Menu

ГСИН: Заявления НПО, что заключённых, отказывающихся бриться, наказывают и «лишают свидания с родными и продовольственных передач», не соответствует действительности

Ассоциация «Права человека в Центральной Азии» распространила информацию, что «в исправительных учреждениях КР заключенных заставляют брить бороды, тем, кто отказывается выполнять новое требование, делают это насильно. Многих в наказание помещают в штрафной изолятор и лишают свидания с родными и продовольственных передач». Подобная информация вызвала нездоровый резонанс и большую полемику в социальных сетях.

В связи с этим пресс-служба ГСИН сообщает: В соответствии с «Правилами внутреннего распорядка исправительных учреждений уголовно-исполнительной системы Кыргызской Республики», введёнными в действие постановлением Правительства КР N 604 от 23 сентября 2011 года, в главе 4 «Основные права и обязанности осужденных в ИУ» в пункте 1 записано «Осужденные обязаны:… иметь короткую стрижку волос на голове, короткую правку бороды и усов».

Никаких новых требований к внешнему виду заключённых, а тем более «неофициальных запретов на ношение бороды», как утверждают в ассоциации, нет. Также, заявления, что заключённых, отказывающихся бриться, наказывают и «лишают свидания с родными и продовольственных передач», не соответствует действительности.

В связи с капитальным ремонтом и реконструкцией комнаты свиданий в учреждении №21 (СИЗО-1 г. Бишкека), временно (сроком на два месяца до 15 апреля 2016 года) приостанавливаются свидания подследственных и осуждённых, содержащихся в учреждении, с родственниками. Приём продовольственных передач – в обычном режиме.

Об этом проинформированы все судебные и следственные ведомства, имеющие право на выдачу разрешений на свидания.

В городе Ош проведено обучение населения действиям в чрезвычайных ситуациях

В период с 9  по 12 февраля  2016 года преподавателями территориальной кафедры Центра подготовки и переподготовки специалистов Гражданской защиты проведено обучение населения, проживающего на потенциально опасных участках территориальных города Ош.

Обучение проводилось для жителей микрорайонов Туран, Ак-Тилек, Амир-Тимур и Жапалак.

Входе обучения преподаватели жителям продемонстрировали  наглядные информации по чрезвычайным ситуациям природного и техногенного характера, по правилам  поведения при чрезвычайных ситуациях, а также о Единой информационной управляющей  «Системе-112»  в виде видеофильмов и презентаций.

При проведении обучение с жителями села Алмалык, преподаватели также отдельно провели занятия с учениками и преподавательским составом средней школы №25 села Алмалык по основам безопасности жизнедеятельности.

При разработке программы обучения прежде всего учитывалось расположение микрорайонов и частота проявления ЧС на данной территории, так например жителям села Алмалык в программе при обучении особое внимание уделено вопросам защиты от таких природных бедствий, как землетрясение, природные пожары, оползни, которые наиболее характерны для данного региона города, а  жителям микрорайона Амир-Тимур представлена более расширенная информация по теме “селевые потоки”, которые учащаются в этой местности с наступлением весны.  Наиболее  задаваемыми вопросами жителей сел Керме-Тоо, Орке,Татар  в ходе проведения занятий стали вопросы разрешения проблем с водоснабжением, т.е. обеспечение населения этих сел чистой питьевой водой, так как жители данных сел даже для питья используют арычную воду и по словам местных жителей  потребление  такой воды часто приводит к  различным инфекционным заболеваниям среди жителей.

Преподаватели  также рассказали о значимой роли спасательных служб МЧС КР, добровольно-спасательных команд, сельских спасательных команд,  которые  создаются из числа местных добровольцев в  целях повышения готовности и потенциала членов местных сообществ по предупреждению и ликвидации последствий чрезвычайных ситуаций.

В результате проведенных занятий жители смогли получить информацию по основам безопасности жизнедеятельности и правилам поведения при ЧС, а также ответы на множественные интересующие их вопросы.

Данные выездных занятий проведены согласно плана и приказа МЧС КР №82 от 5 февраля 2016г.

На занятиях приняло участие в общей сложности 536  человек.

Задержан гражданин Кыргызстана за нарушение режима госграницы

Отдел по связям с общественностью и СМИ Государственной пограничной службы Кыргызской Республики сообщает, что 15 февраля 2016 г. в местности Сай Лейлекского района Баткенской области пограничный наряд заставы «Кулунду» Лейлекского пограничного отряда задержал гражданина Кыргызстана за нарушение режима государственной границы.

В соответствии со статьей 389 Кодекса Кыргызской Республики об административной ответственности на гражданина Кыргызстана был наложен денежный штраф.

Темир Сариев: «Отныне крестьяне смогут получить льготные кредиты по сниженным процентным ставкам и на долгий срок»

Об этом сегодня Премьер-министр Кыргызской Республики Темир Сариев заявил во время прямого эфира в «Биринчи радио» Общественной телерадиовещательной корпорации Кыргызской Республики.

«На сегодняшний день изменены условия выдачи кредитов,  если раньше льготные кредиты выдавались на два года, то теперь их срок погашения увеличен до трех лет. Погашение кредита начинается после шести месяцев с момента его получения. Кроме того, началась выдача беззалоговых кредитов в размере до 100 тысяч сомов. В прошлом году в сфере сельского хозяйства было выдано кредитов на 5 млрд сомов, а в этом году планируем довести этот показатель до 10 млрд сомов. Также по линии Кыргызско-Российского Фонда развития начата выдача кредитов на 5 лет под 12% с льготным периодом на погашение основной суммы задолженности до 1 года»,- сказал Темир Сариев.

Глава Правительства отметил, что сегодня 80% поступивших заявлений — от представителей сферы животноводства.  «Основной упор при распределении финансовых средств делается на адресное использование средств. В 1991 году по республике насчитывалось 550 тысяч голов племенных овец, 55 тысяч коров и около 30 тысяч лошадей. К 2015 году количество овец снизилось до 53 тысяч, крупнорогатого скота до 16 тысяч голов», — отметил Темир Сариев.

В заключение Премьер-министр Темир Сариев добавил, что в этой связи Правительство проводит работу по увеличению количества племенных животных по республике.

В этих целях отобрано 31 пилотное село, где будут вестись работа по искусственному осеменению животных. В результате чего появится возможность увеличить количество поголовья племенного скота и при удачной реализации данного проекта они будут реализованы и в других регионах республики.

Осмонакун Ибраимов: Кыргызская рулетка-1990 или Как был избран первый президент

Говорят, что теория вероятности вполне применима при игре в рулетку. Если это так, то выборы первого президента (учтите: именно президента, а не Первого секретаря Центрального комитета Компартии) еще остающегося советским Кыргызстана в 1990 году во многом напоминали именно игру в рулетку с высоким уровнем вероятности избрания самых разных деятелей – от Чингиза Айтматова до Бекмамата Осмонова.

СССР на глазах разваливался, впереди была полная неизвестность, поэтому роковой шарик судьбы мог остановиться на любой красной цифре. Еще свежи были тяжелые раны ошских событий, общество бурлило в невероятной степени, и в такой ситуации надо выбрать лидера, ставить на кого-то, кто бы мог повести за собой страну по правильному пути. Да, у нас был и туркменский, и узбекский, и таджикский варианты политического развития. И вполне реальный шанс возглавить страну был и у А. Масалиева, в то время фактического  руководителя республики, и у А. Жумагулова, главы кабинета министров,  и у Ж. Аманбаева, и у Н. Исанова, А. Муралиева, Б. Осмонова. А выборы главы страны тогда находились в руках депутатов последнего созыва Верховного Совета Кыргызской ССР. И они начали в буквальном смысле играть в некую политическую рулетку. Я назвал бы ее великой кыргызской рулеткой-1990, игрой в судьбу, в выбор будущей парадигмы развития.

И эта непредсказуемая игра пошла – раз уж оперировать терминами азартных игр –  по правилам не русской, и не китайской, а скорее, американской рулетки с ее двойным зеро. Дело в том, что американская рулетка дает преимущество в выигрыше почти в два раза больше, благодаря дополнительному нулю, так называемому двойному зеро, хотя роковой шарик судьбы мог остановится именно на красном цвете цифры 2, и страну мог возглавить кто угодно: потенциальный диктатор типа Сапармурада Туркменбаши или некий кыргызский Каримов либо Рахмон, либо просоветский Нур Мухаммед Тараки Афганистана, которого свергнул бы проамериканский Хафизулла Амин, а того – опять же просоветский Наджибулла… Но не будем забывать, что в теории вероятностей существует еще и понятие бесконечности, которое не говорит нам ни о чем в плане игры в рулетку. Словом, судьба Кыргызстана напоминала жизнь при мерцающей свече на ветру –  то все ясно, то все еще зримая картина окуталась в полный мрак. Впереди ожидала неизвестность, прежняя стабильность жизни и защищенность под сенью могущественной державы на глазах исчезали. Страх и надежда в те дни жили в обнимку…

Последний съезд Компартии Киргизской ССР состоялся 30 августа 1990 года во Фрунзе, после него партия, «честь и совесть эпохи», фактически перестала существовать и выполнять свою руководящую роль. Зато появились новые партии, на первом этапе довольно формальные и, скорее, похожие на политические кружки по интересам: «Асаба», «Ош аймагы», КДК, ДДК, «Единство Кыргызстана» и другие. Забегая вперед, можно отметить, что к 1995 году Министерство юстиции Кыргызстана зарегистрировало 15 партий, самыми крупными из которых считались партия Коммунистов ( лидер А. Масалиев), «Ата Мекен» ( лидер О. Текебаев), Социал-демократическая партия Кыргызстана (лидер А. Атамбаев) и другие.

