белгилүү Икрамжан Илмияновдун жердеши болом.
–Соңку убактарда Курманбек Бакиевдин жактоочусу катары социалдык түйүндөрдө катуу иштеп атканың байкалат. Экс-президент менен кандайча жакындыгың бар?
–Курманбек Салиевич менен эч кандай туугандык же мени бир кызматка байлаган жакындыгым жок. Мен дагы Апрель окуясына активдүү катышып, генерал Исмаил Исаковду колдоп чыкканмын. Эсиңизде болсо, ошол жылы 20-февралда “Форумда” жыйналыш болуп, Бакиев бийлигине каттуу акаарат айтылган. Бир топ саясатчылар сүйлөшкөн, май-көл, сүт-көл заманды убадалаган. Биз алардын кооз сөздөрүнө ишенгенбиз, көрсө, азыркылар демократиянын чапанын жамынышып, калп айтууну мыкты өздөштүрүшкөн команда турбайбы…
–Минскиге барып келгениңди жазып, Курманбек Бакиевди аябай мактап жүрөсүң. Эмне, кан төгүп кетенин билбейсиңби? Анын жазган китебин интернет түйүндөрүндө пиар кыласың. Деги кандай максатта мындай иштерге баруудасың?
–Ооба, мен ал жакка барып келгенимди ачык айтам. А Бишкекте олтуруп алып, “Бакиев канкор” деп бакыргандар кыйын болсо, Минскиге барбайбы? Же ушул кезге чейин бир тергөөчүсүн бийликтегилер жибердиби? Менин максатым — элибизге Курманбек Салиевичтин ой-пикирин бурмалабай ачык жеткирүү. Ишенсениз, мен элибизге аябай ыраазы болдум, өздөрү келип, алыскы Сахалинге чейин аталган китепти жөнөтүп атты, айрыкча Новосибирсктеги кыргыздар акча топтоп, бир машине жалдап жибериптир Москвага, анан 200дөй китеп алып кетишти. Ар бир окурман жылуу пикирин айтып, Курманбек Салиевичти Кыргызстанда күтөөрүн ачык эле айтып атат. Өзүңүз деле байкаган чыгарсыз, акыркы учурларда азыркы бийликтен элдин көңүлү калып, соцтармактардан: “Татыктуу президент ким?” деген суроого көпчүлүгү Курманбек Салиевичти баса белгилешүүдө…
–Аскат, ошол соцтүйүндөрдө сенин туугандарың, жердештериң болсо керек, контакта болгон досторуңду айтам. Бу жагы регионалдык маанайдагы тар чөйрөнүн колдоосу эмеспи? Ал эми жалпы коомчулук акеңе каршы экенин билбейсиңби? Эми мындай, Курманбек Бакиевдин ою кандай? Бүгүнкү бийликтин башчыларынан өч алуу максаты барбы?
–Мен ал киши менен жолукканда, ушул өңүттөгү суроону бердим. Бирок, өч алуу боюнча эч кандай ою жок экен. Кан төгүүгө каршы. Кыргызстанга элдин каалоосу менен келе турганын жашырган жок. Тымызын түрдө колдоочулар арбып баратат…
–Ушул эски режимдин айынан канча кан төгүлдү? Күнөөлүүлөр качып жүрүшөт. Булар Кудай астында өздөрүн кандай сезишет экен? Мисалы, сен мактап аткан Курманбек Салиевич?
–Биринчиден, мен мактап-жактаган Бакиев Кыргызстан үчүн бир топ пайдалуу иштерди жасады. “Камбар Ата — 2” ГЭСин курду. Ошондой эле сырткы карыздардан Кыргызстанды кутултуп, чет элден кайыр сураган өлкөдөн өнүгүп аткан өлкөгө айландырды. Ал бийлик тушунда сөз менен курсак тойгузган саясатчылар эмес, өлкөнү өнүктүрүүнү көздөгөн бир команда иштеген. Натыйжасын азыркы ички-сырткы карыздар менен салыштырсаныз болот.
–Суроого түз жооп кылсаң жакшы болот эле?..
