Menu

ИНТЕРВЬЮ

Адил Турдукулов Кадыр, Сеид Атамбаевдер жана Рита Борбукеева менен болгон мамилесин ачык эле айтып берди

КСД партиясына 2004-жылы мүчө болуп кирип, аны менен сыймыктанып келаткан Адил Турдукулов менен атжалында маек курдук. Ал жөнүндөгү ушак-айыңдарды да сурап, ачык эле жооп алдык.

– Адил мырза, өткөн жыл сиз үчүн кандай жыл болду жана бул жылдан эмнени тилеп жатасыз?

Учурдан пайдаланып, алгач кыргызстандыктарды кирип келген жаңы жылы менен куттуктайм. Чычкан жылы жемиштүү, жеңиштүү жылдардан болсун! Ар бирибиз өлкөбүзгө өйдөдө өбөк, ылдайда жөлөк болуп, ийгиликти чогуу жараталы демекчимин. Эми өткөн жыл боюнча оюмду айта турган болсом, жаман жыл болгон жок, дурус эле болду. Мен өзүмдүн жеке тагдырымды мамлекетибиздин абалына салыштырам, ийгилигине кубанам, кемчилиги болсо капаланам.

– Мисалы?

– Мисалы, Кыргызстанда азыркыга чейин элдин үнү, ой-пикири бийликке жетпей, алар суроолоруна так жооп ала албай келет, маанилүү маселелери көмүскөдө кала берүүдө. Ошондой эле эки келиндин жолдошунун колунан каза болгону, балдарынын энесиз калганы зээнди кейитет. Ушул жагынан алганда капамын. Ал эми элдин көпчүлүк катмары саясатка аралашып, бийликке ачуу чындыкты ачык эле айтып баштаганы кубанаарлык. Ушул жылы парламенттик шайлоо болот. Бийликтин ар кандай топтору, ортомчу күчтөр, оппозиция дагы буга чоң даярдык көрүп жатат. Бу жолу эл шайлоодо жаңылбайт деп ойлойм. Таза, калыс, эл үчүн иштеген чыныгы партияны парламентке алып келет деген ишенимдемин. Шайлоо тынч, таза өтсө бул да биздин демократиялык институттарды бекемдетет. Жогорудагы сурооңузга да жообум ушул. Бул жылдагы тилегим – шайлоо таза, тынч өтүшү.

Чет жактагы саясатка да көңүл бурасыз да. Учурда дүйнөнүн көңүл борборунда Иран менен Америка турат, ал жакка баары кулак төшөөдө. Бул эки өлкө генерал Касым Сулейманинин өлүмүнөн кийин касташып калды. “Согушуп кетсе, биздин өлкөгө зыяны тийбейби?»,- деп чочулагандар да жок эмес. Бу боюнча сиз кандай ойдосуз?

Албетте, чет жактын дагы саясатынан күнүгө кабардарбыз. Ар бир өлкөдө тынчтык болсо экен деп тилейбиз. Себеби, ортодо карапайым элге эле жаман, зыяны тийет. Эми эки өлкө жөнүндө айта турган болсом,Иран Азия аймагындагы ислам өлкөлөрдүн эң ири күчтөрдүн бири. АКШ болсо бүт дүйнө жүзүндө өз кызыкчылыгы бар держава. Ошондуктан, биз эки жакка тартпай, нейтралдуу позицияда болушубуз керек! Саясатта сак болуу зарыл!

Саясатта сак болбосо, жаныңдагы эле адам сатып кетет да. Сурайын дегеним, Алмазбек Атамбаевдин балдары Кадыр, Сеид Атамбаевдер атасынын жанында жүрүп, күйгөн адамдарды сатып кеттиби? Алардын кылганы “жигитчиликке жатпайт” деп жазыпсыз. Сиздин мындай сөзүңүздү алар кандай кабыл алды? Азыр мамилеңер кандай?

Мен алгач КСДП жана “Ата-Мекен” партиялары жөнүндө учкай айта кетейин, ушул эки партия абройлуу, социалисттик идея негизинде түзүлгөн саясый уюмдар. Ошондуктан, мен КСДП менен сыймыктанам, бул партияга 2004-жылдан бери мүчөмүн. Бул партияда азыркыга чейин мүчө болуп, андан кетпеген КСДПчылар накта фанатиктер. Ушул партияны түптөп, негиздеген экс-президент Алмазбек Атамбаевдин балдары Кадыр менен Сеидге айткан сын-пикирим, партиянын келечеги үчүн күйгөнүмдөн айтып жатам. Алар муну туура түшүнөт го деп ойлойм.

– “КСДПдан кетпегендер накта фанатиктер” деп туура айттыңыз. Алмазбек Атамбаевдин “фанатиги” Рита Борбукеева эмеспи. Кечирип коюңуз, аны сиз менен “ойнош” деген ушак тарап жатат. Бир курдай “ысык мамилеңерди» өзүңүз жазып чыккан  турбайсызбы. Мунун канчалык чындыгы бар?

Рита Борбукеева Алмазбек Атамбаевди сатпаган өжөр айым. Экөөбүздүн мамилебизди менин атымдан бирөө жазыптыр. Анда жазылгандын баары калп.  Андай ыплас жазылган нерсени мен атайын партиянын ичине бүлүк салуу болгон аракет деп гана кабыл алдым.

Булак: KyrgyzToday.kg

Кубанычбек Исабеков, коомдук ишмер: "Канада, Түркия, Россиядагы (Тывада) алтын кендерде биздин мамлекеттин үлүшү бар, өкмөт муну жашырып келет"

– Кубанычбек Сатиндиевич, сиз “Кумтөр” менен көп жыл бою кармашып келдиңиз. Азыр “Кумтөрдөгү” абал жакшы эмес экенин – эки кыргыз жаранын көчкү басып, дагы деле дайыны чыкпай жатканы далилдеди. Кенде буга чейин да жарандарды көчкү басып калган учур болгонбу? Болсо окуя эмне менен бүткөн?

– Буга чейин кыргыз журтчулугу билбеген 2-3 жабык терезени ачып берейин. Кайсыл гана жерде болбосун техникалык регламент деген болот. Мында техникалык коопсуздук каралат. Акаевдин учурунда “Кумтөрдүн” техникалык регламенти Кыргызстандын шартында бекитилбей, Канаданын Саскачеван деген провинциясынын коопсуздугу менен бекитилген. Канада кайсыл жакта дагы Кыргызстан кайда? Кыргызстандын климаты табияты башкача да. Фабрика курулган күндөн баштап коррупция өнүккөн. Кыргыздын эки жараны жок болуп жатканы өтө кейиштүү болуп жатат. 10 жылдан ашып калды, борбордук карьердин түндүк жак бети кулап кетип, кыргыздын жаранын басып калган. Аны эч ким издеген да, чыгарган да жок. Кыргыз байкуштарды алдап, анча-мынча тыйын берип коёт да, ошо менен иш бүтөт. Бир тобу мал союлуп, куран окутулуу менен эле бүтүп, компенсация маселелери ошол бойдон калып калууда. Чет мамлекетте ушундай жерде 66 киши каза болгон болсо, бул компанияны жок эле дегенде тизелетип коймок же банкротко алып келмек. Акыркы 10 жылдан бери бийлик ушул маселеге көңүл бөлбөй койду. Бул Өкмөттүн түздөн-түз иши. Эмне үчүн Өкмөт “Кыргызалтындын” ордуна өндүрүш ишканасын ачпайт? Канча киши жумуш орду менен камсыз болот эле. Ар бир райондордо тоо кендерибиз бар. Кеп бир эле алтында эмес. Көмүрдү Жолдошбаевдер казбай, мамлекет өзү казса болбойбу? Ошондо экологияга дагы мамлекеттик деңгээлде көңүл бурулмак. Чет өлкөлүктөр чөнтөгүн толтурат да баса беришет. Биз уулуу калдыктар менен калып, табиятыбыз талкаланган бойдон калып жатканыбыз жалганбы! Эмне үчүн ушул күнгө чейин “Кумтөрдөн” баштап башка жерлерде жардыруу ыкмасын колдонуп жатышат? Ушундан миңдеген жылдар бою эч нерсе болбой турган аска-зоолорубузда жарака кетип жатат. Мөңгүлөрүбүз талкаланып, ээрип жок болууда. Атамбаев башында турган бийлик “Кумтөргө” мөңгүлөрдү талкалоого бекер уруксат берди. Кыргыз байкуш 5 сотых жерин сугарса акча төлөйт. Канадалыктар ай сайын миллиондогон куб сууну колдонот да, бир тыйын төлөбөйт. Бул эмне деген жоопкерсиздик? Тик учак кулап, ичиндеги адамдар өлгөндө гана “Кумтөр” боюнча бир эле иш козголгон. Аны да жаап-жашырышып жок кылышкан. Ар бир ишканада киши өлгөн болсо, эмне болуп өлдү деп тергейт. Жетекчиси баш болуп баары түшүнүк жазышат. Ит өлүп калса деле ээси эмне болуп өлдү деп карайт да. Биз мал эмеспиз го. Бюджет толбой калат деп эле баарына макул боло беребизби?! Бир топ саясатчылар “Кумтөрдү” айтып келген. Бирок иш жүзүндө эмне иш кылышты? Кыргыз эли алтынсыз эле оокат кылган. Элибиздин келечеги, саламаттыгы, экологиясы алтындан кымбат.

– 16 миң 333 га жерди дагы Өкмөт канадалыктарга бербеди беле. Ал жерде коруктун жери бар экени билгилүү болгон. Бул процесстин жүрүшү кандай болгон?

– Бул боюнча так маалымат бар. 2010-жылы декабрь айында ооруканада жатсам, “2010-жылы март айында жабык эшик артында Данияр Үсөнов өкмөттүн чогулушун өткөрбөй туруп, 16 миң 333 га жерди токтомго кол коюп канадалыктарга берип салыптыр” деген маалымат келип түштү. Ал жерде кызыл китепке кирген жерлер дагы бар. 2011-жылы Атамбаев өкмөт башчы болуп турганда ушул маселе боюнча кат жаздым. 3-4 ай күттүм, жооп берген жок. Башкы почтамтка барып, буйрутма менен дагы кат жөнөттүм. Ага да жооп бербей койду. Премьер-министрден жооп ала албагандан кийин айласыздан сотко бердим. Анда Атамбаев президент болуп, Бабанов өкмөт башчы болуп келип калды. Бабановдун өкмөтүнүн юридикалык бөлүмү, “Кумтөр” мага каршы болуп турду. Эч нерсе өзгөрбөптүр, мамлекеттин кызыкчылыгын ойлошсо башкача болмок деп ойлоп койгом. Карагулова деген судья ишти караган. Ага “Айланайын карындаш, мамлекеттин, элдин кызыкчылыгын жогору кой. Өзүңүз дагы жакында көз жарат экенсиз, коркпоңуз. Декретке кетип каласыз…” деп кайрылгам. Соттун 3 отурумунда маселе биздин пайдага чечилди. Бирок, Өкмөт тескери болуп жатты. Айла кеткенде парламенттин 40ка жакын депутатына материалдарды тараттым. Мени Жогорку Кеңешке киргиздирбей, жыйынга катыштырбаганга аракет кылышты. Курмантай Абдиев, Мыктыбек Абдылдаев баштаган бир топ депутаттар “Исабековго сөз бергиле” деп турушту. Депутаттар кысмакка ала баштаганда, Бабанов айласы жок Данияр Үсөнов кол койгон токтомду жокко чыгарды. Бирок, канадалыктар ал жерге жол салып, казып, табигатты бүлдүрүп жиберген. Жер Кодексинде, Салык Кодексинде көрсөтүлгөн бир да тыйынды төлөбөй кетишти. Мындан сырткары салык, бажы төлөмдөрүнөн бошотулган борбордук аянт 9 миң 70 га жерге бөлүнгөн нерсени ары жакка алып барып бир тыйынын төлөбөй колдонуп жиберишти. Жөнөкөй ишкер бажыда ката кетирип койсо аны камап жатат. Канадалыктар миллиондогон долларлык мыйзам бузса дагы иш козголбойт?