…Памятным оказался день 22 октября 1990 года, когда открылась сессия Верховного Совета Киргизской ССР. День был совершенно необычный, на улицах митинговали, проходила даже голодовка, а в руках людей были лозунги типа: «Мы за президентское правление!», «Свободу печати!», «Кто в ответе за ошские события?» и другие.

Поскольку общество жаждало новизны и демократических преобразований, все начали думать о том, кто мог бы эту тяжелейшую ношу взять на себя и достойно выполнять миссию главы республики. Это целая история, если вдаваться в детали и нюансы. Тем не менее, следует отметить, что первым пришло в голову имя Чингиза Торекуловича Айтматова. Об этом достаточно подробно, с описанием всех деталей и переговоров написал А. Эркебаев в своем труде «Приход к власти Аскара Акаева». Много интересных подробностей можно узнать из книги А. Акаева «Трудная дорога к демократии», книге мемуаров А. Джумагулова «Что отдано взамен» и других.

Но Чингиз Торекулович Айтматов наотрез отказался от предложения быть выдвинутым на президентство. Начались поиски подходящего претендента, кучкование депутатов Верховного Совета, шушуканье регионалистов, групповщина… Весьма позитивную роль сыграли те члены парламента и общественные деятели, особенно группа «114», которые решили выдвинуть на главную должность страны нового, непартийного, прогрессивно мыслящего человека. В итоге все остановились на кандидатуре академика Аскара Акаева,  в то время президента Академии наук республики, физика-электронщика, уже четко обозначившегося на политическом небосклоне в качестве депутата Верховного Совета СССР. Его знали как одного из первых публичных критиков А. Масалиева, как депутата, несколько раз весьма удачно выступившего с трибуны союзного парламента и тем самым обратившего на себя внимание.

22 октября 1990 года открылась вторая сессия Верховного Совета Киргизской ССР. Но это была совершенно другая сессия, а на ней – другая общественно-политическая атмосфера. Пропустим ненужные подробности, но отметим, что на вышеупомянутой осенней сессии ВС на пост главы советского Кыргызстана первым выдвигался А. Масалиев (его кандидатуру представил А. Джумагулов),  затем – А. Джумагулов, кандидатуру которого предложил Дж. Сааданбеков. Список пополнил Дж. Аманбаев, в то время первый секретарь Иссык-Кульского обкома партии.

В результате тайного голосования никто из кандидатов не набрал необходимого минимума – 175 голосов из 349. После отборочного тура на окончательное голосование были допущены только два кандидата: А. Масалиев и А. Джумагулов, но никто из них не набрал необходимого минимума. За самого главного претендента – А. Масалиева – отдали голоса всего 171 депутат, то есть ему не хватило всего 4 голоса, чтобы стать первым в истории Кыргызстана президентом.

Говорят, что история порой ведет себя, как капризная баба. То, что это так, мы не раз убеждались на примере постсоветского Кыргызстана. В те октябрьские дни история действительно повела себя весьма своеобразно. По логике вещей, стать главой Кыргызстана должен был бы А. Масалиев, реально первое лицо страны (так происходило и в других республиках), либо глава правительства А. Джумагулов. Но власть не досталась ни первому, ни второму. На следующий день сессия ВС продолжила свою работу, и на президентскую должность выдвигались уже новые лица: А. Акаев, С. Аблесов, Э. Дуйшеев, Н. Исанов, А. Муралиев и Б. Осмонов.

Голосование пришлось проводить в два тура. В первом туре наибольшее число голосов набрал А. Акаев – 147. Второе место занял Н. Исанов – 74. Во втором туре пальма первенства была у А. Акаева. Он набрал 179 голосов, превысив на 4 голоса необходимый минимум в 175. Так А. Акаев стал первым президентом республики. Это было 27 октября 1990 года.

Об этом судьбоносном событии в истории Кыргызстана еще напишут, но хотелось бы отметить, что с этого дня вектор развития республики начал круто меняться. Никто тогда не знал, что ждет страну, каким себя покажет президент-академик, представитель точных наук, электронщик. Но бесспорно то, что это был очень важный, поистине исторический день. День начала новой, вернее, новейшей национальной истории Кыргызстана. Самое интересное было впереди…

Став президентом академику А. Акаеву пришлось в буквальном смысле слова учиться всему: управлять страной, стать политиком, заниматься и интригами, и экономикой и проводить самые болезненные реформы, бороться за свою власть. У него это получилось, да и он был типичным отличником, окончившим школу с золотой медалью, ленинградский технический вуз с отличием (ЛИТМО), защитившем кандидатскую в том же Ленинграде, а в свои 36 ставшим доктором наук. В первые годы президентства судьба ему особенно улыбалась. Ему везло везде и всюду. Первая половина 90-х была лучшим временем правления Аскара Акаева, но, к сожалению, позже он стал меняться.

Так закончилась великая кыргызская политическая рулетка начала 90-х.

Итак, был ли Акаев, как писал великий русский поэт Андрей Вознесенский по совсем другому поводу, «случаем досады» («Ты–случай досады. Играй без меня»), ложной и рискованной ставкой, и играть нужно было без него? Как история повернулась после, в бурные  90-е, в памятные 2000-е? Об этом поговорим в следующих рассказах.

Осмонакун Ибраимов

Источник: “Искра”

Представители Уполномоченных по правам человека Таджикистана и Казахстана высоко оценили деятельность Института Омбудсмена КР

Состоялось рабочая встреча Омбудсмена КР Кубата Оторбаева с начальником отдела по правам ребенка офиса Уполномоченного по правам человека Таджикистана Гулджахоном Умаровой, заместителем начальника отдела по социальным, экономическим и культурным правам офиса Уполномоченного по правам человека Таджикистан Саидали Бобохоновым и специалистом по вопросам защиты прав детей Национального центра по правам человека Республики Казахстан Асей Уразбаевой.

В ходе диалога К.Оторбаев проинформировал их о деятельности Института Омбудсмена КР, планах реформирования главного правозащитного института страны.

В свою очередь, Гулджахон Умарова поздравила Кубата Оторбаева с назначением на должность Омбудсмена и пожелала ему успехов в осуществлении его ответственной миссии-защите прав и свобод человека в Кыргызстане и высоко оценила проводимую работу Института Омбудсмена КР.

По итогам встречи стороны выразили о готовности открыто тесного двухстороннего сотрудничества и взаимодействия в области защиты прав и свобод человека.

После встречи гости ознакомились структурными подразделениями Института Омбудсмена КР, где заведующие отделов рассказали о своих проводимых работах.

Дети Кыргызстана имеют право на детство без насилия - Н. Никитенко

Сегодня, 16 февраля депутат Жогорку Кенеша от фракции «Ата-Мекен» Наталья Никитенко приняла участие в круглом столе «Борьба с безнаказанностью пыток и жестокого обращения против несовершеннолетних».

Данное мероприятие было организовано для обсуждения вопросов соблюдения свободы несовершеннолетних от пыток и жестокого обращения, разработать механизмы защиты детей от насилия.

В своем выступлении депутат Наталья Никитенко отметила, что вопросы жестокого обращения с несовершеннолетними остаются по-прежнему актуальными для Кыргызской Республики.

«Некоторое время назад  Кыргызстан захлестнула информационная волна, связанная с тем, что вопросы насилия в отношении несовершеннолетних детей стали появляться все чаще. На эту ситуацию необходимо реагировать экстренно, объединив усилия всех государственных органов, всех институтов, которые призваны работать по соблюдению верховенства права в нашей стране», – сказала она.

По мнению парламентария одно из базовых ценностей государства является защита прав детей, право на достойную жизнь, на хорошее детство без насилия.

«С законодательной точки зрения в последние годы Кыргызской Республикой был предпринят ряд значимых усилий для обеспечения соблюдения законности, комфортной среды для наших детей. Вопросы, связанные с насилием в отношении детей проникают во все сферы и семья не становится безопасным местом для ребенка. К сожалению, факты насилия в семье имеют место быть и статистика не утешительна. Нужно быстро и экстренно реагировать на тревожные сигналы, на конкретные случаи. Нужно уделить большое внимание и проводить профилактику по защите прав несовершеннолетних, а не только говорить о борьбе с последствиями. Законодательная база качественная, в ней хорошо прописана защита прав наших граждан, предусматривается серьезная и высокая ответственность для лиц, совершающих насилие в отношении несовершеннолетних»,-отметила Н. Никитенко

Принят Кодекс о детях, государственная программа по ювенальной юстиции, в сфере здравоохранения применяется Стамбульский протокол (медицинский работник должен немедленно сообщить о фактах насилия в правоохранительные органы), была реализована программа «Школа без насилия». В 2015 году в Парламенте проходили слушания о реализации права детей на личную неприкосновенность, где этому вопросу было уделено самое большое внимание. В качестве результата данных слушаний было принято Постановление Жогорку Кенеша, которое обозначает основные задачи, поставленные перед Правительством, перед министерствами и ведомствами. Но этого все же не достаточно, нужно повышать взаимодействие между всеми государственными и негосударственными институтами. Нужно менять и сознание общества в плане выявления и предотвращения насилия в отношении детей. Ни один человек не может оставаться в стороне и  замалчивать факты насилия в отношении детей, если таковые имеются. Необходимо создать во всех регионах службы экстренного реагирования для детей, пострадавших от насилия. Изыскать финансовые средства для создания центров и кабинетов помощи», – отметила она

Наталья Никитенко выразила готовность к дальнейшей совместной работе по защите прав и искоренению пыток в отношении несовершеннолетних.