–Эми башкы сурооңузга келсек, ооба, кан төгүлгөнү факт. “Апрель баатырлары” деген макамды алгандар базарчылардан да көп болуп кетти. Мен Курманбек Салиевичтен сурадым: “Куранды кармап айта аласызбы? Элди атканга буйрук бердиңиз беле?” деп. Ал болсо: “Азыркы саясатчылар динибиздеги ыйык Куранды, эч нерсеге алмашкыс өз балдары менен да карганышып, мандатка жетип атышса, элибиз Куран кармаган саясатчылардан да көңүлү калганы жалганбы? Бийликтегилер күндө “Кудай” деп теледен сүйлөшсө эле бир нерсе өзгөрүп кеттиби? Өлкөдө такыр тескери саясат жүрүп атканычы? Ооба, мен ыйык Куранды кармап, ант берейин, өзүмдү актайын, бирок, ага эл ишенеби? Азыркы бийлик бир тараптуу болбой, мага байланышкан ишти эл аралык комиссия менен же эл аралык сотко берсе, даярмын ошондо соттошконго! Мен эч убакта өз элиме каршы ок чыгарууга буйрук берген эмесмин” деди.
–Курманбек Салиевич биртуугандары, балдары менен бат-баттан көрүшүп турат бекен?
–Мен үйүнө барганда Жаныш Бакиевди гана көрдүм. Балдары жөнүндө сураганым жок. Учурда Курманбек Салиевич жаш жеңебиз менен жашайт экен.
–Бакиевдер сыртынан оор жазалар менен соттолушпадыбы. Бул жагын кандай кабыл алышыптыр?
–Оор жазалар Кыргызстандын соттору тарабынан берилгендиктен, анчейин ага маани бербептир, өздөрүнүн экспертизасы: “СГО, альфанын куралдарынан ок атылган эмес” деп жыйынтык чыгарган соң, калган соттук процесстер жөнүндө күлкү гана келерлик окуя экенин айтты.
–Алар өздөрүн катуу пиар кылганга кызыкдар экен. Жакында Жаныш Бакиев да Адилет Айтикеевге маек бергени маалым болду. Бийлик олку-солку болуп турганда, бир капталдан уруп, кулатуу жагын көздөшкөнү байкалбайбы? Акчалары көп эмеспи?..
–Пиар менен алектенишкен жок. Мен аларга жолукканда айтым: “Үн катпаган бул макулдук менен барабар, элибизге ачык айта турган мезгил келди, болбосо, бул бийлик кар жааса да, жаабаса да күнөөлөй берет” деп. “Бул бийликти эл өзү тандаган, эл өзү гана кетиргенге укуктуу” деген принципте Курманбек Салиевич. Ал эми Айтикеевдин деңгээлин билем, Минскиге барганы боюнча кабарым бар…
–Негизи Минскиге 6 жылдан бери журналисттер, ырчылар, мурдагы чиновниктер каттап эле жүрүшөт экен. Анан өзүң да бакиевдер менен байма-бай аралашуудасың. Финансы жагынан жакшы эле жардам бердиби?
–Каалагандар барса, барып келип аткандыр. Жашырынып баргандарын дагы билем. Бирок, мен барганымды ачык айтам, ооба, учуру менен кабарлашып турам. Сиздердин гезит эркин гезит. Негизи элдин пикирин ачык жазасыздар, ошондой эле мен дагы пикиримди, негизги максатымды эч качан акчага баалабаймын. Бирок, Курманбек Салиевичтин тартуулаган белегин, китебин алдым, аны жашыруунун кажети жок, акчалай эмес баалуу кол саат, ручка алдым. Акчага азгырылган кээ бир жазмакерлерди көрүп жүрөбүз, сайт ачтырып, гезит бастырат да, убактылуу мактайт, анан тыйынын төлөбөй калса, ашмалтайын чыгара жамандашат. Мен андай эмесмин, чындыкты сүйгөн эр жигитмин!
–Курманбек Бакиев 7-апрелди кандай тосот экен?
–Көпчүлүк катары элдин алданган күнү катары тосот. Баса, биринчи жылдары Белоруссияга барганда аябай кыйналып, өз элине таарынып жүрүптүр. Акыркы убакта эл түшүнө баштаганына аябай ыраазы. Кудуңдайт…
Кыскасы, сиздердин гезитиниздерге терең ыраазычылык билдирем. Курманбек Салиевичти бир жактуу эле сындай бербей, анын пикирин дагы укпайсыздарбы? Негизи маектешүүгө дилгир…
–Баса, силер тарапка кыргыйдай тийген Апрель баатыры Мээрбек Мискенбаевди билесиң да. Аны менен диалогго чыгат белең?