– 16 миңден ашык га жер кайрадан берилбедиби…

– Азыркы Өкмөт, азыркы Жогорку Кеңеш карады дагы кайра беришпедиби. Мурунку бийликтин туура эмес ишин кайра жок кылса, кайрадан ошону туура деп чыгышпадыбы. Андай болсо мурункуларды сындап эмне кылат? “Кумтөрдөгү” алтындын кору 1987-жылы аныкталып, 1989-жылы бекитилген. Ал жерди аныктаган геологдордун көзү тирүү. Өкмөт ошол кишилердин пикирин угуп койбой эле, эмне үчүн бир гана тигил жактын кызыкчылыгын колдойт? Экономика, чарба иши, жер байлыктарын Өкмөт чечет. Жешсе, ичсе, коррупцияга малынса дагы өкмөттүн башчылары, анын үстүнөн караган президент малынат. “Кумтөр” 120 депутаттын ар бирине келип акча берип атыптырбы? Жок. 120 депутат желдет катары макулдугун гана берет.

– Жогорку Кеңеш “Кумтөрдөгү” мөңгүлөрдүн талкаланышына макулдугун бербеди беле. Ошол окуя эки кыргыз жарандын дайынсыз болуп жатканына кесепети тийди деп ойлосок болобу?

– Сөзсүз түрдө. “Кумтөр-1”, “Кумтөр-2” деген долбоор бар. Биз 2009-жылы алтын чырын изилдеп Монголия, АКШга чейин барганбыз. Парламенттеги ар бир фракцияга кат жазып, бирден депутат бөлүнгөн. Коммунисттерден Бүмайрам Мамасеитова, КСДПдан Роза Отунбаева, Ак жолдон Сергей Ибрагимов, өкмөттүн, ТИМдин кишилери кошулган. Ошондо эле биз барган кендерде жардыруу ыкмасы колдонулбай турганын көргөнбүз. Бизде жардыруу дагы деле колдонулуп, чаң, кумдун баары асманга учуп, алар мөңгүнүн үстүнө түшүп, химикаттардын таасиринин кесепетинен мөңгү ээрип атат да. “Центерра” ээлик кылган АКШдагы “Рен” кенине барганыбызда 730 метр жер астына кирип көрүп чыкканбыз. Роза Отунбаева коркпой кирген. Изилдеп барганыбызда бизди киргизбей, жолотпой жүдөтүшкөн. “Рен” кенинин жанында канадалык дагы бир “Баррик голд” деген компания алтын казат экен. Алардын казганы биздин үлүшүбүз бар жерге келип калыптыр. Бул компания биздин кенге келип калыптыр, кандайча?-деп чыр салгам. ТЭОсун бербей коюшканда, БУУга чейин баргам. 5 миң долларды өзүмдүн чөнтөгүмдөн төлөп, башка жолдор менен ТЭОну алып, АКШда 70 доллар менен калып кеткем. Биздин элчинин үйүнө жатып, тамак ичип, ошолордон карыз алып, бул жакка учуп келгем. “Рен” кени сатылып кетти, кана биздин үлүшүбүз? “Бороо” кенинен 42 тонна алтын казылып алынды, Кыргызстанга 42 тыйын да түшпөгөн. Монголиядагы “Центерра” ээлик кылган “Гацуурт” кени бүгүн да иштебей турат. Монголиянын өкмөтү акылдуу экен, салык менен эле 100 млн доллардан ашык акча алып койду. Бизде Акаев учурунда түзүлгөн, түшкөн пайдадан деген келишим боюнча 10 млн гана доллар алынган. Азыр “Кумтөрдүн” жарымынан көбү жок. Эл алтынды канадалыктар ташып кетип жатат деп ойлоп жатат. Андай эмес. Алтынды “Кыргызалтын” сатат. Бүгүн “Кыргызалтын” жөн гана брокер, ортомчу. Бул ишкананын президентинин айлыгы президент Сооронбай Жээнбековдукунан кыйла жогору. “Кыргызалтын” сатылган алтын, күмүштүн пайызын алып олтурат. Акаевдин, Бакиевдин, Отунбаеванын, Атамбаевдин учурунда алтын бир гана орустардын “Номос” банкы аркылуу сатылган. Эмне үчүн Кыргызстандын банкы аркылуу сатылбайт?

– Эл билбеген көшөгөлөрду ачып берейин деп сөз башында айттыңыз эле. Калың калайык билбеген кандай көшөгөлөрдү айтайын дедиңиз?

– Кыргызстандын тийешеси, үлүшү болгон кендер башка мамлекеттерде дагы бар.

– Кайсыл мамлекеттерде?

– Канада, Түркия, Россиядагы (Тывада) алтын кендерде биздин мамлекеттин үлүшү бар. Муну эмне үчүн өз элинен жашырышат түшүнбөйм. Бул кендер “Кумтөрдүн” эсебинен алынган. “Центерра” бүгүн 100 пайыз “Кумтөрдүн” эсебинен жашап жатат. Себеби, “Баррик голд” жок, “Гацуурт” иштебейт, “Ренди” шилтеп салышкан. Бүгункү күндө 700 млн доллардан ашык каражат “Центерранын” банктагы эсебинде турат. Кыргыз бийлиги мүлжүгөн сөөктөй болгон анча-мынча тыйын берип койсо, ошого ыраазы болуп олтурат. Алтын кыргыз жеринде турат, биринчи кезекте кыргыз мыйзамы менен жооп бериши керек.

– Сиз айткан 3 кен иштеп жаткандарбы?

– Россия, Түркиядагы кендер өздөштүрүлгөн, Канададагы болсо алтын кору жакшы кен, алтын чыкканы турат. Бул кенде мынча алтындын кору бар, азыр мынча адам иштеп жатат, келечеги мындай, Кыргызстандын ала турган үлүшү ушунча болот деп бирөө айткан жок. “Центеррада” вице-президент кыргыз жараны. Атамбаев убагында вице-президент кыргыздан болсун дегенге кол койгон. Директорлор кеңешинде дагы Кыргызстандын 2 мүчөсү бар. Алар 20 миң доллардан айлык алышат. Булар дагы эч качан жооп беришпейт. Кыргыздын пайдасы үчүн маселе көтөрүшпөйт. Биздин талапты талаша турган, ишти билген адамдарды ошол жерге эмне үчүн алып барбайт? Мен күмүш кайда кетет деп издедим. 2009-жылдын 1-январына чейин 62 тонна күмүштү “Кыргызалтын” сатыптыр. 62 тыйын да бюджетке түшкөн эмес. Бул кыргыз өкмөтүнүн алсыздыгыбы же аралашканыбы түшүнүш кыйын. ӨКМ жоголгон эки жигитти издеп жатат. Эмне үчүн ӨКМ издейт да тигилер издебейт? Чыгымды ким төлөйт? Эмне үчүн бүгүнкү күнгө чейин иш козголуп, ‘Кумтөрдүн” жетекчилигинин бир тергөөчү суракка чакырып койгон жок? Тоок жоголсо деле издейбиз го. Башкы прокуратура деле “Иш козгогула, жок дегенде экөөсүн камагыла!” деп тапшырма бербейби. Киши жоголуп, экология бузулуп жатса баардык эле эл аралык сот бизди колдойт. Канадада 1 кв метр жерди эч ким бекер бербейт. Биз болсо он миңдеген жерлерди берип жатабыз. Мен Монголиядагы “Бороо” кенине барып изилдегем. Аларда биздикиндей мөңгүлөрү жок. Монголдордун кыйындыгын караңыз, тоосун кайра тоо кылып, жолдорун оңдоп койду. Биздеги уулуу зат чогулган жердеги суу Ысык-Көлгө келип кошулат деп ойлойт. Жок, биринчи эле Нарын дарыясына кошулат. Мен күч менен басып алууга каршымын. Себеби, тополоң чыгып, кимдир бирөө уулуу калдыктар сакталган жайды ачып жиберсе, Нарын дарыясы менен Кыргызстанды кыдырып, Казакстанга чейин жетип, эл аралык жаңжалга алып келет. Кудай анын бетин нары кылсын. Макул, мурунку бийлик жаман экен. 10 жылдан бери эмне үчүн рекультивациялык фондду Кыргызстанга алып келип койбойт. Азыр да Англияда турат. Канадалыктар басып кете берсе, биз аңгек-дөңгөк менен калабызбы.

Маектешкен: Наралы Асанбаев

Булак: “Жаңы Ордо”

Дүйшөн Керимов: "Президент Жээнбеков Сооронбай, "сормо саз" үстүндө бараткандай..."

-Дүйшөн аке, кетип бараткан жыл жөнүндө сөз кылсак, жеке өзүңүз 12 айды кандай өткөрдүңүз жана кандай ой-пикирде жыйынтыктап турасыз?

– Ушул куракка чейин көрүп, угуп, окуп, аңдап-тааныган акыл ой булактарына таянуу менен баам салсаң ден-соолуктуу тирүүлүктүн ар бир аткан таңы, баткан күнү, көз ирмеми маанилүү, маңыздуу, кымбат, кыйбас кадырлуу майрам го деген мазмун, сюжет, образ калкып чыгат. Ал эми бүтүндөй бир жылды кино тасмасындай кайрадан көз алдыдан өткөрсөк, албетте эскерүүлөр аз эмес. Маселен, жыл башы – январь, февраль айлары анча аяздуу болбой мээримдүү өттү. Өнөр адамы катары бул жылды, өзгөчө бирдеме жазсам деген дымакта баштаганым да эсте.

– Кайсы убакта жазасыз? Дегеле жашоо эрежеңиз барбы?

– Ооба, оголе такыбалыкка жетпесең да жаш курак, жашоо тажрыйбаң ошого карай жетелейт экен. Маселен, эреже тууралуу жалпылаштыра айтканда таңкы бештерде ойгоном, чоң кесе жылуу суу ичем, багымдат окуйм, столго олтурам… Анан күн чыгаар алдында ээнге жөнөп, эки сааттай жүрүп келем.

– Багымдат демекчи, азыр коомдо “Кыргызстан светтик мамлекет, динди саясатка аралаштыруунун кереги жок” деген да талаш-тартыш күч…

– Ошол “күч” ким? Кыргызым го… Эсеби маселен, “Светский” жашоонун атаман өлкөсү Американын же өзүбүз үлгү алып, таасиринде чоңойгон Россиянын президенттери чиркөө – храмга барып сыйынса ким айгайлап атат? А аз кыргыздын бүгүнкү каза болгондорунун 99,9 пайызы ак кепинделип, жаназа окулуп, жерге берилерин көрүп туруп, “светский” деп мөңкүгөндөр жашоону жаркытып жибербейт. Тек, бул адат атеисттик СССРден калган, бая биз дамамат айтып жүргөн орден, медаль тагып, түрдүү наам берип алдамай, бийлик ариясын ырдатмай, аял-эркек укугу, эми ага Батыштын балдардын укугу дегенин кошуп алып, “сокур” желпинмей же дээрлик баарыбыз азабын тарткан аракечтик жана ысырапчыл тойломой сыяктуу ит адат, башаламан – бардак адат ааламдын көз жашындай, тумар мончогундай Ала-Тоону атамзамандан мекендеп келген азганактай ак калпак элди дегеле жакында жакшылыкка алып барбайт го деп кейийим, иним.