Санитарно–экологическая инспекция составила протокол о нарушении на имя арендатора автомойки «Дельфин»

Ежедневно инспекторами Санитарно–экологической инспекции  мэрии города Бишкек проводится работа по улучшению санитарного состояния, благоустройства и озеленения городской территории. Об этом сообщает пресс-служба мэрии г.Бишкек.

В ходе очередного рейда установлено, что на прилегающей территории автомойки «Дельфин» (ул. Тыналиева 29)  работники складируют иловые и жидкие отходы,  которые засоряют  ирригационную сеть, территория находится в антисанитарном состоянии.

Инспектором СЭИ мэрии города Бишкек составлен протокол на имя арендатора автомойки Каримова Ш, по ст.489 Кодекса КР «Об административной ответственности» и направлен в Ленинскую районную  административную комиссию для дальнейшего рассмотрения.

По подозрению за дачу взятки в сумме 100 000 сом, задержан руководитель и главный бухгалтер КГНУ

Сотрудниками 5го  управления ГУВД г. Бишкек совместно с сотрудниками прокуратуры Ленинского района по подозрению за дачу взятки в сумме 100 000 сом, задержан руководитель  и главный бухгалтер КГНУ имени Ж. Баласагына, за выявленные финансовые нарушения.

В данный момент проводится оперативно-следственные мероприятия . Подробную информацию сообщим позже.

Фото - В Бишкеке после капитального ремонта возобновил свою работу специализированный детский сад №164

В столице отремонтирована специализированная дошкольная образовательная организация№ 164 для детей с нарушением опорно-двигательной системы.
В открытии обновленного детского сада приняли участие депутат БГК Валентина Лисниченко,  аким Ленинского района Аскар уулу Мирлан, начальник Управления образования Сауле Мейрманова и сотрудники районного центра образования.
На основании соглашения о сотрудничестве по проекту городской инфраструктуры городов Бишкек и Ош со стороны АРИС (Агентство развития и инвестирования сообществ) для  садика  выделено 10 млн. 508 тыс. сомов на проведение строительно-ремонтных работ – замена кровли, окон, системы отопления и благоустройство территории.
Тендер на проведение строительно-ремонтных работ СДОО №164 проведен 2 сентября 2015 года, решением комиссии присужден подрядчику ОсОО «Кубай».
14 сентября 2015 года заключен договор на проведение строительно-ремонтных работ в СДОО №164 между Ленинской районной администрацией и ОсОО «Кубай».
На сегодняшний день ремонтные работы завершены на 100%, по итогам работы включая не предусмотренные расходы, общая сумма которых составила 13 млн. 430 тыс. сомов.
Также АРИСом были выделены денежные средства на приобретение мебели, офисных принадлежностей (орг. техника), медицинской техники, игровых и спортивных принадлежностей на общую сумму 2 млн. 582 тыс. сомов.
Со стороны Ленинской районной администрации путем со финансирования выделено 10% от общей суммы.
Справка: Здание специализированного сада № 164 было построено в1958 году, проектная мощность составляет 40 детей, фактически посещают 89 детей.

Детский сад2

Детский сад3

Детский сад4

Детский сад5

Столичная милиция раскрыла кражи

С заявлением в милицию обратилась 61-летняя бишкекчанка Т. Суеркул  о том, что неизвестные лица проникли в киоск  расположенный по улице Масковская- Калык Акиева и похитили товары,  сумма ущерба составила  15000 сом. В ходе оперативного –розыскных мероприятии участковыми инспекторами милиции УВД Первомайского района  задержаны, житель г. Бишкек  20-летний О.Нурболот и  21-летний уроженец Чуйской области  Ж. Атагалди.  Задержанный подозревается в серии  аналогичных преступлениях. Проводится расследование.

C  заявлением обратилась 36- летняя бишкекчанка Н. Жалын о том, что неизвестные  похитили сотовый телефон «Самсунг-Гелакси» стоимости 7000 сом. Принятыми мерами сотрудниками уголовного розыска УВД Первомайского района задержан 23- летний бишкекчанин Ж. Азат. Проводится расследование.

С заявлением в милицию обратилась 47-летняя бишкексанка М. Гульсайра о том, что примерно в 02:00 часов неизвестные лица пытались проникнуть в магазин, где сломали железную решётку, тем самым причинили ущерб на сумму 5000 сом. Который расположенный по улице Панфилова. Принятыми мерами  сотрудниками уголовного розыска УВД Первомайского района задержаны: 18-летний О. Нурболот,21-летний У. Эрнис, 21-летний Ж. Атагелди. Проводится расследование. Задержанный подозревается в серии  аналогичных преступлениях. Проводится расследование.

Оперативники УВД Первомайского района задержали мошенника

С заявлением в милицию обратился жители г. Бишкек 55-летний К. Сабит о том, что парень по имени Агат войдя в доверия, обманным путем завладел мыла моющие средства на сумму 46 000 сом. Об этом сообщает пресс-служба ГУВД г.Бишкек.

Принятыми мерами  сотрудниками уголовного розыска  УВД Первомайского района  задержан 28-летний бишкекчанин Ж. Агат. Проводится расследование.

Равшан Жээнбеков: "Атамбаева могут вынудить покинуть страну после 2017 года"

С экс-депутатом парламента и политиком Равшаном Жээнбековым мы говорили о внешней политической ситуации. Его мнение о том, как повлияла денонсация соглашения с Россией по строительству ГЭС и какое будущее у кыргызско-российских отношений.

Вторую часть беседы посвятили обсуждению внутренней политической кухни.

– Какие тенденции наблюдаете во внутренней политике?

– И предыдущий, и нынешний созыв парламента зависит от президента, в том числе при принятии решений оглядывается на него. В Жогорку Кенеше прошлого созыва были единицы депутатов, которые могли высказать мнение, отличное от президентского. Все фракции контролируются аппаратом президентом, Жогорку Кенеш стал каким-то законотворческим его отделом.

Правительство также зависимо от главы государства и его аппарата. Показатель авторитарности страны заключается в том, что все три ветви власти находятся под контролем Атамбаева.

Все премьер-министры с 2011 года – его ставленники. Единственным относительно независимым был Омурбек Бабанов. Кто будет премьер-министром, решает не парламент, а президент. Он спускает нужную кандидатуру, за которую депутаты должны проголосовать. В итоге премьер-министр является, по сути, первым помощником Атамбаева, соответственно, за решения кабинета министров ответственность несет и глава государства.

– В бакиевские времена во власти были несколько группировок, самые яркие из которых команда Максима Бакиева и команда Жаныша Бакиева. Есть ли ярко выраженные влиятельные политические группировки сейчас?

– Я бы выделил группировку бывшего водителя Атамбаева Икрамжана Илмиянова и группировку президентских давних друзей: Туйгууналы Абдраримова, Исы Омуркулова, Албека Ибраимова. Но не стоит эти условные объединения воспринимать серьезно. Все они согласовывают свои решения с первым лицом страны.

– Вы ощущаете, что началась подготовка к президентским выборам 2017 года? Если да, то в чем это проявляется?

– Команда президента пытается вывести из игры политиков, которые им не нравятся и которые представляют угрозу политическому будущему. Они делают все, чтобы контролировать политическое поле. Если даже они после 2017 года не останутся во власти, они бы хотели создать такую систему, чтобы контролировать и будущего президента, и премьер-министра.

– Как влияет на расклад политических сил многократные заявления Атамбаева, что он не будет баллотироваться в 2017-м?

– Я ему верю, что он не пойдет на выборы. Но это не значит, что он не хочет контролировать следующего президента. Все-таки у Атамбаева достаточно влиятельных врагов. Поэтому просто так жить в Кыргызстане ему будет тяжело, поэтому ему нужны четкие гарантии, что после 2017 года у него не будет проблем.

Уже с этого года Атамбаев и его аппарат будут в большей степени думать о создании подушки безопасности для себя, чем о реформах. Атамбаев хотел бы жить спокойно в этой стране. Но мне кажется, у него достаточно много радикальных врагов, ему будет тяжело остаться в Кыргызстане.

У него есть шанс остаться в истории и остаться жить в Кыргызстане, даже если у него были проблемы во время правления. Это случится, если он обеспечит переход страны на настоящий парламентаризм. Тогда проблемы будут стерты. Если он оставит Кыргызстан сильной президентской страной, то остаться и в истории, и на плаву ему вряд ли удастся.

Источник: zanoza

Равшан Жээнбеков: "Уверен, что и Турция, и США достаточно крупные державы, чтобы обижаться и мстить Атамбаеву"

На встрече посла США в Кыргызстане Шейлы Гуолтни со спикером Жогорку Кенеша Асылбеком Жээнбековым 9 февраля было озвучено, что ведутся двусторонние переговоры между двумя странами по заключению нового соглашения. Напомним, летом 2015 года Кыргызстан в одностороннем порядке денонсировал соглашение с Соединенными Штатами от 1993 года.

Поводом стало присуждение американским Госдепартаментом премии бывшему правозащитнику, ныне пожизненно осужденному Азимжану Аскарову. Экс-депутат парламента и политик Равшан Жээнбеков поделился с Zanoza.kg своим мнением о внешнеполитической ситуации в нашей стране.

– Какие тенденции во взаимоотношениях нашей страны с другими государствами вы наблюдаете?