–Макул. Чыксын Мискенбаев, мизин майтарып коелу… Баатыр беле? (Күлүп.)
–Аскат, лейлектик болот турбайсыңбы? Ал жакта ичкиликтер эмеспи, Адахан Мадумаровду эл кандай колдойт?
–Мурда Мадумаровду биздин эл абдан колдочу эле, кийин түшүнүштү. Азыр аны ит да шайлабайт. Мадумаровдун оозу, анан тили эле бар. Колунан пок дагы келбейт. Мен ага каршы көз караштамын!
Сурат ЖЫЛКЫЧИЕВ

Булак: “Азия ньюс”

Адилет Айтикеев, журналист: “Жаныш Бакиев бүгүнкү бийликтеги көп адамдардын жүзүн ачты”

Ушул күндөрү журналист Адилет Айтикеевдин Москвадагы экс-президент Аскар Акаевге, андан ары Минскидеги айтылуу канкор Жаныш Бакиевге барып, маектешип келгени коомчулуктун бүйүрүн кызытууда. Окуянын жүрүшү, андагы баарлашуулар тууралуу каарманыбыздын өзүнө суроо салдык. Журналист сапары тууралуу кыскача гана “анонс” берип, өздүк гезитине маектин толук версиясы кийинки аптада жарыяланарын шардана кылды.
–Адилет мырза, социалдык түйүндөрдө Москвадагы экс-президент Аскар Акаевге, андан ары Курманбек Бакиевдин колу кан үкасы Жаныш Бакиевге барып, маектешип келгениңиз коомчулуктун бүйүрүн кызытып аткан чак. Аскар Акаевич менен го баштатан мамилеңер бар, берки Жаныш Бакиевге кандайча жакындашып калдыңар?
–Биринчиден, экс-президент Аскар Акаев жана анын үй-бүлөсү менен 2010-жылдан бери абдан жакшы мамиледемин. Аны баарыңар жакшы билесиңер. Бул жолу ал кишиге барганда, Россия илимдер академиясындагы белгилүү окумуштуулардын бири Зиядуллаев Наби Саидкаримовичтин 70 жылдык мааракеси болуп калыптыр. Ошол жерге Аскар Акаевич менен чогуу барып, атайын иш-чараларына катышып, баарлашып, ал-абал сурашып кайттым. Аскар Акаевич Кыргызстандагы ызы-чуу, тоз-тополоң чыгып кетүү жагын такыр каалабайт. Кандай гана кырдаал болбосун, баардык иш Башмыйзамдын алкагында болушун кыялданат. Бийликтен өч алуу боюнча эч кандай радикалдуу чакырык же кадамдарга барбасы белгилүү. Андай ою дагы жок. Ушул күндөрү баш-оту менен биротоло илимге сүңгүп кирип кеткен.
Ал эми Минскиге болгон сапарым боюнча, буга дейре өзүңөр жакшы билгендей, мен Курманбек Бакиевдин учурунда дал ошол бакиевдердин бийлиги тарабынан абдан чоң куугунтук көргөм. Дээрлик 2 жылдын тегерегинде куугунтуктан башым чыккан жок. Эч кандай күнөөсүз экениме карабай, соттоп жибергенге да үлгүрүшкөн. Муну менин ашынган душманым деле тана албайт. Билесиңер да, мен бакиевдер тууралуу алардын дарегине “канкор” деген сыяктуу абдан ачуу сөздөрдү жазып, ушул күндөргө чейин сындап келгем. Ушундай сындардан кийин жакында Жаныш Бакиевдин уулу Асылбек Салиев мага байланышка чыгып, “Адилет, кечке эле атамды сындай бересиң, эгер туура көрсөң, атам менен маектешпейсиңби? Мен жолугуштурайын. Ичиңдеги суроолоруңдун баарын ал кишинин өзүнө көзмө-көз жолугуп узатпайсыңбы?” деген сунушу менен чыкты. Мен макулдугумду берип, алгач суроолорумду түзүп, интернеттен жөнөттүм. Баса, “Эгемен” деген ушакчы гезит жазгандай, эч кандай машинеси жок эле алгач Оштон Москвага учуп, ал жерден Аскар Акаевичке жолуккандан кийин, андан ары сапарымды Минскини көздөй улап, поезд менен эле барып келдим.
–Жаныш Бакиев кандай жүрүптүр анан? Духу кандай экен? Эмнелерди божурады?