— Ошентип, кыш мезгили мээримдүү өтүп, жаркыган жаз келди деңизчи…

– Ооба, март айынын башталышы менен Сауд Арабиясында өткөрүлгөн “Көчмөндөр ааламы” этно фестивалына барып келгинибизди ушул “Жаңы Ордого” жарыялагам. Мынча болду ошол баянда “аттап” өткөн бир окуяны эскере кетпесек болбос. Баш-аягы 20 күнгө созулган фестиваль борбор калаа Эр-Рияддан 180 чакырымча этно шаарчада өтүп, кетээрге жуук ал жерден миң чакырым аралыктагы айтылуу Мекке, Мединага алып барышты. Узун сөздүн кыскасы, элибиздин көчмөндөр оюндарын изилдеп “Айкөл Манас оюндары” деген аталышта китеп жазып жүргөн, туура 63 жаш куракка келген мен үчүн бул зор окуя, жышанаалуу салтанат болду десем куп жарашар, атаңдынгөрү дүнүйө… Икром кездемеге оронуп, Кабаанын кара ташын жети айланып, зам-зам суу чыккан жерди жети жолу желип өтүп, ыйык жерде эки рекет намаз окуп, чачты “лысый” кырдырып, мейманканага чаалыгып жеткен кечте Кабыл палван үкөмдү “Жүрү!” деп, жанжолдош кылып алып, асман тиреген ар түркүн имараттарды аралай, Кабаанын короосуна кайрадан жөнөдүк. Жолдо баратсак, калааны дүңгүрөткөн азан үнү жаңырып, ашкана, дүкөн, кеңсе дебей “шаракка-шурак” жабылып, көпчүлүк түгөл көчөгө эле шам намазга казкатар тизилип калды. Кабыл экөөбүз да баштарына чалма оронгон индустарга бирге туруп намаз окуй баштадык. Ошол карарган жыпжылуу асфальтка сажда кылып, кыямга тик турган учурда, жаныма кайран көчмөн доордун акыркы нускасындай болгон чоң тебетей, намазкөй, батакөй да чоң атам “Сарыбайым…” деп, келгендей болду… Шүгүр, өмүрүмдү жаркыткан көз жашка аралаш андагы ажайып сезим, а балким андан соң кайталанбаса да эс-акыл барында өзүмө түбөлүк эш болор касиетке айланып, жүрөктүн түпкүрүнөн орногону анык. Ал эми калганы өзүңө дайын баатыр, сен да, мен да Орозо кармадык, Кубат аке жазгандай “ошентип алданемедей жай да өттү…” Эки, үч жылдап жазып келген “Наал эже”, “Эрөөл талаа”, “Кыргын-Сай”, “Моңолдордун Жакыпбек”, “Кайран энең Каныкей жана Нагима апай”, “Жол башчы” ж. б. чыгарма болумуштарым, бир далай ойтолгоо, макала сериялары жарык көрдү. Күз да берекелүү болду. Ошол Аравия чөлүн же береги Казакстандын суусуз кең талаасын көргөндөн кийин жазып, айтып жүргөнүмдөй кагылайын ак мөңгү Ала-Тоо жергебиздин чөбүн жеп, суусун ичсек да ачкачылыктан өлүп кетпейбиз го…

— Кут болсун дейли, а эмне үчүн Дүйшөн аке, анда өзүңүз баштап биздеги жашоо көйгөйүнүн көптүгүн азыр эле өзүңүз айткандай кайра-кайра козгоп жатабыз же көнүмүш адатпы?

— Баардыгы мына ошондой салыштыруудан башталат, айтылат, аныкталат, атаандаштык пайда болот. Атаңдынгөрү дүнүйө, мына ошол алыстан олигарх араб шейхтери келип, көздөрүнө жаш ала суктанган жерибиз жаннаттай сонун болгону менен эл башкарган заманбап лидерден өксүктүгүн, элибиздин нарк, насил, намыс, биримдик, билимден өксүктүгүн кайда катабыз? Эзелкисин айтпаганда да кечээки калмак-ойроттун баскынында, Кокон хандыгынын кордугунда, Абылай хан менен Кенесары хандын чапкынында, Ак падышалык орустун 16-жылдагы алааматында аман калган элди Акаев баштаган алысты көралбас президенттердин айынан Кытайдын коогалуу карызына батып, каруу-күчкө толуп турган төрт кыргыз болсо, биринин бейиштей жеринен тентип кетип, бөтөн жерде айрым ит көрбөгөн кордукту көрүп жатканы чыкыйында ойлонорго жөндөмдүү урпактын анык трагедиясы го…

– Президенттин кечээги маалымат жыйынына, дегеле эки жылдан ашып бараткан ишмердигине кандай баа бересиз?

– Сооронбай Жээнбеков бийликке келгенде дал ушул “Жаңы Ордого” ал кишинин тек-жайы тууралуу “Алымбек даткадан кийин адыгине урпактарына оомат эми келди” деп жазганым эсте. Не дейбиз? Акыйкатта Атамбаев “жетелеп” келсе да, аяздуу күнү ТЭЦ жарылып, улуу Жараткандын жазмышы менен Жээнбековдун алдында эки айрылыш жол туруп калды. Биринчиси, аталык болгусу келген Атамбаевге карай, экинчиси акыйкат жолу. Бул боюнча кечээги жолугушууда президент өзү да жетишерлик айтты. Бир сөз менен айтканда, мен деле “Президент Жээнбеков Сооронбай, “сормо” саз үстүндө келаткандай…” деп ырдап ийгим келип турат. Карачы баатыр, эгемендик делген береги чейрек кылымга жетпеген аралыктагы президенттерибиз, Роза эжекебизди Кудай сактасын деп жүрдүк эле, түгөлү менен терс образга айланып кеткен факт-окуя мурда-кийинки тарыхта кайсыл эл, жер, мамлекетте болду экен? Бул жагынан камап атса, ал жагынан уурдап “өлүп” атат. “Качып кетти”, “Издөөдө”, “Баш коргоо чарасы өзгөртүлдү”, “Үй камагына чыгарылды”, “Жаңы жагдай ачылды”, “Тергөө менен кызматташып жатат” ж.б.у.с. жаңы сөз, термин, аныктама жайнап чыкты. Өткөндө депутат бирөө эгемендик жылдарында 3500дөн ашык мыйзам жана ошол сыяктуу АКТылар кабыл алынганын айтып жатат. Дагы да мыйзамдар жетишсиз экен. Ансыз да куругун Өкмөт мүчөлөрүн иштетпей ар күнү депутаттар маңдайына тизип алып, экзамен алып олтурат го.

Ушундан улам кытай акылманы Лао Цынын 2500 жыл илгери “Мыйзам жана буйруктар көбөйгөн сайын ууру-кескилер да көбөйө берет” дегени аргасыз эске түшөт.

– Президент көпчүлүк суроолорго “Парламент же соттор чечиши керек. Мен кийлигише албайм” дегендей жооп кайтарганы сиздин купулга толдубу?

– Мен президенттин акыйкат жолун тандаганын, ата уулу экенин жана сабырдуулугун сыйлайм, үмүт этем. Бирок, мындан бир жарым кылым мурда Калыгул олуя бабабыздын айткан дегендери азыркы турмушубузда толук далилденгенин эскертким келет. “Кум чогулуп таш болбойт, кул чогулуп баш болбойт” дегени дал бизге, бүгүнкү күнгө айтылып жаткан жокпу? “Ажыдаар” мамлекеттердин азуусунда калып, ааламдашуунун чамындысына айланбаш үчүн бизге – Кудайдын кулу, алакандай Кыргызстан өлкөсүнүн өзөктүү эли аз кыргызга бир баш, жол керектигин, айрыкча зарыл экендигин береги ат жалындагы учкул заман өзү далилдеп, күн сайын көзгө сая көрсөтүп турат го…

– Дүйшөн аке, сөзүбүздү кайрып, Жаңы жыл босогосунда эл-жериңизге каалоо-тилегиңизди да айтыңыз?

– Эмесе, Оо Улуу Жараткан, эл-жерибизге тынччылык берип, бөөдө-алаамат, коогаландан сактайгөр! Элге бер, эл ичинде бизге да бер, ден-соолук, амандык, ыйман ырооло! Байыркы бабаларыбыз айткандай ажобузга айкөлдүк, калыстык, ынсап-ыймап, намыс бер! Урпактарыбызга кең келечек, бак-таалай тилейбиз! Оомийин!

Маектешкен Наралы Асанбаев

Булак: “Жаңы Ордо”

Сабыр Муканбетов, коомдук ишмер: "Канчалык ар тараптуу айтышпасын - милицияга карата жалпы элдин ишеними жогору жана сылык болушу кажет"

Кыргыз милициясынын 95 жылдыгына карата өткөрүлгөн иш-чаралардын алкагында ИИМдин министри, милициянын генералы Кашкар Жунушалиевдин жалпыга маалымдоо каражаттарынын (ЖМК) өкүлдөру менен жолугушуусу болуп, милиция кызматкерлеринин оор жана күрдөөлдүү озуйпасын чагылдырып, милиция менен элдин ортосундагы ишенимди күчөтүүгө, түшүнбөстүктөрдү жоюуга салымын кошкон журналисттерге сыйлыктар ыйгарылды. Сыйлангандардын арасынан белгилүү коомдук ишмер, саясат талдоочу Сабыр Муканбетовду жолуктуруп, маек курдук.

– Саламатсызбы Сабыр байке, сыйлык кут болсун!

– Рахмат Кубаныч! Учурдан пайдаланып, Ички иштер кызматкерлерин, өзүңдү да, жалпы эле элибизди ушу 95 жылдык маараке менен куттуктайм!

– Элибизди да маараке менен куттуктаганыңызга кошулам. Бирок коом ичинде милиция тууралуу ар кандай пикирлер бар. Сындап, жамандап, элге каршы коюу аракеттерин байкап жүрсөңүз керек?

– Ооба, андайлар бар. Бирок ошого карабастан, мен баары бир бул мааракени жалпы элдик деп эсептейм жана элибизди милиция менен бирге, дагы бир ирет куттуктайм!

Совет доорунан бери келаткан, “моя милиция меня бережет!” деген кеп бар эмеспи. Андыктан, кандай айтсак да милиция элдики. Армия, билим берүү, саламаттыкты сактоо тармактары сыяктуу эле элге, элдин тынчтыгы, бейпилдиги, саламаттыгы үчүн кызмат кылат. Эл деген мамлекетти курайт. А мамлекет деген милициясыз болбойт да.

Куба сенин айтканың туура, ошондой кыжынган, милицияны жек көргөндөр да бар. Бирок алар аз. Андайлар негизинен, кылмышкерлер, алардын идеясын билип-билбей колдоп жүргөндөр, анан акыл-эси толук жетиле элек жаштардын арасында бар. Ал эми негизги калк жалпы жонунан милиция керек экенин түшүнөт.

Азыр мисалы, “милициянын кереги жок, жоюлсун!” деген эч ким жок да. Анткени баарыбыз билебиз – миллициясыз хаос башталат.

– Биздин милициядагы кемчиликтерди, жетишсиздиктерди тажырыйба аздыгынан, каражат тартыштыгынан көргөндөр да бар. Буга кандай дейсиз?

– “Ойлогон ойду кыстаган турмуш жеңет” деген макал бар эмеспи. Анын сынарындай жокчулук ар дайым кендирди кесет. Бүгүнкү алешемдиктердин көбүнө ушу материалдык жетишпестиктердин тикелей тиешеси бар экенин танууга болбойт.

Ал эми тажрыйба маселесине келсек… Адистердин кесипкөйлүгү, тажрыйбасын өзүнчө, анан, жалпы эле институционалдык тажрыйба маселесин өзүнчө караш керек деп ойлойм. Менимче бизде адистердин кесипкөйлүгү боюнча маселе жок. Биздин оперлер акылы жагынан да, күч жагынан да эч кимден кем калышпайт. Ал эми мамлекет куруу, бийлик институттарын түптөө жагынан бизде тажрыйба аздык кылат дегениңе макулмун.

Биздин көз карандысыздыкка жетип, мамлекет түптөгөнүбүз чейрек кылымдан жаңы ашты. Кыргыздарда мамлекеттүүлүк тууралуу тарыхый тажрыйба жок болгондуктан, баягы “өлүп көрүптүрсүңбү” дегендегидей кыйналып, там-туң басып, эптеп-септеп, торолуп келе жаткандайбыз.

Ушундай, мамлекеттик тарыхый тажрыйба тууралуу сөздөр айтылганда көбүбүз, “- тажрыйба бар”- деп, 7-9-кылымдардагы Кыргыз каганатын бетке кармайбыз. Кеп чынында ал миң жыл мурдагы каганаттын мамлекеттүүлүк тууралуу традицияларынан бизге эмнеси келип жетти? Эчтеке калган жок да. Анан да ал каганат тээ Саян-алтайда, Сибирде, түндүктө болуптур. Орто Азияда, тарыхта биринчи ирет, ушу биздин заманда, биздин багыбызга, ХХ-кылымдын аягында Кыргыз мамлекети түптөлүп атпайбы.

Биз байыркыдан калган нарк-насилге чала-була таянгансыганыбыз менен, негизинен азыркы замандагы, заманбап мамлекеттердин салттарына таянуу менен, демократиялык багытта, укуктук мамлекет курууга аракеттенип келе жатабыз.

Азыркы учурда, биздин жаш мамлекетибиздин баардык органдары жаңыдан телчигип, баардыгында катачылыктар кетирилип, жалгыз милиция эмес, баардык органдар катуу сындарга кабылып жаткан учур.

– Ошентсе да, ЖМКларга жарыяланган сын пикирлердин арасында милиция менен элди бөлүп, бири-бирине карама каршы коюу, жек көргөзүү аракеттери байкалат. Милиция десе эле, кандайдыр бир чоочундардай, же бир, жат жактын аскериндей көрүп жамандап, элдин жек көрүүсүн туудуруну көздөгөндөрдун максаты эмне? Андай аракеттерден кандай жыйынтык чыгышы мүмкүн?