– Мы пять лет морочили голову населению о том, что Россия – наш стратегический партнер. Что будут построены несколько ГЭС – Верхне-Нарынский каскад и Камбар-Атинские ГЭС. Теперь же видно, что отношения охладели. Мы и сегодня начали слышать, что руководство страны поручило Министерству иностранных дел восстанавливать отношения с Евросоюзом, США. Это говорит о том, что мы начали поиск новых возможностей для решения социально-экономических проблем.

– Как вы думаете, что послужило к ухудшению кыргызско-российских отношений, о котором вы говорите?

– То, что Россия не сможет реализовать энергопроекты в Кыргызстане, было понятно несколько лет назад. Любой человек, который умеет читать и анализировать, понимал, что ухудшение отношений России с Западом, принятые западными странами решения аукнутся и в России наступят серьезные экономические проблемы.

Мы сегодня это и наблюдаем. У России нет возможности инвестировать в нашу страну сотни миллионов долларов. Конечно, если бы Кремль на самом деле захотел, то деньги бы нашли. Но россияне поняли: от того, что в Кыргызстане построят Камбар-Ату или Верхне-Нарынский каскад, они не получат значительных экономических и политических дивидендов в регионе. Они решили или тянуть проект, или отказаться.

Все-таки я уверен, что в прекращении сотрудничества по энергопроектам нет нашей вины. Потому что россияне обещали инвестировать, мы им верили. Двустороннее соглашение по строительству ГЭС было заключено больше в пользу России. Но сегодня наши власти остались у разбитого корыта.

Однако я прогнозирую, что и в дальнейшем Россия не отпустит Кыргызстан из поля зрения. Но так как руководство страны видит, что инвестиционные возможности России сейчас ограниченны, власти будут искать других партнеров для решения внутренних проблем. Следовательно, сближение с США и Евросоюзом не будет нравиться официальной Москве. В таком случае охлаждение двусторонних отношений с РФ начнет усиливаться.

– Не чувствуется, что Москва стала меньше доверять президенту?

– Со стороны видно, что Алмазбек Атамбаев все-таки явно был близок к Кремлю. Однозначная поддержка России в российско-турецком конфликте – яркое тому свидетельство. Он публично призвал турецкие власти попросить прощения у России. Это показатель того, что Атамбаев остается пророссийским.

На мой взгляд, он совершил ошибку. Как и Россия, Турция очень близкий наш партнер. Поэтому нейтрального заявления с призывом к миру обеих сторон было бы достаточно. Именно такие общие вещи высказал Казахстан.

Но Турция – достаточно серьезная держава, чтобы обижаться и мстить нам и лично Атамбаеву.

– Вы полагаете, что сближение с Западом обусловлено больше экономическим кризисом?

– Да. Мы дошли до полного системного кризиса во внешней политике, в социальной сфере и в экономике. На днях Нацстатком представил данные о социально-экономическом развитии страны в январе этого года. По официальным данным, падение экономики составило почти на 11%, снижение темпов роста промышленности – чуть больше 40%, перерабатывающей отрасли – почти 50%. Все это говорит о том, что в экономике происходят катастрофические вещи. Дальше углубляться в экономику не стану. Но эти цифры демонстрируют, что мы пришли туда, куда должны были прийти.

Также начали появляться сигналы от граждан, недовольных социальной и экономической политикой. Об этом говорят жители Нарына, Аксы, Кара-Суу.

Экономические проблемы, особенно проблему дефицита бюджета, нужно срочно решать. Как? Мы не можем найти достаточную финансовую поддержку у России. Китай не поддерживает бюджет, финансируя только крупные инвестиционные проекты, благодаря которым Пекин получит значительные дивиденды. Арабские страны тоже не выделяют гранты или кредиты Минфину. Социальные проекты и бюджет традиционно поддерживаются европейскими странами, США и Россией. Последняя выделяла ежегодно по $30-40 млн.

– Но ведь Запад после денонсации соглашения с США относится более настороженно к кыргызстанским властям. Насколько это повлияет на очередную попытку сближения с нашей стороны?

– Конечно, США расценили вывод авиабазы и денонсации как нож в спину, особенно прекращение работы военной базы в период продолжающихся действий в Афганистане. База им очень была нужна во время антитеррористической операции.

Но я хорошо знаю психологию западного человека и западную дипломатию. Уверен, что Соединенные Штаты не будут мстить, ставить подножки. Если нам на самом деле нужна помощь, нас поддержат.

Уверен, что и Турция, и США достаточно крупные державы, чтобы обижаться и мстить Атамбаеву. Если мы будем выстраивать системные отношения, то мы можем улучшить отношения и с Турцией, и с Европой, и с США.

В следующей части интервью оппозиционер поделится мнением о внутренней политике Кыргызстана.

Источник: Zanoza

Темир Сариев: «Дыйкандарга бериле турган насыянын пайызы түшүп, мөөнөтү узарып, күрөөсү алынды»

Бул тууралуу бүгүн, 16-февралда, Кыргыз Республикасынын Премьер-министри Темир Сариев КТРКнын Биринчи радиосуна берген маегинде билдирди.

Быйыл дыйкандарга бериле турган насыянын баштапкы төлөмү буга чейин 30% болсо, эми 10% га түштү. Төлөө мөөнөтү буга чейин 2 жыл болсо, мындан 3 жылга узартылды. Мурда дыйкан насыяны алары менен төлөп баштаса, жаңы келишим боюнча алты айдан кийин төлөйт. Аны менен катар 100 миң сомго чейин сумманы алган дыйкандардан эч кандай күрөө талап кылынбайт.

«Былтыр айыл-чарба багытында 5 млрд сом насыя берилген болсо, быйыл бул сумманы 10 млрд  жеткирели деп жатабыз. Мындан сырткары Кыргыз-Орус биргелешкен фонду да 12% менен бир жылдан кийин төлөнүп баштай турган насыяларды беш жылдык мөөнөткө берип жатат»,-деди Темир Сариев.

Учурда насыя алуу боюнча түшкөн арыздардын 80% мал чарбачылыгы боюнча.  Азыркы тапта арыздардын бардыгы кылдат текшерилип, эң башкысы каражаттын даректүү пайдаланылышын көзөмөлгө алууга басым жасалууда.

«Эгерде мал чарбачылыгы болсо анда, асыл тукумдарга өзгөчө көңүл бурулат. 1991-жылдары Кыргызстанда 550 миң асыл тукум кой, 55 миң уй жана 30 миңдей таза кандуу жылкылар бар болчу. 2015-жылы 53 миң кой, 3,5 миң жылкы жана 12 миңге жетпеген эт жана сүт багытындагы уйлар калды»,-деди Премьер-министр.

Ошондуктан бул багытта атайын Кыргыз Өкмөтүнүн токтомуна ылайык республика боюнча 31 айыл пилоттук долбоор катары тандалып алынып, ветеринардык инспекция айыл өкмөттөрү менен бирге келишим түзүп, бодо малдардын тукумун жакшыртуу максатында 3-4 багытта жасалма уруктандыруу иштери жүргүзүлөт.

Мунун менен алдыдагы 2-3 жыл аралыгында көп аймактарда эт, сүт багытындагы уйлардын санын арттырууга болот. Долбоор ийгиликтүү башталса өлкөнүн башка аймактарына да жайылтуу иштери жүргүзүлөт.

Түркмөнстан: президенттин мөөнөтү узартылат

Түркмөнстанда президенттин ыйгарым укуктарынын мөөнөтүн узартуу жана талапкерлердин курагы боюнча талаптарды алмаштыруу максатында мыйзамга киргизилген өзгөртүүлөр талкууланууда.

Бул тууралуу мамлекеттик маалымат булактары кабарлашты.

Анда президенттик мөөнөттү 5 жылдан 7 жылга чейин узартуу, мамлекет башчынын жашы 70тен ашпоого тийиш деген жобону жокко чыгаруу маселеси камтылган.

Мыйзамга киргизилген өзгөртүүлөр кабыл алынса, соңку тогуз жылдан бери тизгин кармап келаткан президент Гурбангулы Бердымухамедовдун бийлиги бекемделе турганы күтүлүүдө.

58 жаштагы Бердымухамедовдун беш жылдык ыйгарым укуктары 2017-жылы аяктоого тийиш.

Түркмөнстанда Башмыйзамды өзгөртүү тууралуу талкуулар Тажикстанда президент Эмомали Рахмонго шайлоого чектөөсүз катышууга уруксат берүү сунушу жалпы элдик добушка коюлары жарыяланып, анын убактысы белгиленгенден кийин башталды.

Тажикстанда Эмомали Рахмонго бийликте өмүр бою калууга мүмкүнчүлүк бере турган референдумга даярдык көрүлүүдө

Тажикстанда Конституцияга өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча жалпы элдик референдумда 68 шайлоо тилкеси уюштурулат.

Бүгүнкү күндө парламенттин төмөнкү палатасынын депутаттарынан турган жумушчу топтор жер-жерлерде калк арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүшүүдө.

Жалпы элдик добуш берүүлөр 22-майга белгиленген.

Парламент төрагасы Шукуржон Зухуров шайлоо бюллетенинде “”Конституцияга киргизилип жаткан өзгөртүүлөр менен толуктоолорду колдойсузбу?” деген суроо гана жазыла турганын билдирди.