–Духу жакшыдай көрүндү. Ал-абалына, ден-соолугунун кандай экендигине деле кызыкканым жок. Кандай болуп калгандыгын же өзгөргөн-өзгөрбөгөнүн мурда-кийин аны менен сүйлөшүп же жакындан тааныбаган соң кантип айтам? Аны биздин гезитке чыккан маеги, сүрөттөрү жарыяланганда, бир кездери жанында жандап жүрүшкөн кошоматчылары ажыратып, салыштырбаса эле, мен кантип салыштырам? Маектешүү эч жасалмасыз, кызык маанайда уланды. Баарлашууда абдан курч суроолор берилди. 5 сааттан ашык маектештик. Соттолуп жаткан кылмышкердин деле өз чындыгын, анын ой пикирин угуш үчүн акыркы сөз берилет го. Андыктан, журналист болгондон кийин мен дагы Жаныш Бакиевдин 2005-жылдын 26-мартындагы Улуттук банктын Жалал-Абад облустук филиалынан тонолгон 22 миллион сом боюнча козголгон кылмыш ишинен баштап, былтыркы Алманбет Анапияевдин өлүмүнө чейинки анын атына жабыштырылган жарлыктардын баардыгын суроого үлгүрдүм. Баардыгына токтоолук менен жооп узатты. Эч кандай эмоцияга алдырган жок. Маектин толук версиясын кийинки аптадан тарта өзүм кожоюндук кылган “Искра Плюс” гезитине сандан-санга жарыяланмакчы. Бийликтеги бир топ сырларды ачам…
–Анын кандай маек бергени коомчулуктун бүйүрүн кызытып жатпайбы?..
–Жаныш Бакиевдин пикири, албетте, коомчулукта кызыгуу туудурары талашсыз. Ал агасынын 5 жылдык башкаруу доорунда деле эч бир маек бербептир. Алтургай, 2010-жылдын 7-апрелинен бери деле ага карата канчалаган айыптоолор болгонуна карабай, бирине да комментарий берип, өз чындыгын жарыя кылбаптыр. Ал абдан көп персоналдар жөнүндө пикирин айтты. Айрыкча, азыркы бийликтеги ошол эле ИИМ жетекчиси Мелис Турганбаевдин иш-аракеттери боюнча, Убактылуу өкмөт, анын ичинде президент Алмаз Атамбаев жөнүндө, Баяман Эркинбаев, Жыргалбек Сурабалдиев, Медет Садыркулов, Санжар Кадыралиев баштаган буюртма киши өлтүрүүлөр, Сыргак Абдылдаевге, Эмилбек Каптагаевге карата кол салуу тууралуу курч-курч суроолорумду бердим. Баардыгына жооп узатып, өз чындыгын жарыя кылды. Өзгөчө бакиевдердин режимине кызмат кылып, эми учурдагы бийликке мурда-кийин эчтеке билбегенсип, келиндей жүгүнүп, кызмат өтөп жатышкан “көзүрлөр” Аалы Карашев, Чыныбай Турсунбеков, Азамат Арапбаев, Жалил Атамбаев сыяктуу бир топ фигуралар боюнча, алардын жүзүн ачкан пикирлерин ортого таштады. Кудай буюрса, кийинки аптада маекти күтүп турсаңар болот.
–Көп фигуралар жөнүндө айткан турбайбы. Жок дегенде бир персонага айткан пикирине токтолуп койбойсузбу? Гезит окурмандарынын деле маалыматтык муктаждыгын сыйлап…
–Эмне деп айтканы азырынча сыр боло турсун. Бирок, мурдагы алардын үй-бүлөсүнө жасалып жүргөн мамилелер, айрыкча, бүгүнкү КСДПчы Чыныбай Турсунбеков менен Азамат Арапбаевдердин ашкере кошоматчылыктары, эмнелерди сунушташкандыгы, Жаныш Бакиевдин кеңсесинен чыгышпай жүргөндөрү баары баяндалат. Күтө тургула.