– Мен жогоруда айттым, кылмыш дүйнөсүнүн, ага жакындардын ошондой жаманатылоо аракеттери бар. Анан дагы, мынабу 2005,2010-жылдары эл нааразычылыгы чегине чыгып, бийликке каршы көтөрүлгөндө Аскар Акаев да, Курманбек Бакиев да өз кара баштарын сактоо максатында милицияны элге каршы коюп, жаман абалга кептешип, катуу жарака кеткен. Бирок убакыттын өтүшү менен эл баарын ылгап алды. Милицияны бийлик “подставить” эткендери билинди. Акыры ИИМдин аброю калыбына келип, өз озуйпасын аткарууда.

Эми кылмыш кылсаң, анан милиция айыбыңды ачып камалсаң анан милицияны жакшы көрмөк белең. Бирок, канчалык душман кылгылары келсе да, милицияга каршы жалпы элдин жек көрүүсүн туудура алышпайт, алардын тилеги орундалбайт..

Анткени милиционерлер асмандан түшкөн жок, алар ошол элдин ичинен чыгып, ошол эл түптөгөн мамлекеттин баш мыйзамынын негизинде элге, мамлекетке кызмат кыла турган эң керектүү, өтө маанилүү, ансыз болбой турган, органдын арабасын тартып жатышат. Ар бир милиционер ал бирибиздин балабыз, бирибиздин атабыз, бирибиздин жездебиз же күйөө балабыз, инибиз, агабыз, таякебиз, жээнибиз, бөлөбүз, досубуз, классташыбыз, кошунабыз ж.б. Андыктан милицияны бүт бойдон жалпы элге жек көрүндү кылууга болбойт. Азыр эл караңгы эмес. Биз ал этаптан өтүп кеттик.

Эми, милицияны кыздын баласындай кылып мактайын деген деле жерим жок. Биздин элибизди курутчудай болуп аткан коррупция, мыйзам бузуучулук, кылмышкерлер менен шыбагалаш болуу сьыктуу көрүнүштөрдөн милиция да куру эмес.

“Кой аксагы менен миң” дегендей, милициянын курамы биздин элибиздин эле күзгүдөгү көрүнүшү деп аткандан кийин андай терс көрүнүштөрдөн куру болушу да мүмкүн эмес. “Бир кумалак бир карын майды чиритет” дегендей ИИМ тууралуу жаман пикирлердин калыптанышына ошол “ичтен чыккан ийри жыландар” себеп болуп жатат.

Тазалануу керек. Ошону менен бирге милиционерлердин жашоо шартына да көңүл бурулушу керек. Жеткиликтүү маяна албай, үй-бүлөсү ач отурса, астында мингени тың, шаймандары зыңк болбосо кантип ал милиционерден кылмышкерлер менен күрөштө алгылыктуу жетишкендиктерди күтсөк болот? ИИМдин материалдык техникалык базасын чыңдамайын кылмыштуулукту кескин азайтабыз деп далбастоо эч жыйынтык бербейт. Муну мамлекеттик бийлик, өкмөт ойлонуп ошолор чече турган маселе.

– Сиз жогоруда 2005,2010-жылдардагы элдик көтөрүлүш тууралуу эскердиңиз. Ошол эки окуяга тең тикелөй катыштыгыңыз бар. Ошол убактагы элдин милицияга болгон мамилеси, көз карашы, деги эле ошо кездеги атмосфера тууралуу айта кетсеңиз. Кандай абал жаралган, ошо кезде?

– Эл менен милиция кагылышып, согушуп, эки тараптан тең жабыркагандар болуп атса абал кандай болсун. Өзүң деле билесиң, абал абдан оор болчу. Эки ирет тең милиция эки ортодо кыйын кырдаалга кептелди.

Элге жек көрүндү болгон бийлигин сактап калгысы келген Аскар Акаев дагы, Курманбек Бакиев дагы элден коргонуу үчүн милицияны калкан кылып алдына салды. Милиция коргоду. Анткени мыйзам чегинде да ошондой, милиция тартипти сакташ керек, режимдүү объектилерди, бийликти коргошу керек.

Бирок кыжырданган эл менен кагылышуу болгондон кийин мыйзамды ким карасын. Эч ким караган жок. Баарыбыз милицияны күнөөлөп, кодулап, кол жеткен жерден кордоп жаттык. Уруп-согуп, өлтүрүп жаткандар да болду.

Алар, милиционерлер – күнөөсүз күнөөлү болгондоруна жаман капа болушуп, мыйзамдуу аракеттерине карабай, акыйкатсыз басмырлангандарына жандары кашайып турду. Таарынганга чындыгында акылары бар болчу.

Ошентип бийлик качты. Милиция деморализация болуп, милдеттерин аткарбай тарап, басып кетти. Хаос башталып, кылмыштуу элементтер, мародерлор авансценага чыкты. Шаар өрттөнүп, тонолуп, “беспредел” башталды.

Ошондо милициянын баркын билдик. Кайрылдык го кайра, чакырдык го жалдырап. “Кечтим байдын кызынан” деп кетишсе кантет элек? Антишкен жок!

Ошол жүрөккө жеткен кемсинтүүнү мындай коюп, баш учтарын жыйып кайрадан чыгып, тартипти калыбына келтирип, кырдаалды көзөмөлгө алып беришти го. Бөлөк болсо, чоочун болсо ошентишет беле? Элдин милициясы экенин, элдин ичинен чыккандыгын, элден айрыгыс орган экенин биздин милиция ошентип далилдеген.

Биз ошондо, 2005-жылдын 24-мартынын эртесинде милиционерлерге барып, “болоор иш болду, силерде айып жок, силерди чокко салышты, эл менен болгула, мамлекетиңерди ойлогула, эл дагы, мамлекет дагы силердики” деген чакырыктар менен чыгып, милицияга каршы буркан-шарканы токтобой аткандарга да барып түшүндүрүү иштерин жүргүзгөнбүз.

2010-жылдын 7-апрелинин эртесинде да милициянын арасында, негизинен Бишкек ГУВДда болдук. ЖМКлар аркылуу кайрылууларды жасап, милицияны колдоп, элди ынтымакка чакырдык. “Восток-5” кичи районундагы кафелердин биринде каза болгон милиционерлерге куран окутуу зыйнатына чейин барып, моралдык колдоо көрсөтүп, жүрөктөн чыккан сөздөрүбүздү айттык.

Ошондон улам көптөгөн милиция кызматкерлери менен тааныштык, достук мамилелерибиз пайда болду. Негизинен эле салыштырмалуу түрдө Орусия менен Казакстандын милицияларына караганда биздин милиционер балдардын адамкерчилиги абдан жогору.

– “Кыргыз Республикасынын укук коргоо органдарында кызмат өтөө жөнүндө” мыйзамы кабыл алынып, 2019-жылдын 25-июлунда Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан кол коюлду. 2020-жылдын январынан баштап 20°/одан 40%га чейин маяна жогорулаары, турак жайга ижара акы төлөмдөрү компенсацияланаары, жаракат, мертинүүлөргө төлөмдөр, ИИМдин ардагерлеринин пенсиялары көтөрүлөөрү айтылууда. Ушул мыйзамда каралып жаткан чаралар тууралуу кандай ой айта аласыз. Ушул материалдык колдоолордун таасири канча болот? Жетиштүү десек болобу?

– Артынан баштайын. Албетте жетиштүү деп айта албайбыз. Азыркы маянаны бери дегенде үч-төрт эсе көтөрсөк гана милиционерлердин материалдык абалын толук кандуу болбосо да орто деңгээлге чыгардык деп, анан ошондон кийин уялбай жыйынтык талап кылсак окшошот.

Эми болуп турса бергенди ким аясын. Ошо берейин десең да жок болгон жаман экен да. Баягы эле, “төшөгүңө карап аягыңды сун …” деген кеп. Ар ким колунда бар оокатын жейт. Тилекке каршы биздин мамлекетибиз жарды, экономикабыз алсыз, казынабыз бөксө, карызыбыз чачтан көп. Бир балаңды тойгузуп, бир балаңды ачка койо албайсын…

Бирок, кандай деген күндө да бул мыйзам жакшы саамалык. Эми бизде, азырынча ушуга каниет кылып, ушуга ыраазы болуп иштегенден башка арга жок. Өкмөт да ушуну менен токтоп калбай, изденип, алдыга жылыш болгон сайын, жыл сайын ички иштер кызматкерлерине колдоо көрсөткөндү унутпашы керек деп эсептейм.

– Сиз жогоруда милиционерлер тууралуу,“бири балабыз, бири атабыз…” ж.б.у.с. сөздөрдү айттыныз. Жакын туугандарыңыздан милиционерлер барбы?

– Менин үч таякем, авам, милицияда кызмат өтөгөн. Азыр ардагерлер, авам болсо көзү өтүп кетти. Азыр карындашым, инимдин баласы, тайэжем милиция кызматкери. Досторум менен классташтарым да бар.

– Акыркы суроо. Канча жолу мипицияга кармалып, камалган жайыңыз бар?

– О-уу… Капкайдагы суроону бердиң. Азыр, эстейли эми. Мен өзү, биринчи жолу, мектепти бүткөндөн кийин Тоңдун милициясына түшүп, бир түнөп чыккам. Классташтарды армияга узатууда Военкоматта мушташ чыгып… Андан кийин 90-жылдарда “Ашар” козголушунун жетекчилигинде, КДКда жүргөндө митингдерден көп эле жолу Биринчи май РОВДсына, анда Жибек Жолу көчөсүндө эмес беле, далай ирет “привод” болгом. Штрафка, 15 суткага айыпка жыгылгам. Бирок бир суткадан ашык отурган эмесмин. Баш аягы, эки, үч ирет түнөп да чыкканым бар.

Маектешкен Кубаныч Зайнидинов

Булак: “Майдан”

Равшан Жээнбеков, коомдук ишмер: "Менин Кой-Таштагы ролум абалды курчутпай, сүйлөшүү жүргүзүп, тынчтыкты, балдарды сактап калууда болду деп ойлойм"

-Равшан мырза, 7-8-августтагы окуя болгондо Атамбаевдин Кой-Таштагы үйүндө бөлөңиз?

-7-август күнү кечки саат тогуздарда интернеттен Атамбаевдин Кой-Таштагы үйүндө атайын кызматтын жоокерлери штурмга алып баштаганын көрдүм. Биз бири-бирибиз менен оппозициялык саясатчы катарында сүйлөшүп, иштешип калган адам катарында ошол жерге барып, окуяны өз көзүм менен көрөйүн, колумдан келишинче окуяны тереңдетпөөгө салым кошоюн деп бардым.

– Ошондо качан барып жатасыз?

– Биз караңгы кирип калганда бардык. “24.kg” маалымат агенттигинин журналисти Махинур Ниязова, “Факт-чек” уюмунун журналисти Болот Темиров, өзүмдүн досумду кошуп алып бардык. Атамбаевдин үйүнүн дарбазасына кирели десек, “Бул жерден кеткиле” деп автоматтан ок чыкты, “резина” же “боевой” экенин ачык билбейм. Журналисттер менен кошо артка чегинип, Атамбаевдин үйүнүн аяк жагындагы дубалга келип туруп калдык. Жыгачтардын баары кулаган экен. Элдин баары ызы-чуу болуп чуркап жүрүшөт. Ошол убакта жарадарларды алып чыгып жатыптыр. Бир убактан кийин эле “Спецназдын баары Атамбаевдин үйүнө кирип кетишти. Келе берсеңер болот, коркунуч жок” деп кыйкырык чыкты. Ошондон кийин Атамбаевдин үйүнүн короосуна кирдик.

– Сиз ошол жердегилер спецназдын балдарын барымтага алып алышкандан кийин кирип жатасызбы?