Баш мыйзамга киргизиле турган өзгөртүүлөрдүн толук тексти 41 беренеден турат. Анын 65-беренесинде президентти шайлоо эрежелери аныкталган. Өзгөртүүлөргө ылайык, депутаттар өлкө башчы Эмомали Рахмонго бийликте өмүр бою калууга мүмкүнчүлүк берүүдө.

“Бул берененин 4-бөлүгүндө жазылган чектөөлөр улуттук биримдик жана тынчтыкты орнотуучу, улут көсөмү Рахмонго тиешеси жок”, – деп жазылган документте.

Тажикстанда кийинки президенттик шайлоо 2020-жылы өтөт. Өлкөнү 1992-жылдан бери башкарып келаткан Рахмон былтыр улут көсөмү деген макамга ээ болгон. Мыйзам боюнча анын кийинки шайлоого катышууга укугу жок эле. Анткени эки жолку саясий жарышта утуп чыккан. Жалпы элдик добуш менен Башкы мыйзамга өзгөртүүлөр кирсе, Рахмон өзүнүн талапкерлигин чектөөсүз коюп, бийлигин чыңдай турганы күтүлүүдө.

Ай сайын өтчү аңгемелер сынагынын жеңүүчүсү болуп Аким Кожоевдин "Хоспистин тургундары" чыгармасы аталды

Кыргыз улуттук китепканасында 12-февралда өткөн адабий кече учурунда Кылычбек Исамамбетовдун демилгеси менен уюштурулган, ай сайын өтүүчү “Аңгемелер сынагынын III айлампасы жыйынтыкталды. Өткөн январь айында сынакка 22 аңгеме катышып, калыстардын чечими менен жазуучу Аким Кожоевдин “Хоспистин тургундары” аттуу аңгемеси биринчи орунду жеңип алды. Ал эми окурмандардын баа берүүлөрү менен Низамидин Мурзаевдин “Аялдар жана саясат” аңгемеси экинчи орунга татыды.

Бул жарыштын өзгөчөлүгү – эч кайда жарыялана элек, демек, жаңы аңгемелер аталган адабий клубдун facebook баракчасына автору көрсөтүлбөй жарыяланат жана 1 ай бою окурмандар менен калыстардын талкуусуна коюлат. Биринчи орунга татыктуу аңгемени адабият билермандарынан түзүлгөн калыстар тобу аныктайт. Ал эми экинчи орунга татыктуусу окурмандардын добуш берүүсү менен тандалат. 

Аким Кожев кыргыздар байырлаган Тажикстандын Жерге-Тал районунан келип, Кыргыз Улуттук университетин аяктап, жазуучулук кесипти аркалап калган боордошубуз. Буга чейин “Ажыдаар” деген китебин чыгарган. Былтыр “Жаӊы Ала-Тоо” журналында “Күзгү” аӊгемеси жана «Өлүм» повести жарык кѳргѳн.

Аким Кожоев “Кyrgyztoday.kg – Кыргызстан бүгүн” маалымат сайтында да иштеп кеткен калемдешибиз болгондуктан анын бул жеңиши менен биз да сыймыктанабыз жана авторго чыгармачылык зоболо каалайбыз.

Аңгемелер сынагынын февраль айындагы IV айлампасына 41 аңгеме катышып жатат.

Булак: Кyrgyztoday.kg

 

Эльмира Жумалиева: «Кыргызстан» партиясынын жетекчилиги шайлоо алдында «500 миң доллар алдым» деп тил кат жаздыртышкан

Эсиңиздерде болсо үстүбүздөгү жылдын 11-январь күнү Борбордук Шайлоо комиссиясы (БШК) Жогорку Кеңештин «Кыргызстан» фракциясынын депутаттары Эльмира Жумалиева менен Чолпон Эсенаманованы өздөрүнүн жазган арызынын негизинде деген тыянак менен мандатынан ажыраткан. Мандаттан кол жууган дагы алтынчы чакырылыштын депутаты  Элмира Жумалиевачечимдерге негиз болгон арыз август айында, мөөнөтү декабрда жазылганын, мандаттан баш тартам деген арыздан тышкары, партия жетекчилери ар бир талапкерге «500 миң доллар алдым» деп да тил кат жаздыртып алганын айтып чыкты. Сөз учугун өз оозунан угалы…

Элмира айым, партия жетекчилери ар бир талапкерге «500 миң доллар алдым» деп да тил кат жаздыртып алганын айтып чыктыңыз. Ушул тууралуу кеп учугун уласаңыз.

-“Кыргызстан” партиясынын жетекчилиги бизди шайлоо алдында “Ала-Тоо” ресторанына чогулткан. Ал жерге 160ка чукул талапкер барган. Баарыбыздан «500 миң доллар алдым» деген тил кат жаздырган. Экинчи арызга жетишттүү добуш албасам өз ыктыярым менен мандаттан баш тартам деп кол койдуртушкан. Бирок датасы коюлган эмес. Мен убагында 5-чакырылыштын депутаты катары ал арыздардын юридикалык күчкө ээ эместигин айткам.

Ал эмне болгон акча эле. Партия жетекчилиги эмне себептен андай тил кат жаздырды эле?

-Добуш албай калышса, тизмеден чыкпай коюшпасын деп коркутканы да. Бул  «500 миң доллар алдым» деген тил кат партия тарабынан жазылып келген даяр тил кат болчу, биз  ошого эле кол коюп бергенбиз. Анткени, бизди талапкерлердин тизмесине кирүү үчүн жазышыңар керек дешкен.

Сиз Жогорку Кеңештеги “Кыргызстан” фракциясынан чыгарыңыз тууралуу арыз жаздыңыз беле?

-Жок. Андай арыз жазылган эмес. Булар шайлоого чейинки кол койдуртуп алган арызды колдонуп жатышпайбы. Ал арызды өзүбүз жазган эмеспиз. Даяр эле арызга кол коюп бергенбиз. Эч кандай дата да коюлган эмес болчу. Биз жазган арызда “Кыргызстан” саясий партиясынын фракциясына деп жазылган. Ал жерде Жогорку Кеңештеги фракциясына деп жазган эмеспиз. Арыз туура эмес жазылган.

– Сизди жазды делинген арызда кандай катачылыктар бар?

– Арызда жазылган күнү башка принтер менен кайрадан коюлганы көрүнүп эле турат. Республика деген сыяктуу сөздөр ката жазылган. Баарыбыз бир эле мазмундагы арызга кол койгондуктан баардык арыздарда ката бирдей. Эгерде мен өзүм арыз жазган болсом менин арыздан башкалардыкына окшоп, так ошондой ката чыгышы мүмкүн эмес да. Жогорку Кеңеште өзүбүздүн кеңешчибиз, юристтерибиз бар дегендей. Жок дегенде катасыз жазылат эле да. Анан фракция лидерине жолдонмок дегендей.

-Эми акыйкаттыкка жетүү үчүн кандай аракеттерди көрөсүз?

-Учурда эл аралык сотко кайрылуу үчүн кагаздарды даярдап жатабыз.

-Кыргызстандан жетпеген чындыкка эл аралык сот аркылуу жетсе болобу?

-Албетте мүмкүн. Эл аралык сотко кайрылып, арызды экспертизага беребиз. Жогоруда айтылган арыздагы катачылыктар эле чоң далил болуп берет да. Ошондой арызды алган БШКда да, сотто да мыйзам бузуу бар. Ошону буюрса эл аралык сотто далилдейбиз.

-“Кыргызстан” фракциясынын лидери Канат Исаев менен жолугуп, сүйлөшүүгө мүмкүн болдубу?

-Телефон чалсам такыр эле жооп бербей жатат. Бетме-бет кезигип сүйлөшө элекмин.

Булак: Каганат

Чолпонбек Сыдыкбаев, саясат таанучу: "Тоолуктарды толкуткан өкмөт же Теңир Тоодо жашоонун өзү эрдик"