–Бакиевдерде элдин эсебинен чогултуп алган миллиондор жок эмес да. Сыр болбосо, барган-келген жол кире, калем акы сындуу чыгымдарга жакшы эле төлөшкөндүр? Социалдык түйүндөрдө, айрыкча жаштар бул боюнча коомчулук катуу талкуу жүргүзүп жатышат…
–Кимдир бирөөлөр ишенишеби же ишенишпейби, мага баары бир. Кудайдын алдында ар бир адам өзү жооп берет. Мен Кыргызстандан Москвага, Минскиге кетип жатканда жол киреге кетчү чыгымдардын баарысын тааныштардан карыздап чогултуп кеткем. Азыр да 300 доллардан ашык карызым бар. Ачык айтканда, өздөрү деле “жол киресин төлөп берели” деп сунушташты. Мен андан сыпайы гана баш тарттым. Жаныш Бакиевдин жанында болгон 5 сааттан ашык убактымда тамактанууга дагы ашыкча убакыт болгон жок. Кайра поездге жетишип калуу үчүн маек алаарым менен кетүүгө туура келди.
–Ал баары бир канчалык актанбасын, кимдир бирөөлөрдүн жүзүн ачпасын, тарыхта колу кан канкор катары калды. Керек болсо, сот тарабынан айыбы ашкереленип, өмүр бою сыртынан кесилди да?..
–Мен деле ага өмүр бою эркинен ажыратылып, генералдык чинин да фемида өкүлдөрү сыйрып салышкандыгын айтсам, ал киши: “Мен Кыргызстандагы бизге карата өткөн соттун өкүмдөрүн тааныбайм. Мунун баары азыркы бийликтин басым-кысымы менен өткөрүлгөн сот процесси. Соттук териштирүүлөр объективдүү өткөн жок. Качан объективдүү сот болот, ошондо мен актыгымды далилдейм” деген пикирин билдирди.
–Дагы эле актанып, “күнөөсүз экендигимди далилдейм” деп көшөрүп жаткан тура. Деги ушул тынч уктайбы? 7-апрелде, Медет Садыркулов баштаган маркумдардын рухтары түшүнө кирбейт бекен?
–Эми кандай уктаарын өзүнөн сурагыла. Биздин интервью орустар айтмакчы, адекватный интервью болду. Мен суроолорду калкып чыккан фактыларга, соттун чечимдерине, прокуратура органдарынын айыптоолоруна, күбөлөрдүн берген көрсөтмөлөрүнө негиздеп узаттым. Адамдык жеке маселелерге өткөн жокпуз. Негизинен эле менин табиятым андайга жол бербейт. Албетте, Медет Садыркулов боюнча 7 суроо берилди. Баардыгына жооп узатты.
–Кыргызстанга кайтып келүү ниети бар бекен?
–Ал жөнүндө сүйлөшкөн жокпуз.
–Курманбек Бакиев менен жолугушууга мүмкүнчүлүк болдубу?
–Жо-ок, бир гана Жаныш Бакиев менен жолуктум. Ачык айтканда, Курманбек Бакиев менен жолугушуп, маек алганга кызыкчылыгым деле жок. Себеби, президент болуп мамлекетти башкарган адамдар көп майда-чүйдө көшөгө артындагы окуяларды байкабай калышат да. Алар негизинен расмий маалыматтарга таянып гана жооп беришет. Анан калса, Курманбек Бакиев менен буга чейин маектешип келгендер бар дегендей. А мен дың бузуп, күтүүсүз жерден күтүүсүз инсандар менен маектешүүнү жактырам. Мага журналист катары тээ баштатан эле ар бир бийликтин тушундагы көмүскөдөн өлкөнү башкарышкан “серый кардиналдардан” пикирлери кызык. Алардан маек алган жагат. Бул эми журналисттик азарт да. Маселен, мага азыркы бийликтеги айтылуу Икрамжан Илмияновдун ичинде эмне жатат, эмне жөнүндө ой жүгүртөөрү, дегеле ушул персонанын пикири кызык. Маркум Медет Садыркулов тирүү болсо, анын деле артынан кууп жүрүп, маек алмакмын.
–Аскар Акаев дагы билдиби Жаныш Бакиевден маек алууга жөнөп жатканыңызды?
–Жо-ок. Жаныш Бакиевге маек алганы бара жатканымды эч кимге деле айткан жокмун. Минскиге болгон сапарымды мүмкүн болушунча барып келгенге чейин эч кимге айтпай турууну чечкем. Ар кандай бут тосуулар болбосу үчүн. Анын ичинде Аскар Акаевичке деле айткан эмесмин. Үй-бүлөм, жакын адамдарым гана билчү.
Калыгул Бейшекеев
Булак: “АЗИЯnews”

Меню