– Биз киргенибизде спецназдын балдары үйгө кирип, ызы-чуу болуп жатыптыр. Биринчи жолу үйгө кирейин дегенимде көп балдар киргизбей коюшту. Бир аздан кийин өздөрү киргиле деп айтышты. Үйдүн ичинен Ирина Карамушкинаны, Асель Кодуранованы, Фарид Ниязовду көрүп калдым. Баары балдарга тийбегиле деп чуркап жүрүшкөн. Атамбаевдин үйүнө киргенимде биринчи кабатта ондой слецназдын жигиттерин бир бурчка камап коюшуптур, экинчи кабатта атышуу болуп жатты. Атышуудан адам өлүмү болуп калбасын деп, спецназдын жигиттеринен “старший ким?” десем, бирөөсү “Менмин старший” деди. Атышууну токтотолу, адамдар бөөдө каза болуп калбасын десем, тигил жигит да тың экен, дароо эле макул болду. Ошол старший менен кошо экинчи кабатка чыкканга аракет кылдым. Бейбаш балдар көп да. Келип тийишкендер, түртүп кетип аткандар болду. Старший деген жигитке эч кимди тийгизбей, үстүңкү кабатка алып чыксак, экинчи кабат тынч экен. Ал жердеги бир бөлмөгө кирсек 10-15тей спецназдын балдарын бурчка такап коюшуптур. Старший жигитти дагы ошолорго коштук. Ошол жердеги балдарга колуңардан келсе спецназдын жигиттеринин кийимдерин алмаштыргыла дедик. Аскердик форманы чечип, жөнөкөй кийимдерди кийгизишти. Менитаа ныйсыңарбы?-деп сурасам, баары “Сизди тааныйбыз” дешти. Эмне керек?-десем, “Байке, суусап жатабыз, суу алып келип берсеңиздер…” деди. Суу табыш да кыйын болду. Бир бөтөлкө сууну араң таап келип, аларга суу ичирдик. Аларга эч кимди тийгизбөө үчүн бер жактагы балдардан койдук. Атышуу ошону менен токтоду.

– Атышуу үйдүн ичинде, биринчи кабатта эмес, үстүңкү кабатта болуп жатабы?

– Курал талашуу учурунда атышуу болсо керек. Биринчи кабатта 10-25 спецназ, экинчи кабатта дагы 10-15 спецназ камалып турат. Так санын айта албайм. Бирөөсүнүн абалы оор деп айтылып баштады. Ал бала биринчи кабатта болчу. Ирина Карамушкинага сиз ар бир баланы коштоп чыгыңыз, колубуздан келишинче ар бир баланы тез жардамга өткөрүп берели деп айттым. Тез жардамды чакыралы десек келе албайт, жолдун баары жабык. Балдарды чогултуп, Атамбаевдин үйүндөгү ылайыктуу килемдерге жаткырып, биринчи абалы оор деген балдарды Карамушкина коштоп алып чыгып тез жардамга салды. Экинчи кабатка чыгып, ал жактан дагы ошондой кыла баштадык. Анда дагы Карамушкина баардык балдарды сабатпай,тез жардамга коштоп чыгып жатты. Төмөн түшсөм, ал жактагы балдардын баарын тынч жол менен тез жардамга алып чыгып кетишиптир. Ден-соолугу тың алты спецназды балдар бербей коюшту. Биздин күчүбүз жетпеди, балдардын баары бизди угушкан жок.

– ИИМ министринин орун басары Курсан Асанов, УКМКнын төрагасы Орозбек Опумбаев менен сүйлөшүүлөрдө сиз дагы катышып жатпайсызбы. Сүйлөшүү качан башталды?

– 2 миңге жакын милиция Кой-Ташка келип калды деген кабар келди. Фарид Ниязов, Кундуз Жолдубаева, Ирина Карамушкина, Асель Кодуранова баштаган Атамбаевдин жанындагы активдүү балдар менен чогулуп, аларга барып айталы, чабуул жасашпасын, бул жактагы балдарды дагы тынчтыкка чакыралы, окуяны чатагы жок токтотолу деп сүйлөштүк. Мени, Асель Кодуранова, Темирлан Султанбеков, Алга Кылычовду, дагы бир жигитти (аты эсимде жок) барып сүйлөшүп келсеңер дешти. Бешөөбүз сүйлөшүүчү катары УКМКнын төрагасы Опумбаев, ИИМ министринин орун басары Асанов менен сүйлөштүк. Алар бизге 6 баланы бергиле деп дароо эле шарт койду. Мыйзамды билген, абалды түшүнгөн адам катарында дароо эле беребиз, барып айтабыз дедим. Силер дагы милиция менен аскерлерди алып кеткиле, абалды тынчтандыралы деп айттым. Себеби, ошол учурда Кой-Таштын Бишкек тарабында дагы балдар чогулуп, милиция ортодо калып калды. Кичине эле провокация болуп кетсе, чатак чыга турган шартка келип калган. Курсан Асанов “Ылдый өтүп, балдарды тынчтандырып койсоңор…” деп айтып калды. Баардыгыбыз ылдый жакка өтсөк, 300дөй бала туруптур, аларга тынчтангыла, милицияга тийбегиле деп айтсак, “Кетпейбиз” дешет. Кетпесеңер да милицияга тийишпей тынч тургула деп тынчтыкка чакырдык. Үйгө келсек спецназдын 6 баласынын абалы жакшы, тамак берип жаткырып коюшуптур. Баардыгы бир бөлмөдө экен. Балдарды бергиле деген шарт болуп жатат, биз шартты аткарсак тигилер дагы милицияны алып кетебиз деп убадаларын берип жатышат деп айттык. Жаалданган балдар макул болбой коюшту. Фариддер менен кайра кеңешип, бербей жатышса, булар менен мушташмак белек, кайра барып электр энергияны, байланышты калыбына келтирүүнү сураналы деп чечтик. Болбосо, жарык өчүп, интернет иштебей, Атамбаев өлдү, элден дагы өлгөндөр бар деген маалыматтар тарай баштаган. Эч ким өлбөгөнүн, спецназдын баласы оор жаракат алганын билдирип туралы дегенбиз. Ал баланын өлгөнү тууралуу маалыматыбыз жок болчу. Кайра сүйлөшүүгө барып, көпчүлүк балдарды бербей койду, бизди укпай жатышат дедик. Ал жерде Атамбаевдин командасынан ашып кетсе 50дөй эле бала жүргөн. Көпчүлүгү айылдардан келген, ар кайсыл топтогу бири-бирин укпаган балдар жүрдү. Абал аябай оор оолду.

Курсан Асанов биздин сунушубузду кабыл алган жок, “Интернетти бере албайбыз, жарыкты берүүнү биз чечпейбиз. Балдарды бергиле” деди. Бизди укпай жатканын айттык. Ошол менен сүйлөшүүбүз токтоп калды. Асанов “Дагы бир ылдый өтүп, балдарды тынчтандырып койгула” деди. Ылдый өткөнүбүздө миңге жакын бала чогулуп калыптыр. Алардан колубуздан келишинче тополоң чыгарбагыла, кичине эле туура эмес аракет болсо чатак чыгып, аягы жаман болуп калат деп сурандык. Менин балдарды тынчтыкка чакырганым, ошол учурда тартылган видеолордо турат. Чогулган балдар “Бизден ондой бала барып, Атамбаевдин тирүү экенин көрүп келсин” деп шарт коюшту. Милиция он чакты баланы өткөрдү. Балдарга Атамбаевдин тирүү экенин көрүп, кайра бул жакка келип айтып бергиле дедик. Барганыбыздан кийин абал тынчып калды. Жаңылбасам, Атамбаевдин кабинетинде саат төрттөрдө чогулдук. Атамбаев өзү “Равшан келсе сүйлөшөйүн” деп айтыптыр. Асель Кодуранова, Кундуз Жолдубаева, Фарид Ниязов, Атамбаевдин жансакчысы Канат болуп олтурганда эле, ылдый жактан бир бала “Милицияны алып кетишти, абал тынчыды” деп кыйкырып калды. Ошол баланы Атамбаев кирсин деп чакырды. Ал бала кирип, милициянын кеткенин айтып берди. Эртең маселени тынч жол менен чечкенге аракет кылалы деп тарадык. Атамбаев элдин алдына чыгып сүйлөбөй эле коёюн, силер сүйлөп койгула деди. Асель Кодуранова, мен ошол жердегилерге Атамбаевдин абалы жакшы, тынч болуп туралы деп айттык. Мен таңкы бештен өтүп үйүмө келдим. Келатып “Азаттыкка” маек бердим.

– Атамбаев багынып берген 8-август күнү анын жанында болгонсузбу?

– “Азаттык” радиосу 8-август күнү саат тогуздагы эфирине чакырган. Ошол убакта барсам,“Саат 12де келиңиз” дешти. Бекер тургуча деп Кой-Ташка барсам, 500-1000дей киши бар экен. Фарид Ниязов менен Кундузга жолугуп, кечээ убада бербедик беле, колубуздан келсе атайын кызматтын балдарын бошотолу десем, Фарид Ниязов менен Кундуз “Бошотуп берели деп атабыз, кандай кылып өткөрүп беришти чече албай, өздөрү келеби же жеткирип беребизби, сүйлөшүп жатабыз” дешти. Балдарды тезирээк бошотуп бериш керек, аларды кармаган жакшы эмес дегем. Ал жерден кайра “Азаттыкка” келе бергем. Саат 12де “Эксперттер талдайт” берүүсүндө Ф. Кулов,Т. Сариев,А. Абдурасулова болуп сүйлөдүк. Бул мен көргөн окуя. Менин Кой-Таштагы ролум абалды курчутпай, сүйлөшүү жүргүзүп, тынчтыкты, балдарды сактап калууда болду деп ойлойм.

– Атамбаевдин үйүндөгү бункерин көргөн белеңиз?

– Үчүнчү кабаттагы бункери бар экенин билген да, уккан да эмесмин. Анын үйү бекем экенин билем. 5-6 жолу барып калбадымбы. Эшиктери брондолгон, бекем деп ойлочумун. Үйүндө бункер бар экенин көп кишилер билген эмес. Мен дагы билбегем.

– Үчүнчү кабатка эч кимди чыгарган эмеспи?

– Мен экинчи кабатына дагы чыккан эмесмин. Биринчи кабатында же болбосо эшикте эле сүйлөшүп олтурчубуз.

Маектешкен Наралы Асанбаев

Булак: “Жаңы Ордо”

NASAда иштеп, робот жасап, эми Кыргызстандан космоско ракета учургусу келген кыргыз жигити

Кыргызстандык жигит жасалма интеллектиси бар робот-ассинтент жасап чыгарды. Роботтун аты – “Альфред”.

Муну ойлоп тапкан 29 жаштагы ишкер  – Музарбек Жолошев. Эмдиги жылы Кыргызстандан космоско ракета учуруу тилеги бар. Ал өзүнүн пландары, долбоорлору жөнүндө айтып берди.

Музарбек Бишкекте туулган, №67 орто мектепти аяктаган. 2007-жылы АКШга кетип, университетке өтүп, машине куруу инженери болуп чыккан. Бул адистик робот, ракета, спутник иштеп чыгууга багытталган. Андан соң NASAга (космос мейкиндигин изилдөө жана аэронавтика боюнча улуттук башкармалык, АКШ) жумушка орношкон.

– NASAга кантип жумушка орношуп калдың?

– Мен университеттин 3-курсунда окуп жүргөндө, NASA мыкты студенттерди бүтүндөй Америка боюнча тандай баштады. Конкурстан 30дай студент өттү, арасында мен да бар элем. Ал жакта негизинен спутник куруу менен алек болдум.

Эки спутник жасадык. Бирөөсү учурулуп, Жер шарын айланып чыкты. Экинчиси Айга учту. Ал өз алдынча спутник. Мен спутниктин космостогу навигациясы үчүн жооп берчүмүн. Ал Күн менен жылдыздардын нурлары аркылуу космосто өзүн жоготпой жүрүүгө тийиш. Анан учурулгандан кийин бир калыпка түшүүсү кажет, менин ишим ошол калыпка магниттер аркылуу түшүрүү эле. Ал ийгиликтүү аяктаганда, сыйлык алдым.

– “Альфред” роботуң жөнүндө айтып бербейсиңби? Аны жасоо идеясы качан келди эле?

– Студент кезде эле ойлонуп жүрчүмүн. Ал кезде кишинин жүзү, денеси аркылуу таануу технологиялары жаңы эле иштелип жаткан учур. NASAдан кийин дагы бир компанияда иштеп калдым.

Биз кишилерди жүзүнөн, денесинен,үнүнөн таанып, сары изине чөп салган дрондорду жараткыбыз келген. Идея аскердик багытта болчу. Бирок мен АКШнын жараны болбогон соң, “Муну менен алышпай эле кой” дешти.

Бош убактымда код жасоо менен алек болдум. Топ балдар элек, кишини элдин арасынан таанып, артынан ээрчий турган робот жасоо менен алек болдук. Кийин бул ишти таштап салдык. Анан бир жылдай ойлонуп олтуруп: “Бул системаны иштеп чыктык. Келгиле, жүзөгө ашырабыз” деп калдык. Ошентип робот жасоо идеясы келди, ал кожоюнунун артынан ээрчип, кебетеси, үнү, кыймылы аркылуу таанып турат. Ага камера, проектор орноттук, ал аркылуу кино көрсө болот.