Теңир тоо аймагында кыска аралыкта эки ирет массалык нааразычылык акция болуп өткөнү жөн жерден эмес. Расмий бийлик бул окуялардан жалаң гана саясатташууну көрүп, адаттагыдай атайын кызматтарды жөнөтүп, уюштуруучуларды издеп, аңдып, негизинен чылгый саясый өңүттө баа берүүгө аракет кылса терең жаңылышат. Бүгүн Теңир тоолуктардын көйгөйлөрү башынан ашып жаткан кези. Бул көйгөйлөр түштүктүн тоолуу аймактарына да мүнөздүү. Анча-мынчаны тоготпогон тоо мүнөз элдин толкуп жатышы тоолуктардын ансыз деле тоодой түйшүгүн светке, жерге тарифтердин көтөрүлүшү ого бетер татаалдантканынан кабар берет. Ал аз келгенсип өткөн жылдары өлкө башчысы адаттагыдай эмоцияга алдырып ийип: “нарындыктар малчысыңар-койсуңар, силерде мал батпай кетти, жериңер кенен, көрөт элем үлүш жериңер түштүктөгүдөй 4 сотых болсо” деп опурулуп, жергиликтүү элдин көңүлүн катуу суутканы жалганбы? Нарында элдин малдуу болгону Акаевдин да, Бакиевдин да, Атамбаевдин да салымы эмес. Нарында элдин үлүш жеринин аянты көп болгону менен түшүмдүүлүктү башка региондор менен түк салыштырып болбойт. Жогорку Кеңеш ушул жылы кабыл алган мыйзамга ылайык ар бир гектар жерге жер салыгы жылына эмес, айына 95 сом болду. Бул тариф айтканга оңой болгону менен төлөй келгенде, салыштырмалуу жер үлүштөрүнүн көлөмү чоң тоолуктардын жонунан кайыш тиле турган тариф. Жергиликтүү Кеңештин депутаттары ЖКнын учурдагы депутаты талапкер менен жолугушууда: “Бул мыйзамды кайсы логика менен кабыл алдыңар?” деген суроо бергенде ал: “биз бул мыйзамды байкабай кабыл алыптырбыз, кечирип койгула” деп жооп берди. Мына шайлоочу бир кезде Каркыраны, Көлдөгү төрт пансионатты казактарга устукан кылып тартканга, Үзөңгү Куушту кытайларга кармата бергенде “макул” деп добуш беришкен. Бул жер салыгынын көтөрүлүшүнө да байкабай кол көтөргөн депутаттардын токсон сегизи депутаттыкка кайрадан ар кайсы партиялар менен аттанып элдин башын  айлантышты. Биринчиден, ар кай жерге көпүрө салып, жол оңдоп, суу чыгарып, көчөлөргө жарык койуп төшүн кагуу деги эле депутаттын иши эмес. Экинчиден, күнүмдүк маселелер менен элди жооткотуп, алардын добушун алууга аракет кылуу бул мыйзамдын тили менен айтканда “подкуп” же “добуш сатып алуу”. Биз чындап эле тоолуу элибизге жакшылык кылгыбыз келсе “шарты катаал тоолуу Нарын облусунун өзгөчө статусу жана ага берилүүчү женилдиктер” жөнүндөгү мыйзамды иштеп чыгып, кабыл алып, анын аткарылышын өкмөттөн катуу талап кылышыбыз керек. Шарты катаал Нарын облусуна мындай өзгөчө кам көрүүгө жүйөлүү себептер бар. Кышы өтө суук Нарында эл жалаң көмүр жагып кыштан чыга албайт. Үй-жайын жылытыш үчүн кошумча электр энергисын да колдонууга аргасыз. Себеби, ал жактагы кышкы суукту өлкөнүн башка аймагындагы суук аба ырайы менен салыштыруууга такыр болбойт. Бишкекте сууктун күчү бир жумага сакталганда эле элдин шаштысы кетип, отун-суу эки эсе көп колдонулуп кетет. Ал эми андай чектен тыш суук аба ырайы Нарында дээрлик үч айга созулат.

Кыргызстандын түштүк-чыгыш бөлүгүндө жайгашып, жалпы аянты 45,2 миң.кв метрди түзгєн Нарын облусунун калкы 290 миңге чамалап, аянты кенен, бирок, калк эң сейрек жайгашкан облус болуп саналат. Мисалы, Ат-Башы районунун аймагы эле Чүй облусунун аймагынан чоң. Эгер бийлик аң-сезимдүү ой-жүгүртсө, мамлекет, улут коопсуздугун ойлосо биринчи кезекте Теңир Тоого жүз бурушу зарыл. Бизден он эсе, жүз эсе кудуреттүү болгон Жапония, Россия, АКШ сыяктуу өлкөлөрдүн экономикалык, аскердик эң негизгиси демографиялык жактан шаштысын кетирип, дүйнөнү таракандай каптап жаткан Кытай менен чектеш, шарты катаал, ал аз келгенсип кышы 6 айга созулган бийик тоолуу аймакта күн кечириш эрдикке тете иш. Мурдагы СССРде шарты өтө катаал деп эсептелген эки гана аймак болсо, анын бири Кыргызстанда Нарын облусу, анан Калилинград облусу саналчу. Ага ылайык, облустун элине көп жеңилдиктер каралган. СССР тараганы анын бири жок. 2005-жылы бийлик алмашканы Нарын облусунун “эркин экономикалык аймак” деген макамын да ашык көрүп, жокко чыгарды. Бийик тоолуу аймак катары каралган жеңилдиктер Кыргызстандын азыркы шартында, элдин жашоосуна анчалык таасир этпейт. Кыргызстан боюнча ички миграциядан эң көп жабыр тарткан эки облус болсо анын бири Нарын (82%), анан Баткен (72%) облустары. Нарын элинин чек арада жайгашып геосасый мааниси өзгөчө болсо да ички-тышкы миграциянын айынан облус баштапкы демографиялык көрсөткүчтөрүн (калкынын азайышы боюнча) олуттуу түрдө жоготкон аймак катары саналат. Шартынын катаалдыгынан негизинен мал чарбачылыгы менен алектенген айыл чарбасына байланышкан көйгөй толтура. “Кыргызгипрозем” илим изилдєє институтунун маалыматы боюнча 674,1 миң га жер, анын ичинен 16,1 миң гектары айдоо аянтын шор баскан, 24,3 миң га, анын ичинен 0,5 миң га айдоо аянттары сазга айланган, 1066,7 га жер анын ичинен 7,6 миң шамалдын айынан эрозияга учураган. Кочкор районунан башка баардык райондордо арпа, картошкадан башка маданий өсүмдүктөр, жашылчалар бышпайт. Демек, организмге тиешелүү витаминдер тоолуктардын организминде жетишсиз. Элдин тамак рационунда эт эң кєп колдонулган менен ал жашылча жемиштен алынчу витаминдер боштугун толтура албайт. Албетте, бул өзүнчө сөз кылчу, талдоо жүргүзчү чоң илимий маселе. Ал эми социалдык жактан болсо жумушсуздардын саны аты бар, заты жок дыйкан чарбалардын эсебинен болушунча азайтылган. Дыйкан чарбада катталганы үчүн Нарында бир катар жеңилдиктер алынып салынганы адилетсиз чечим болгон. Кыштын башка облустарга салыштырмалуу өтө сууктугу каллориялуу тамактанууну талап кылат. Бирок, тапкан кирешесинин көп бөлүгү кышка даярдыкка кеткендиктен нарындыктарда андай мүмкүнчүлүк жок. Аялдар, балдар арасындагы аз кандуулуктун көрсөткүчү эң жогору. Медицинада “резицтентность высокогорной гипокции” деп аталган илимий багыттын аныктамасы боюнча бийик тоолуу аймактын калкында жүрөк-кан тамыр оорулары башка аймактардан эки эсе көп кездешет. “Багы жокко, дагы жок” болуп, облус аймагында, радиациялык нурлануунун деңгээли да өтө жогору. Мисалы, Жумгал районунун “Миң-Куш” шаарчасында радияциялык таштандылардын бүтүндєй полигону жайгашкан. Ал жерде төрт уулуу калдыктар сакталган жай (хвостохронилища) 5 өнөр жай аянтчасы бар. Мисалы: радиациялык баланс “Туюк-Сууда” саатына 80ден 740микро рентгенди “Талды-Булакта” саатына 20 дан 550 микрорентгенди түзөт. Цвилизациялуу өлкөлөрдүн эли ренген нурунун мындай көрсөткүчү байкалса жашамак тургай, андай аймакка жакындабай качмак. Ошондуктан, бийик тоолуу шарты эң катаал, ал аз келгенсип дүйнөдөгү демографиялык гигант өлкө Кытай менен чектешкен облуска өзгөчө мамиле, жогоруда айтылгандай мыйзам долбоору керек. Тоолуу аймактын дагы бир маанилүү көйгөйү өндүрүлгөн продуцияларын (этти, картошканы, чеснокту ж.б.) сатуу маселеси. Өндүрүлгөн продукцияны жеринде кайра иштетүү маселеси көп көтөрүлөт, теги теңир тоолук айыл чарба, кайра иштетүү багытында алектенген ири ишканалары бар азаматтар арбын. Бирок, алардын бири да тоолуу аймакта кайра иштетүү ишканаларын ачууга аракет кылышкан жок. Бизнестери Чүй боорунда. Аларды Россиядагыдай “кичи мекениңде мынча кайра иштетүү ишканаларды ачкыла сатуу, чек арадан өткөрүү жагын мамлекет өз мойнуна алат” деп мажбурлаш, кичи мекенине болгон патриоттук сезимин ойготуш же намысына тийиш гана керек. Чүй боорундагы малдын эти менен Нарындын малынын этинин, картошкасынын, чесногунун сапаттык айырмасы чоң. Бул багытта мамлекет рекламалык, маалыматтык колдоо, даярдоо мекемелерин түзүү ж.б. багытта комплекстүү иштерди жүргүзүшү керек. Бир чети мындай иштерди бир эле айыл чарба, кайра иштетүү багытында иш кылган “АЮ” сыяктуу компания же кайра иштетүү ишканаларынын ассоциасиясы ишке ашырса болмок. Коңшу Казакстан же Оруссия менен түзүлүп, Жогорку Кеңеште ратификацияланган келишим жана Жогорку Кеңештин тыкыр көзөмөлү эле өндүрүлгөн продукцияны сатуу көйгөйүн чечмек.

Чолпонбек Сыдыкбаев,

саясый илимдердин кандидаты, доцент.

 

 

Адабиятыбыздын Алтын доору туурасындагы баалуу эмгек

Сөз белгилүү адабиятчы, котормочу, публицист жана коомдук ишмер Осмонакун Ибраимовдун кыргыз адабиятынын тарыхына арналган “История кыргызской литературы ХХ века”  аттуу  эки томдук китеби туурасында  болмокчу.  Бул эмгектин акыркы жылдары кыргыз адабияттаануу илиминде иштелген бараандуу эмгектерден  экендигин окурманга дароо  эле айтып койгонубуз оң.  Албетте, буга чейин да адабият тарыхтарынын жарык көргөндүгү ырас, бирок алар жазылып жана окулуп  жаткандагы мезгил, шарт, саясат азыркыдан таптакыр бөлөк болгондугун эч ким тана албас. Пролетариаттын улуу жолбашчысы Владимир Ленин айтмакчы “Кайсы бир коомдо жашап туруп, ал коомдон тыш болуш” мүмкүн эместиги айкын  эле да. Муну менен биз азыр таптакыр эле эркин болуп калдык дегибиз келбейт, анткени эркиндиктин өзү салыштырмалуу экендиги баарыбызга белгилүү эмеспи.