Роботто үч камера бар, бирөөсү iPhone сыяктуу – документти сканерлеп, санариптейт да, компьютерге же телефонго жөнөтөт. Робот толугу менен кожоюну менен телефонго байланган, кожоюнду ээрчип жүрөт, буйруктарынын бардыгын аткарат. “Альфреддин” дөңгөлөктөрү бар, үй ичинде жүрө берет.

Аккумулятору 5 саат иштейт. Wi-Fiдын жардамы менен Netflix, Amazon Alexaга өзү кошула алат. YouTube аркылуу видео көрө аласың, эстутуму 256 гб. Аны менен жөн эле ойносоң болот, балдар үчүн да оюндары бар: кубалашып ойнойт, же балдарга алфавит үйрөтөт, сандарды эсептетет.

– Дүйнөдө “Альфред” сыяктуу башка роботтор барбы?

– Жок. Биз биринчилерден болуп жасадык. Прототибин жасаганга эле 140 миң доллар кетти. Азыр акча чогултуп жатабыз. Массалык түрдө чыгара баштасак, бирөөсү 1000 доллар туруп калат. Азыр Жапониядан жазып жатышат, ошол өлкөдө саткылары келет экен. Негизинен Жапонияга, Кореяга жана АКШга сатабыз го дейм.

– Кыргызстанда кызыккандар жокпу?

– Кыргызстанга бул долбоор кызыктуубу, билбейм. Ошондуктан башка рынокторго басым жасадык. Робот азырынча англисче гана сүйлөйт. Кийин орус, кытай, жапон тилдерин кошобуз. Бул өтө көп акчаны талап кылат. Жаңы тил – сөздөрдү тааный билүү, өтө-өтө кыйын. Эгерде жетиштүү деңгээлде роботторду сата алсак, анда сөзсүз башка тилдерди кошобуз.

– А эмнеге ысымы “Альфред”?

– Альфред – Бэтмендин жардамчысы (DC комикси). Ошондон эргүү алдык. Бардыгын кылат жана ар дайым жаныңда жүрөт.

“Альфредди” жасаганга төрт киши катышкан: Музарбек Жолошев өзү, идеянын автору жана инженери, программист Энтони Маринелла, инженер-электроник Мэттью Монели жана мурдагы аскер кишиси, анын ысымы жашыруун.

– Дагы пландарың барбы?

– Албетте, бар. Эмдиги жылы Кыргызстандан космоско ракета учурсакпы деп турабыз. Аны өзүбүз эле жасайбыз, ашыкча мээнин деле кереги жок. Ракета 4 метр бийиктикте болот, GoPro камераларын орнотобуз да, учурабыз. Ал Кыргызстандын үстүндө гана айланып жүрүп, анан парашют менен кайра жергебизге конот.

– Муну эмнеге жасаганы жатасың?

– Биринчилерден болуу үчүн. Кыргызстандын кадыр-баркын көтөргүм келет, бизден ракета учса, жаманбы?

KyrgyzToday.kg кыргызчылады

Булак: АКИpress

 

Адил Турдукулов: "Кундуз Жолдубаева эртеңки күндө Алмазбек Атамбаевдин ордун баса турган чоң фигурага айланат"

– Адил мырза, Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссиянын мүчөсү Клара Сооронкулова нааразычылыгын билдирип чыкты. Аталган комиссия жыйынтыгын чыгарганда корутундуну өзгөртүп, көз будамайлоо кылышканы айтылууда. Бул эмнеден кабар берет?

– Бул кылмышка тете иш болду. Клара Сооронкулованын сөзү боюнча, алар бир кагазга кол коюшса, ал эми Жогорку Кеңеште каралган корутундунун мазмуну башка болуп чыкты. Бул дагы бир жолу Кой-Таш окуясын иликтөө боюнча мамлекеттик комиссиянын корутундусу бийликтин көрсөтмөсү менен жазылганын жана чындыкка дал келбегенин далилдейт. Мындай учурда жабырлануучу тарап, мисалы, Курсан Асанов жана Равшан Жээнбеков, Клара Сооронкулованын көрсөтмөсүнө таянып, көз будамайлоо факты боюнча прокуратурага кайрылыш керек. Андан кийин биз баарыбыз Жогорку Кенештен жок дегенде комиссиянын корутундусу кайра каралышын жана аны жокко чыгарууну талап кылабыз.

– Келечекте Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссиянын төрагасы Жеңиш Разаковдун жана мүчөлөрүнүн жоопкерчилиги каралып, кылмыш иштери козголушу мүмкүнбү?

– Убакыт сөзсүз келет, ушул комиссиянын үстүнөн иликтеген комиссия түзүлүп, алардын да жоопкерчилиги каралат. Күч түзүмдөрдүн жоопкерчилиги жөнүндө бир да сөз айтылбаса, буга ким ишенет? Бул комиссия эң оболу экс-президент Алмазбек Атамбаев менен президенттик аппараттын мурдагы башчысы Фарид Ниязовдун пикирин угуш керек эле. Андай болбоду. Анткени, башынан чындыкты билүүгө, дыкат териштирүүгө ойлору болгон жок буларда. Дагы баса айтып кетейин, шашылыш түрдө түзүлгөн «дүжүр комиссия» күч органдарынын каталарын калкалап, мыйзамсыз чабуул коюуну жана тынч жарандарга зомбулук көрсөтүүнү, ошондой эле экс-президент Атамбаевдин жана анын тарапташтарынын үстүнөн болуп жаткан сотторду мыйзамдаштырыш үчүн гана түзүлгөн. Бул саясый буйрукту аткарган, көз будамайлоого барган комиссиянын мүчөлөрү сөзсүз түрдө кылмыш жоопкерчилигине тартылат.

– Атамбаев ден соолугу солгундап, кан басымы түшүп кетип атканын адвокаты кабарлады эле. Азыр абалы кандай? Түрмөдө жатса да саясый күрөштү токтотпой уланта береби?

– Эми УКМК – курорт эмес. Атамбаев да алтымыштан эбак ашкан. Ошондуктан ден соолугу үчүн тынчсызданбай коё албайсың. Атамбаев саясый күрөштү эч качан токтоткон эмес, азыр да токтотпойт. Бирок, анын кайра бийликке келүү ою Кой-Ташта турганда деле жок болчу. Ошондуктан, аны үй камагына чыгарыш керек. Кыргызстанды төрт президент башкарган, төртөө тең легитимсиз. Муну токтотуш керек да. Негизгиси Атамбаев өзү убадалагандай эски элитаны, тарыхый максатын актап, «чимкириктерди» кошо алып кетип жатат. Эми жаңы креативдүү жүздөр келгенге жол ачылды. Бишкекте өткөн эки митинг буга мисал. Эми ошол күчтү системалык жолго коюп, бийликке келүүгө жол ачыш керек. Мен өзүм ошого басым жасайм.

– Соңку убакта Кундуз Жолдубаеваны ИИМ улам-улам суракка чакырып, узак убакытка кармап атканы эмнеден кабар берет?

– Кундуз тайманбаган, чынчыл, чогуу «разведкага» барчу айым. Эч кимди сатпаганы үчүн кечке эле суракка чакырып жүдөтүп, «каматабыз» деп коркутуп жатышат. Анткени, Кундуз Жолдубаева эртеңки күндө Алмазбек Атамбаевдин ордун баса турган чоң фигурага айланат. КСДПнын жолун узарта турган да ал. Ошондуктан, ал бийликтин эң чоң баш оорусу болду өндөнөт.

– Айтмакчы, №1 СИЗОдо камакта жаткан КСДПчы Кыяс Смаилов кечээги Кой-Таш окуясы боюнча тилектештерине каршы көрсөтмө берип жатканы айтылууда. Жалаа жаап атабы? Мисалы кимдерге?

– Акыркы кезде «Кой-Таш» сыяктуу чуулгандуу кылмыш иштеринде «тергөө менен кызматташуу» деген механизм пайда болуп, бул саясый кызыкчылык үчүн куралга айланганын көрүп жатабыз. Ошондуктан укук коргоо органдарында камакка алынгандарды ар кандай амалдар менен бийликке жакпаган адамдарга карата көрсөтмө бердиртүү аракети жаман адатка айланды. Равшан Жээнбековго карата башка шылтоо таба албай, ошондой көрсөтмө менен камакка алышты. Бул тээ 1937-жылдагы мекенчил инсандарыбызга карата жүргүзүлгөн репрессияны элестетет. Бул жакшылыкка алып барбайт.

– №1 СИЗОго камалган саясатчы Равшан Жээнбековдун өмүрүнө, ден соолугуна коркунуч болбойбу?

– Равшан Жээнбековго коюлган күнөөлөр УКМКнын карамагында. Ошондуктан саясатчы «каралар» таасири күчтүү ЖАМКнын убактылуу кармоочу жайында эмес, УКМКга кармалыш керек эле. Бул да Равшан Жээнбековго карата болгон басым. Буга чейин ага карата «коррупционер» деген айыпты коюп, жаманатты кылуу аракетин жасашкан, бирок ал үч таза саясый берене боюнча камалганы, аны саясый туткун катары таанууга Кыргызстандын ичинде жана дүйнөдө мүмкүнчүлүк ачып берет. Бийлик жөн жерден өз колу менен кооптуу, оор салмактуу саясатчыны жасап салды. Менин божомолум боюнча, аскерлерди бошотууга аракет жасаган, ортомчу, медиатор болгон Равшан Жээнбековдун камалышы – бул Карамушкина менен Кодурановага карата «ооздорун басуу» аракети болушу керек. Анткени эки эр жүрөк депутат айым болуп жаткан мыйзамсыздык боюнча парламенттик трибунада күнүгө чыркырап, какшап айтып жатышат. Эми алардын депутатгык кол тийбестиги алынып, Жээнбековго коюлган күнөөлөр менен камакка алынышы толук мүмкүн.

– Коомчулукта күндө талкууга алынган резонанстуу көрүнүштөр көбөйүп кетти. Мындай чакта өкмөт башчы Абылгазиевдин иштеп атканы, же эс алып атканы байкалбайт. Деги эле аткаруу бийлигинин аракети кандай бүгүнкү чакта?

– Мурун Абылгазиевдин өкмөтү, уран казуу боюнча митинг болобу, чек арадагы чырбы, кытайларга каршы жыйналыш болобу, баарын тең «бул атамбаевчилердин кылганы» деп келген. Дегеле бийлик экономиканын чабалдыгын, коррупция менен күрөш алсыз жүрүп жаткандыгын бир гана Атамбаев менен байланыштырып жаткан. Жыйынтыгында; экс-президенттин жарым жыл абакта болуусу мындай шылтоо айтууга кыйын болуп калды. Ал эми ошол эле убакта аткезчилик күчөп, инвесторлор өлкөдөн кетип, чек арадагы абал да курчуп жатат. Ошондуктан коомдо оппозициялык абал күчөп, мурун «митинг» деген сөздөн аллергиясы кармап жаткан «балкончиктер» да эки жолу көчөгө чыгууга аргасыз болушту. Бирок Абылгазиевдин өкмөтү кетпейт деп ойлойм, анткени ал президент аппаратынын буюртмасын кыйшабай аткарып жатат. Мындай «ишенимдүү» кадр келерки шайлоону пландагандай өткөрүү үчүн керек. Ошондуктан, азыркы өкмөт жаңы парламент келгенге чейин алмаштырылбайт.

Суроо салган Асланбек Сартбаев

Булак: “Азия Ньюс”

Райым Матраимов: "Мага жөн эле каралоо акциясы жүрүп жатат"

– Райым мырза, сиз жакында эле мекениңизге кайтканыңызды айтып, баардык суроолорго жооп берүүнү билдирдиңиз эле. Эмесе, чекесинен баштасак. Жай айларында Түркияга бир компаниянын вице-президенти болуп кеткениңизден кабар алганбыз. Эмне иш менен алектенип аттыңыз?

– Негизи мамлекеттик кызматтан кеткенден соң, бир жылдан ашык убакыт соттошууга короду. Бирок, ал учурда мен бекер отурган жокмун. Бизнес чөйрөсүндө аракетимди 2017-жылда баштагам. Натыйжада, бир кылымдан ашык тарыхы бар Түркиядагы белгилүү «Акдаглар» корпорациясында вице-президенти болуп иштеп баштадым. Учурдан пайдаланып айтарым, чет өлкөдө иштеп жаткан кыргыз жарандарына, биздин мекендештерибизге пайдам тийе турган болсо, колуман келген жардамымды аябайм.

– Учурда журналисттер жана айрым медиа-активисттер сизди «камалсын» деп митинг уюштуруп атышат. Ага чейин «Азаттык» дагы бир иликтөө чыгарып, сизди «бажыдагы көмүскө схемалардын негиздөөчүсү» деп айыпташкан. Бул айыптарга кандай жооп бере аласыз?

– «Азаттык», конкреттүү айтканда, журналист Али Токтакунов чуулгандуу материалдарын жарыялап, мени атайын жаманатты кылышты. Мен Кыргызстандын жаранымын, мыйзамды сыйлайм. Массалык маалымат каражаттарынын, медиа өкүлдөрүнүн суроолоруна жообум мындай: мага жөн эле каралоо акциясы жүрүп жатат. Менин атымды каралоо менен башка максатты койгон күчтөр бар экендиги көрүнүп турат.

– Жакында УКМКга күбө катары сурак берип чыктыңыз. Кайсы иш боюнча суроолорго жооп бергениңизди билсек болобу?

– Сурак бергеним чын. Кечээ да чакырышкан, жооп берип чыктым. Азырынча маалымат бере албайм, мыйзамдын талабы боюнча сурак тууралуу эч кандай маалымат берүүгө укугум жок.

– Алгач «Азаттык» радиосу 700 миллион доллардын Кыргызстандан сыртка которулганын жарыялап, кызуу талаш-тартыш жаратканы эсибизде. Экинчи иликтөөсүндө Саймаитинин айтуусу менен кайра кайталыптыр… Дал ушул өңүттөн кепти уласак?

– Бул иликтөөлөр кимдир бирөөлөрдүн буюртмасы. Бажы боюнча иликтегенде мыйзам жоболорун, кодекстерин сурап-билип, бул тармактын ишин жакшы билгендерден маалымат, кеп-кеңеш алып, журналисттик иликтөөнү компетенттүүлүк менен жүргүзүшсө, балким мынчалык негизсиз маалыматтар менен элди дүрбөлөңгө түшүрмөк эмес. Иликтөө бир тараптуу болгон. Бир адамдын айткан-дегенине таянып жарыя кылышууда. «Айеркен Саймаити деген ким? Эмне иш кылат? Материалдарды кандай кызыкчылык менен берип жатат?» деген суроолордун башын ачып алыш керек болчу. Эл аралык деңгээлдеги алдамчыны негизги маалымат берүүчү фактор катары кароонун өзү туурабы? Анын кимдер менен байланышы бар экени ошол эле изилдөөдө көрүнүп жатпайбы. Айеркенден сырткары, бул ишке дагы кимдер аралашып жатканы белгилүү да. Эми муну тергөө органдары баарын изилдеп чыкса дейт элем. Эч нерсе билинбей калып калбаш керек. Баары ачыкка чыгышы шарт. Буга биринчи иретте мен кызыкдармын.

– Демек, сиз баардык айыптарды четке кагып атасыз?

– Мен өткөндө суроо беришкенде айттым эле, 700 миллион долларга 7 тыйынчалык да тийешем жок. Экинчиден, Айеркен Саймаити менен тааныштыгым болгон эмес.

Эсиңиздерде болсо, алгачкы иликтөөдө Али Токтакунов «700 миллион доллар сыртка чыгып кетти, бул кимдин акчасы?» деп, аны мага байланыштырганга аябай аракет кылышты. Бирок, кийинки иликтөөсүндө өздөрү Саймаитинин оозу менен айтып беришпедиби: «Өзбекстандын чоң соода комплексинен келген акчалар Өзбекстандан мыйзамсыз жолдор менен чыгып, Кыргызстандын банктары аркылуу чет өлкөлөргө жөнөтүлгөн» деп.

Мындай маальматты бергенге чейин эмне деген гана сөздөрдү таркатышкан жок? Калың журтка түрдүү маалымат каражаттары аркылуу чагылгандай чабуул жасатып, маалыматтарды өздөрү каалагандай калчап, апыртып берип турушту. Дагы бир жолу айтам, 700 миллион долларга мени жабыштырууга аракет кылгандары – эң чоң жалаа!

– Бирок финразведканын айтымы боюнча, өлкөдөн чын эле жүздөгөн миллиондор чыгып кеткен экен. Ошол акчалар чын эле бажы тармагынан чыгышы мүмкүнбү?

– Банк аркылуу официалдуу түрдө которулуп жаткан акчаларды «четке чыгып кетти» же орусча «вывод денег» деп айтуу – бул сабатсыздык. «Вывод денег» деген сөз – мыйзамсыз өндүрүлгөн акчаларды гана ар кыл схемалар аркылуу четке которууну билдирет. Журналисттер болсо өздөрү эле өзүнүн суроосуна жооп берип атышат. Ошол эле убакта «бул акчалар базарда соода кылган адамдардыкы» деп. Демек, кимдердин акчалары которулуп кетип жатат?

2018-жылы эле Кыргызстанга 2,5 миллиард доллардын көлөмүндө товар кириптир, бул сырткы ишмердүүлүк менен алектенген физикалык, юридикалык жактардын биздин өлкөгө ташып келген товарлары. Сырттан кирген товарга акча төлөмдөрүн жүргүзүш керекпи? Албетте, бүгүнкү күндө банк аркылуу төлөмдөрдү жүргүзүү эң ыңгайлуу жана коопсуз. Мындан сырткары, Кыргызстандын банктык системасы либералдуу, ошондой эле накталай акча ташууга да мыйзам жол берет. Бир гана декларация толтуруп, канча акча алып кетип жатканын да жазыш керек. 2018-жылы «Манас» аэропортунан 140 миллион доллар чыгыптыр, бул евро, рубль жана башка валюталарды айтпаганда. Айтып кетчү нерсе, мындай акчадан өкмөткө эч кандай салыктар, төлөмдөр жана жыйымдар алынбайт. КР Салык кодексинин 257-беренесинде «акчадан кошумча наркка салык алынбайт» деп жазылып турат. Бажылык жөнгө салуу мыйзамынын 41-беренесинде «акчадан эч кандай жыйымдар алынбайт, ал эми биргелешкен бажылык тарифте болсо, акчага 0% алым» деп турат.

Бажы тармагына тийешелүү мыйзамдарды билбегенден, такталбаган, болгондо да бир адамдын айтканына таянган, бүйүр кызыткан маалыматтарды атайын таратып, элди дүрбөлөңгө салышууда. «Бул акчаларга канчалаган социалдык объектилерди курсак болот эле, канчалаган адамдарга айлык, пенсия берсе болот эле?» деген провокациялык маалыматтарды таратып жатышты. Негизги максат – ал акчаларды мага байланыштырып, менин атымды болушунча көөлөп, жаманатты кылуу болчу.

Эми айтыңызчы, менин ал акчага эч кандай тийешем жок экенин өз оозу менен таптак, даана айтып жатышат ошол эле иликтөөлөрүндө. Кайра эле беттырмарлык кылып, жалаа жаап отурушса, эмне деш керек?

– Аэропорттон чыгып кеткен таңгак-таңгак акча каражаттарга сиздин атыңызды байланыштырган чек арачылардын биринин айткандарына пикириңиз кандай?

– Менде азыр бир топ суроолор пайда болууда: эмнеге ушунча жылдар бою эч бир адам айтып чыккан эмес? 2019-жылга чейин баары тынч болуп туруп эле, эми Саймаитиге окшогон «информаторлор» пайда болуп калат да, иликтөөлөр башталат, ушундай көрсөтмөлөр чыга баштайт? Эмне үчүн жаманатты кылуу кампаниясы бир тараптуу, бир жактуу болуп, шайлоого аз убакыт калганда башталууда?

Өзүңүз ойлоп көрүңүз, бажыда иштебегениме эки жылдан ашты. Кимдир бирөөлөрдүн айтканы менен мени күнөөлөп, жамандатып, менин атымды атайын курал катары пайдаланып жатканына эмне дешим керек?

– Өлкөгө кирип чыккан транзиттик жүктөр боюнча түшүндүрмө берсеңиз? Сизде калкапоо, булардын үстүнөн пайда табуу мүмкүнчүлүгү болгонбу? Кытайдан чыккан «Абу-Сахинин» ар бир фурасы 4600 доллардан төлөп турушчу беле? Бул боюнча кайрадан эле Саймаитинин айтканына таянышууда…

– Транзит жөнүндө айтсам, бул бажылык процедура, өзүнүн тартиби, эрежеси, жоболору бар. Тактап айтканда, бул чет өлкөлүк жүктөрдүн өлкөнүн аймагына келген жерден тартып, чыгып кеткен жерине чейин бажы көзөмөлү астында, эч кандай салыктарды жана бажы төлөмдөрүн төлөбөстөн жеткирилип, чыгып кетүүсү. Бажы биримдигинин кодексине ылайык транзит процедурасынан бир гана бажылык коштоп жүрүү үчүн бажы жыйымдары алынат, бул төлөм ар бир автоунаа үчүн 10 километрге 100 сомду түзөт.

Мисалы, Өзбекстанга өтүүчү жүктөрдөн (ар бир жүк ташуучу автоунаа үчүн) болгону 300 километрге жакын аралыкта бажылык коштоо жүргүзүлгөнү үчүн гана бажы жыйымдары төлөнөт. Жогоруда айтылгандай, «Эркештам» өткөрмө пункту менен «Достук» өткөрмө пунктунун аралыгына 3000 сомдун тегерегинде төлөнөт.

Журналисттик териштирүүдөгү Өзбексганга өтүүчү транзит туралуу сөз кылсак, (КМШ) көз карандысыз шериктеш мамлекеттердин өз ара транзит жүктөрүн ташуу боюнча 1999-жылдагы келишими бар, биз бул келишимге 2003-жылы кошулганбыз. Анын беренелерине ылайык, транзиттик жүктөр аймакка кирген жеринен тартып, чыгып кеткенге чейин эч кандай өзгөртүүсүз, кирген көлөмүндө чыгып кетиши керек. Ошондой эле келишимде так жазылып турат, «бул жүктөргө эч кандай экономикалык саясаттын ыкмалары колдонбосун» деп, мындайча айтканда, биз бул жүктү квоталап, лицензиялап же болбосо баасына киришип, көзөмөл жүргүзгөнгө акыбыз жок. Биздин учурда Өзбекстанга транзит процедурасы боюнча өтүүчү жүктөр Кытай Эл Республикасынан (КЭР) «Эркештам» өткөрмө пунктуна КЭРнын бажы кызматынын пломбасы астында келет, өткөрмө пунктунда кошумча Кыргыз Республикасынын (КР) бажы кызматынын пломбасы басылып, «Достук» өткөрмө пунктуна бажылык коштоосу менен жеткизилет. Анүстүнө, ар бир биздин аймакка кирген жүк ташуучу автоунааны биргелешкен автоматташтырылган маалымат системасы (БАМС) аркылуу КРнын бажы кызматынан сырткары бажы биримдигинин бажы кызматтары да көзөмөлдөп турушат. Аларда жүктүн көлөмүн жана салмагын көзөмөлдөгөнгө толук мүмкүнчүлүгү бар, өзүңүздөр байкагандай, жүктү түшүрүп калуу таптакыр мүмкүн эмес. Ал эми «Абу-Сахийдин» ар бир фурасы 4600 доллардан төлөйт» деген сөздүн кайдан чыкканы мага белгисиз.

Иликтөөдөгү Саймаитинин айтымында, «транзиттик жүктүн бир бөлүгүн түшүрүп калат» деп айтып жатышат. Маани берсеңиздер, «айтымында» деп жатышат, чынында эле ошентип айтса, ошончо нерсени көрсөткөн журналисттер так ошентип айтканын көрсөтпөй коймок беле? Демек, антип айткан эмес. Иликтөөчүлөр «жөн эле», «айтымында», «болушу мүмкүн», «биздин оюбузча», «шек санап жатабыз», «биз билгенден» деген божомолдуу, бүдөмүк ойлорду жылжытып, жоопкерчиликтен качып, коомчулуктун аң-сезими менен ойноп, көз боёмочулук аркылуу элдин башын айландырып жаткан жокпу?

– Ташкенттеги ири бизнесмендердин бири Абдукадыр Хабибулланы тааныйсызбы, мамилеңиз барбы?