Баарыдан мурун  биз сөз кылып жаткан китептин жаңы муундагы эмгектерден экенин баса белгилеп кетүүбүз керек. Автор ХХ кылымдагы профессионалдык кыргыз адабиятынын жашоо-иштөө мезгилин калыстык жана акыйкаттык менен кыргыз адабиятынын Алтын доору деп атаган. Чынында эле кыргыз адабиятын тарыхый өңүттөн алып карай турган болсок  эки миң жылдан ашуун тарыхы бар кытай тарых жылнаамаларында сакталып калган кыргыз кагандарынын кытай төбөлдөрү менен болгон дипломатиялык кат алышууларын,  андан бери келсек Алтай менен Түштүк Сибирдеги рун эстеликтерин, кыргыздын аябагандай бай фольклорун, адамзаттын кайталангыс дастандарынын бири “Манасты”, санаса түгөнгүс берметтей болгон кенже эпосторду, акырында   сап башында Чыңгыз Айтматовдун баа жеткис көркөм феномени  турган ХХ кылымдагы А. Токомбаевдин, Т. Сыдыкбековдун, А. Осмоновдун  ж.б. көптөгөн акын-жазуучуларыбыздын чыгармачылыгынан  курулган профессионал адабиятыбызды  эске алып жатабыз. Албетте, автордун ХХ кылымдагы кыргыз адабиятын  Алтын доор адабияты деп аташынын жөндүү негиздери бар. Алардын бири катары бул мезгилде жаңыдан бутуна туруп телчиккен жаш адабият өзүнөн жашы улуу, бай тарыхы бар жазма адабияттарга кошулуп, алар менен бир  катарда туруп калышын көрсөтсөк болот. Андан ары улай турган болсок кайсыл эле адабият өз жазуучусунун дүйнөлүк атак-баркы чоң Нобель сыйлыгына далай ирет көрсөтүлүп, башка адабияттардан сунушталган дүйнөлүк ири жазуучулардын көптөрүн атаандаш, сыйлык ошол жакка ооп кете турган күчтүү жазуучу катары чочулатып келгенин айтып мактана алат?!.   Ошол эле учурда  жаш адабият башынан далай оорчулуктарды, кыйынчылыктарды кечиргени баарыбызга маалым. Чынында эле ушул жылдары калыптанган көркөм-адабий салттар автор акыйкат белгилегендей көркөм сөз өнөрүнүн мындан аркы өсүшүнө эстетикалык жакшы кыртыш да болуп берээри бышык.  Ф. Энгельс жазгандай “ар бир доордун, демек биздин доордун да ой жүгүртүүсү – ар кайсыл мезгилдерде ар кандай формаларга, ошол эле учурда ар кандай мазмунга ээ болгон тарыхый продукт ”.  Бул доор улуу социалдык революциялардын, адамзат тарыхындагы болуп көрбөгөндөй илимий-техникалык ачылыштардын, эки дүйнөлүк согуштун, курамында кыргыз эли да жетимиш жыл бирге болгон Совет өлкөсүнүн пайда болуш жана кыйраш доору, бул доор кыска мезгил ичинде кубанычтуу да, кайгылуу да далай тарыхый учурларды башынан өткөргөн Кыргыз Республикасынын  Алтын доору.

Ошентип, Осмонакун Ибраимов туура жана акыйкат белгилегендей бул доор кыргыз адабиятына  да түздөн түз тиешелүү. Бул мезгилдин ичинде кыргыз адабияты дүйнөлүк адабий жана маданий коомчулукка белгилүү адабияттардан болуп калды, идеялык-стилдик, жанрдык жана  мазмундук жактан көп түрдүүлүккө ээ  болуп өнүп-өстү, өзгөрдү, байыды.  Бирок, анын  ХХ кылымдагы тагдыры  башка адабияттардан тагдырынан бир топ  эле айырмаланып  турат. Көркөм тексттерди, адабий агымдарды, адабий багыттарды талдай келсек кыргыз көркөм сөз өнөрүнүн дүйнөлүк адабият басып өткөн жолду  кыска мөөнөттө, башка чыйыр-төтө жолдор менен басып өткөнүн көрөбүз. Ушундан улам адамзат маданиятынын, анын ичинде адабияттын да өсүп-өнүш мыйзамченемдүүлүктөрүнүн жалпы экендигин, орток экендигин  байкоого болот.

Эч кимге жашыруун эмес, эсил кайран СССРдин кулаганына бир топ мезгил болуп калса да биздин көркөм адабиятка жана анын ар түрдүү стилдик жана эстетикалык табиятына жасаган мамилебиз баягы социалисттик реализм методу мезгилиндегидей эле бойдон калып келди. Баскан жолубузга, көркөм сөз  тарыхына, айрым бир теориялык маселелерге  башкача өңүттөн, башкача көз караштан кароо мезгили эбак эле келип жеткендиги эбак эле белгилүү болуп калган.  Калыстык үчүн айтып кое турган нерсе андай иштер такыр эле жасалган жок деп айтуудан  алыспыз.

Ушул өңүттөн алып караганда Осмонакун Ибраимовдун  “История кыргызской литературы ХХ века” аттуу эмгеги  ар тараптан мактоого татырлык эмгек. Китепте ХХ кылымдагы жана ХХI кылымдын башындагы кыргыз адабиятынын калыптаныш жана өнүгүш жолу конкрет адабий материлдардын мисалында изилдөөгө алынган. Бул ХХ кылымдагы кыргыз профессионал адабиятындагы көркөм багыттар, идеялык-стилдик көрүнүштөр жана методдор. Автор туура белгилеп кеткендей булар 30-жылдары өзүн көрсөткөн поэтикалык романтизмдин башталышы, 50-60-жылдардагы романтизм жана романтикалык реализм. Дагы бир эске алып кое турган нерсе автор социалисттик реализм методун катып калган саясый метод катары карабагандыгы, анын адабияттын тарыхында жаңы мазмунга, жаңы маанилерге ээ болуп турушун окурманды ынандырган мисалдар менен  көрсөткөндүгүндө. Тарыхта 70-80-жылдардагы кыргыз модернизми менен поэтикалык авангардизми өзүнчө каралат. Ал эми айтматовдук экзистенциализм менен 70-90-жылдардагы К. Жусубалиев жана анын калемдештеринин сюрреалисттик изденүүлөрү жөнүндөгү  тарыхчынын баяндары  кыргыз адабият тарыхындагы жаңы барактар катары карала турган  ойлор, көз караштар. Албетте, бул ойлордун, пикирлердин тегерегинде келечекте боло турган сөздөрдүн да  алдыда экендиги ырас. Кандай болгон күндө да кыргыз адабиятынын Алтын доору жөнүндөгү бул тарых окурманды кайдыгер калтырбайт, ойлонтот, түйшөлдүрөт, жаңы ойлорго чакырат.

Бул туурасында Чыңгыз Айтматовдун  да: “ Жазуучу – өз доорунун күзгүсү. Өзүбүздөн мурдагыларды урматтоо менен, биз ар бир доор өзүнүн эстетикалык талаптарын алдыга коерун унутпашыбыз зарылМезгилдин духун  – адамдын, коомдун абалын сезе билип, өзүңдүн чыгармачылыгыңды, турмуштагы өзгөрүштөрдү, жылыштарды туура чагылдыра алган жаңы критерийлер менен өлчөөгө жетишүү маанилүү”, – деп жазганы бар.

Мезгил талабына жооп бере алган жаңы муундагы  мындай тарыхтын жазылышы адабий коомчулукту, адабияттаануучуларды кубандыра турган, дегеле кыргыз элинин көркөм сөз өнөрүнө көңүл кош карабагандар үчүн белгилүү илимпоз Осмонакун Ибраимов тарабынан кош колдоп сунулган белек катары кабыл алам. Келечекте жаңы тарых элибиздин адабий-маданий коомчулугуна   чоң кызмат кылаарына терең ишенип,  ак жол тилөө менен, –

Эсентур КЫЛЫЧЕВ, акын жана публицист.

Булак: “Искра”

Казакстанда оппозициялык журналисттин мүлкү камакка алынды

Алматанын Алмалуу райондук соту Nakanune.kz оппозициялык сайтынын ээси Гүзел Байдалинованын үйүн жана башка мүлктөрүн камакка алуу чечимин чыгарды.

Судья Кайрат Иманкулов журналистке тагылган айып оор кылмыштардын катарына кире турганын айтты.

Соттун токтомунда 2014-жылдын 29-апрелинен тартып 5-декабрына чейин Таир Калдыбаев Махамбетом Ауезовым, Рафаэлем Балгин, Гүзел Байдалинова менен биргеликте маалымат түйүндөрүн, анын ичинде Nakanune.kz сайтын пайдаланып, “Казкоммерцбанк” тууралуу жалган кабар таратканы айтылат. Мындан аталган банкка 144 миллион 235 миң теңге зыян келтирилген.

Былтыр май айында Алматанын Медеу райондук соту банктын доо-арызы боюнча Байдалинованы 20 миллионтеңге төлөп берүүгө жана сайттан макаланы алып салууга милдеттендирген. Журналист өткөн жылы 23-декабрда кармалып, тергөө абагына эки айга камакка алынган.