– Абдукадырды эл аралык деңгээлдеги инвестор катары 2007-жылдан бери билем. Аны менен эле эмес, сырткы ишмердүүлүк менен алектенгендердин көпчүлүгү менен кызматка жараша иштешесиң. Анткени бажыда иштегендер базарды изилдеп, кайсы ири кеңселер Кыргызстанга пайда алып келип жатканын билип, алардын бизнес жасашына ыңгайлуу шарттарды түзүп берүү биздин милдетке кирет эле. Бажыда иштегенде план-тапшырманы аткарыш үчүн менеджер да болуш керек. Өзбекстанга келчү товарлардын көлөмүнөн Кыргызсган аркылуу өткөн жүктөрдүн көлөмү 10%га жетпесе керек. Менимче, мындай инвесторлорго иштөөсүнө шарт түзүп, мамлекетке инвестиция алып келинишин камсыз кылуу абзел. Бизде тескерисинче, чукуп, козгоп, тынчын алып, ар кандай тоскоолдуктарды жаратабыз. Мен билгенден, бул киши курулуш багытында Өзбексганга көптөгөн миллион долларлык инвестицияларды салып жатат. Мындан мамлекет эле пайда көрөт.

– Сизге карата компроматтар согушунун курчушуна ар кандай кызыкдар күчтөр бар (!) дедик. Чечмелесек болобу?

– Бир нерсени таптакыр түшүнө албадым: эмне үчүн бажынын баардык иштерине мен жооп беришим керек? Болгону бир жарым жыл орун басар болуп иштесем, кыбыр эткендин баарын менин атыма байланыштыруунун зарылчылыгы, саясатташтыруунун максаты эмнеден болгонун мурдагы интервьюларымда айттым. Менин канча жетекчилерим болгонун билесизби? Мен эч качан бажы кызматына жетекчи болгон эмесмин. Ошончолук зыян алып келсем, мени жек көргөн Сапар Исаков эмнеге убагында иш козгогон эмес? Иштен бошоткондо да жөн эле шылтоо менен бошоткон.

– Кыргызсганда журналисттерди сотко берүү жарандардын арасында терс кабыл алынат. Мисалы, 2017-жылы Атамбаев көптөгөн журналисттерди соттоп, көпчүлүгү менен мамилесин бузуп алган. Сиз эмне үчүн сотко бердиңиз аларды?

– Сабыр кылуунун, чыдоонун, адамгерчиликтин да чеги болот. Көп убакыт бою унчукпай, басма сөздөгүлөрдүн жасай жүргөн «оокаты» катары карап келгеним да ырас. Кийин кимдин буюртмасы, ошол материалдардын артындагы айгакчылар кимдер экени билине баштаганда, бул жалаа экендигин жана «сот органдары териштирип, аныктап берет» деген максатта кайрылдым.

Мен түшүнбөйм. Эми журналисттер эмнеден коркот? «Сотко далилдей албай калабыз» деп коркобу? Чыгарган маалыматтарынын чындыгына (жетиштүү фактылар менен далилдешсе…) көздөрү жетсе, анда сот алдында эми далилдеп беришсин. Азыр баары Батышты үлгү катары айтып, бизди кескин түрдө жамандаганга өтүштү окшойт. Бирок, ошол эле АКШда ушундай иликтөөнү чыгарып көрүшсүн, аны дароо ал жакта сотко бермек, бул кадыресе көрүнүш. Далили чыкпай калса, сот чоң айып пулга оңой эле жыгат, себеби алар адамдын жеке кадыр-баркын (репутациясын), адамдын укугун коргошот. Менин атымды эмнелер менен гана байланыштырып чыгышпады?!. Анын таасири да тийип жатат. Мага гана эмес, менин үй-бүлө мүчөлөрүмө карата дагы каралоо агрессиясы болууда. Маселе, маалымат чынбы же жалаабы – эл да ушуну сурап талап кылып жатпайбы? Буга ким жооп берет, албетте, сот. Ошон үчүн сотко кайрылдым. Эгерде ушунун баарын баштаган журналисттер өздөрү чындыкты моюнга алышып, буга чейинки жарыялаган материалдарын төгүндөшсө, албетте, адвокаттарым доо арызды алып коюшат.

– Парламенттик шайлоого бара турганыңыз боюнча коомчулукта кеп боло калып жүрөт. Пландарыңыз барбы?

– Саясаттан алыс жүргөнүмдү көпчүлүгү жакшы билет. Азыркы учурда мен саясат жөнүндө ойлогонго эмес, өзүмдүн ден соолугума караганга да убакыт болбой жатат.

Булак: “Азия Ньюс”

 

Видео - Замир Көчөрбаев, «Кырк чоро» уюмунун жетекчиси: «Бизди каралап, сөзүбүздү бурмалап, элге жаман көргөзгөн “Апрель” сайтын сотко беребиз»

Бүгүн, 18-декабрда Ак үйдүн жанында «REакция 2.0» аттуу тынчтык митинг болуп өттү. Дал ушул күнү сынга кабылып келген “Кырк чоро” уюмунун жигиттери да митингге келишти. Бирок, алар Ак үйдүн алдындагы митингчилерге кошулбай, өз алдынча Тарых музейинин алдындагы Манас атанын эстелигинин алдында өткөрүштү. Анда аталган уюмдун жетекчиси Замир Көчөрбаев сөз эркиндигин муунтканга жана коррупцияга каршы позицияларын билдирип келгендерин айтты. Ага журналисттер суроону жаадырышты.

Бүгүн сиздер кимди колдоп чыктыңыздар, Матраимовдубу? Себеби, өткөндө аны коргоп чыгып, сүйлөптүрсүздөр?

-Биз бүгүн эч кимди колдоп чыккан жокпуз. Биз сөз эркиндигин муунтканга жана коррупцияга каршы болуп, талаптарды коюп, өз позициябызды билдирүү максатта келдик. Дегеле биз буга чейин эле коррупцияга каршы болуп, күрөшүп келгенбиз жана күрөше бермекчибиз. “Кырк чоро” Матраимовду колдоду” деген сөздү алгач “Апрель” сайты тараткан. Тагырагы, биз 12-декабрда маалымат жыйын бергенден кийин, “Апрель” жана башка 3-4 сайт “Райым-миллионду колдоп чыкты”,- деген тема менен жазып, 2016-жылы Ак үйдүн алдына митингге чыккан эски сүрөттөрүбүздө коюп, каралап жазып чыгышты. Эл деген эл экен, темасын окуп алып эле тескери пикир жаза берет экен. Биз ал жерде башка нерсени айтканбыз, аны бурмалап берип коюшту.

-Тиги тарапка кошулбай, бул жерге митинг өткөрұп жатасыздар. Тиги тарап менен максаттарыңар бирби же?

– Тиги тарапта митинг өткөрүп жаткандар менен максатыбыз да, талаптарыбыз да бир. Алар деле, биз деле коррупцияга каршы болуп, сөз эркиндигин колдоп чыктык.

– “Үчүнчұ күч” деп жазып алыпсыздар. Ким ал?

– Алар биздин маданиятты, каада-салтты тебелеп, тепсеп, талкалап жок кылабыз деп Батыштын саясатын колдогондор. Мисалы, алар 8-мартта “Гей-парад” өткөрүштү, жакында эле музейде жылаңач кызды элдин алдына чыгарышты. Мына ушундай ыплас көрүнүштү колдоп чыккандар мамлекеттин, кыргыздын душманы. Өтө коркунучтуу адамдар. Эми алардын арасында деле жакшы, адашып калган саясатчылар бар.

Эмне себептен башка күнү эмес, бүгүн митингге чыктыңар?

-Себеби, бизди бүгүнкүгө чакырышкан,”эгер чындап эле коррупцияга каршы болсоңор, келгиле”,-деп. Келдик.

Ошондой эле Замир мырза “Апрель” сайты аларды каралаганы үчүн кечирим сурабаса, анда сотко берээрин билдирди.

Булак: KyrgyzToday.kg

Кубанычбек Кадыров, экс-депутат: «Мен Саймаитини тааныбайм, аны көргөн да эмесмин”

Кубанычбек Кадыров бүгүн,17-декабрда УКМКга чакырылып, сурак берип чыккан. Эмне боюнча сурак берип чыкканы тууралуу сурап, жооп алдык.

– Кубаныч мырза, УКМКга Айэркен Саймаитинин өлүмүнө байланыштуу УКМКга суракка чакырылган турбайсызбы. Ал кишини мурда таанычу белеңиз?

– Жок, мен Саймаитини тааныйбайм, аны көргөн да эмесмин. Эл катары эле мен дагы аны “Азаттыктын” иликтөөсүндөгү видеодон көрдүм. Болгону мен журналисттерге интервью берип жатканда, “Саймаитини Атамбаев өлтүртүп коюшу мүмкүн”,-деп айткан жерим бар эмеспи, ошол айткан сөзүм боюнча суралдым. Тергөөчүлөргө да силерге айткандай, Саймаитини тааныбастыгымды, мурда, кийин көрбөгөнүмдү айтып бердим.

– Андан башка дагы суроолор болдубу?

– Ооба, болду, баягы мен силерге интервью бергенде, Атамбаев төрт саясатчынын көзүн тазалоо боюнча менден киллер сураганын айтпадым беле. Ошол боюнча суроо болду. Ал боюнча: «Мен ал сөзүмдү танбайм, ал ачуу чындык, Атамбаев ошентип айткан. Атамбаев менен мени беттештиргиле, мен анын бетине коюп берем. Эгер анда кичине болсо да абийири калса, анда ал сөзүн танбайт, эгер адамдык сапаты жок болсо, анда танып кетет. Кудай деп, Курандан хадистерди айтып калчу эле го, Куранды кармап чындыкты сүйлөшөлү. Керек болсо мен полиграфтан өтүүгө да даярмын»,-деп жооп бердим.

– Ушу менен сурак бүттүбү же дагы чакыртылат бекенсиз?

– Жок, бүткөн жок, дагы барам. Чакыртылаарымды айтышты, бирок убактысын айтышкан жок. Мен суракка ар дайым барууга жана баарын ачык айтууга даярмын. Мен чындыктан качпайм жана качкан эмесмин!

Эске сала кетсек, эл аралык издөөдө жүргөн жеке ишкер Айэркен Саймаитини 10-ноябрда Стамбулдагы отелдин багында отурган жеринен атып кетишкен. Каза болгон жеринде анын Range Rover үлгүсүндөгү машинасы табылып, 34 CC 2092 номуру Кыргызстандын Стамбулдагы Генконсулдугуна катталганы маалымдалган. Бул окуяга Кыргызстандын Стамбул шаарындагы мурунку башкы консулу Эркин Сопоковдун да аты аталган. Ал ээлеген кызматынан президент Сооронбай Жээнбековдун жарлыгы менен бошотулган. Анын кызматтан алынышы боюнча Тышкы иштер министрлиги  расмий маалымат тараткан.

12-ноябрда Айэркен Саймаитини өлтүрүүгө шектелип үч киши кармалып, экөө Кыргызстандык экенин Түркиянын ММКлары жазып чыккан. Ага жооп кылып, биздин Тышкы иштер министрлиги  13-ноябрда “Саймаитини өлтүрдү» деген шек менен кармалгандардын үчөөнүн экөө Кыргызстандык” деген маалымат туура келбесин, алар оозеки гана айтканын, алардын жанында документ жок экенин билдирген. Ошол эле күнү Жогорку Кенештин сессиясында бул маселени айрым депутаттар көтөрүп чыккан.

14-ноябрда, Мамлекеттик каттоо кызматы: “А.Саймаитинин өлүмүнө шектелип кармалган Хусеин Ахметалиев менен Абдулла Энвер Кыргызстандын жарандары эмес жана аларга паспорт берилген эмес” деген расмий маалымат тараткан. 16-ноябрда Саймаитинин өлүмүнө шектелип төртүнчү шектүү кармалганы маалымдалган.

Саймаити менен байланышы болгон деген таризде айрым депутаттардын аттары аталган. Алсак, ЖК депутаты Дүйшөн Төрөкулов менен түшкөн сүрөтү социалдык тармактарга жарыяланган. Ошондой эле  ЖК депутаттары Төрөбай Зулпукаров менен Алтынбек Сулаймановдун да Саймаити менен мамилеси жакшы болгону жазылып, айтылып келет. Ал боюнча Сулайманов  21-ноябрда парламентте айтып, анын өлүмүн иликтөө боюнча комиссия түзүүнү сунуштаган. Ошол күнү комиссия түзүлүп, курамы бекитилген. Кийинчерээк Алтынбек Сулайманов менен Искендер Матраимов жүйөөлүү себеп менен курамдан чыгып кетишкен.

Булак: KyrgyzToday.kg

Меню