Сариев кыз "зордуктаганбы" же..?

Жакынкы күндөрдө, бир катар ММКларда жана соцтармактарда ишкер Сариев Нарынбек Керимович туурасында бир катар терс маанидеги маалыматтар таратылган эле. Ал маалыматтарга ылайык, 2015 жылдын январь айында, Сариев Нарынбек өзүнүн үй кызматкерин автоунаада күч колдонуп зордуктаган. Жабырлануучу Ишенбекова Айпери 2015-жылдын 15-январында Аламудун районунун прокуратурасына арыз менен кайрылган.  Бирок, тергөө амалдарыны негизинде, Сариев Нарынбектин күнөөсү тастыкталган эмес. Андан сырткары, 2015-жылдын 8-июнунда Кыргыз Республикасынын Башкы  прокурору  Жолдубаеванын жана Крыгыз Республикасынын ИИМ БТБнын башчысы Норузбаевке тосмо арыз менен кайрылган. Бул арыз боюнча КРнын ИИМ БТБнын ага тергөөчүсү милициянын подполковниги Мамбеталиев тергөө амалдарын жүргүзгөн жана төмөндөгү фактыларды аныктаган:

Жабрылануучу Ишенбекова.А  жогоруда айтылган айыптар жалган экенин баяндаган жана ишти кыскартууну өтүнгөн.  Ал эми сурак берип жатып, эмне себептен жеке жана жекече айыптоолорунан баш тарттыңыз деген суроого, бул доомат арызды, ошол жоопкер Сариев Нарынбек Керимовичтин аялы Сариева(Садырова) Анара Джапаровнанын моралдык жана психологиялык басымынын негизинде жазганын жана айыпталуучу Сариев Нарынбек зордуктабаганын билдирген. Ушулардын негизинде, 50-25-20 сандуу кылмыш иши кыскартылсын деген токтом кабыл алынган.

Бул окуялар ошону менен токтоп калуусу шарт болчу. Себеби, жогорудагы фактыларды Сариев Нарынбек өзүнүн 3 баласынын энеси Сариева(Садырова) Анарага каршы колдонуп, анын үстүнөн арыз берген эмес. Өзүнүн айтымында, кандай болгон кезде да, үй-бүлөдөгү келишпестиктер купуя сыр бойдон калсын деген ойду тутунган жана аялына кыянаттык кылгысы келген эмес.

Бирок, аялы Сариева(Садырова) Анара Джапаровна, күйөөсүнө жасаган мамилесин өзгөрткөн эмес жана андын ары да кылмыштуу иш-аракеттерин уланта берген. Аргасыздан, өз өмүрүнө кооптуу жагдайлар жаралгандыктан, 2015-жылдын 24-декабрында Сариев.Н Октябрь РИИБнин тергөө башкармалыгына аялы Сариева Анарага карата чара колдонууну өтүнгөн арыз менен кайрылган:

“Арыз жазуумдун себеби, 8-9 күн бою менин үйүмдү ээлеп алып, мени киргизбейт. Өзү болсо ал үйдө 6-7 айдан бери жашабайт. А эгер мен кирсем, өлтүрөм деп жатат.”

Бул арыз боюнча иликтөө иштери башталып, 2015 жылдын 26-декабрында Октябрь РИИБнин Тергөө бөлүмүнүн ага тергөөчүсү Бектемиров тарабынан 8936 катар санындагы кылмыш иши козголгон.

Аныктама:

2015-жылдын 24 декабрында Сариев Нарынбек Керимович аттуу жаран, аялы 1981-жылы туулган Сариева(Садырова) Анара Джапаровнага карата чара колдонуусун өтүнгөн арыз келип түшкөн. Арызда айтылгандай, Сариева Анара белгисиз адамдар менен күйөөсүн коркутуп, өлтүрөм деп, дайыма акча каражаттарды талап кылып келген жана болгон кыймылсыз жана кыймылдуу мүлктөрдү өзүнүн атына өткөрүп берүүнү шантаждоо жана опузалоо ыкмалары менен талап кылып келгени аныкталды. Бул фактылардын негизинде, иштин толук жагдайларын териштирип, аныктоо үчүн, керектүү тергөө-иликтөө иштерин камсыздоо максатында Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 150,156,158,159,160 жана 165 беренелерине таянып,

Токтом кылам:

  1. Кыргыз Республикасынын Кылмыш кодексинин 170-беренесинин 2 жана 3 бөлүкчөлөрү боюнча кылмыш иши козголсун жана өндүрүршкө алынсын.
  2. Токтомдун көчүрмөсү Октябрь районун прокроруна жиберилсин.

Бүгүнкү күндө, тергөө-иликтөө иштери жүрүп жатканын жана Сариева(Садырова) Анара менен ажырашуу жөнүндө арызын жазганын, ишкер Сариев Нарынбек биздин редакцияга жеке өзү билдирди жана төмөндөгү расмий документтердин көчүрмөлөрүн өз колу менен тапшырды.

Андан сырткары, буга чейин коомчулукка айтпай келген дагы бир жагдай бар экенин билдирүүнү туур тапты. 2012-жылдын март айларында, Сариева(Садырова) Анара күйөөсүн өлтүрүү аракетин көргөн. Лексус 470 үлгүсүндөгү автоунаа менен сүзүп, тебелөөгө аракеттенген. Ал аракети толук ишке ашпай, Сариев Нарынбек башынан жаракат алып 3 айдын тегерегинде ооруканада дарыланган. Бул иш боюнча Биринчи Май РИИБи тарабынан Сариева(Садырова) Анарага карата кылмыш иши козголуп, бирок, 3 баласын ойлоп, тосмо арыз берип, аялын кылмышы үчүн тартчу жазадан Сариев Нарынбек куткарып калган. Ушул иштердин баары, Сариева(Садырова) Анаранын дүнүйөкорлугунан келип чыгып, байлык жана мүлккө ашкере берилгендигин гана айгинелейт.

Дагы бир айта кетчү нерсе, Нарынбек мырза, ишкер катары бул ишти саясатташтырбоону өтүнүп, эч кимдин үй бүлөсүндө мындай кырдаал жаралбашын каалоорун билдирди.

Редакция.

Булак: “Искра” гезити

Депутат Махабат Мавлянова олигарх Бозулан Мамазаиров аркылуу байып, ичкен кудугуна түкүрдүбү?

Өткөн сандарда Махабат Мавлянова аттуу жаңы депутаттын интервьюсу гезитибизге чыккан эле. Маекте Махабат айым биринчи күйөсү менен жашап жүргөндө байып, бирок, бакыт таппаганын, анан кийин башкага турмушка чыкканда бактылуу болгонун “балп” эттирген болчу. Кыскасы, биринчисин басмырлап, экинчисин айга-күнгө теңеген. Ошондон кийин редакциянын телефону тынбайт. “Махабат башында олигарх Бозулан Мамазаировдун аялы болчу да, анын арты менен байып алып, эми тескери сийгени кандай? Ичкен кудугуна түкүргөн Кудайга жагабы? Бозулан болбосо анда кайдагы акча?” дешип, бир ооздон коңгуроо каккан адамдар үндөрүн гезитге чагылдырууну өтүнүштү. Мавлянова да кызык экен, мурдагы-кийинки эрлерин салыштырып, интрига жасабай эле койбойт беле?..

Тайлак НАЗЫМОВ

Булак: “Азия ньюс”

Крымда татарлардын Межилисин жоюу сунушталды

Орусия аннексиялап алган Крымдын прокурору Наталья Поклонская Жогорку Сотко крым татарларынын өзүн-өзү башкаруу органы жана саясий уюму саналган Межилистин ишмердүүлүгүн токтотуу арызы менен кайрылды.

ММКлар билдиргендей, ушул эле күнү Поклонская арыздын бир көчүрмөсүн Межилистин төрага орун басары Нариман Желяловго тапшырды. Документте арыз крым татарларынын суранычы боюнча жазылганы айтылат. Межилистин төрагасы, Жогорку Раданын депутаты Рефат Чубаровго Орусияда издөө жарыяланган. Ал эми уюмдун мурдагы башчысы Мустафа Жемилевге Орусияга жана Крымдын аймагына кирүүгө тыюу салынган.

Буга чейин “Мемориал” укук коргоо уюму Симферополдогу 2014-жылкы окуяларга байланыштуу камакта жаткан Межилистин төрага орун басары Ахтем Чийгозду жана крым-татар активисттери Али Асанов менен Мустафа Дегерменжини саясий туткундар деп атаган.

Крымда азчылыкты түзгөн татарлардын өзүн-өзү башкаруу органы жана саясий уюму болгон Межилис жарым аралдын аннекcияланышына каршы чыкканы белгилүү.

7-апрелде Ак үйдү жана элди аткан белгисиз куралчандар кимдер?

ММКда 2010-жылдын 7-апрель окуясы боюнча соттук териштирүү башталган күнүнөн тарта “кылым соту” деген атка конгон. Быйыл ноябрь айында аталган соттук тертиштирүүнүн башталганына үч жыл толду. Башында бул сот процессинин ар бир күнүн бардык ММК чагылдырып келсе, кийинчерээк эмнегедир бул тема эч кимди кызыктырбай бараткансыйт. Анан калса убакыт создугууда. А сот качан бүтөрү белгисиз.

Ушул жуманын башында, 11-ноябрда Бишкекте 7-апрелдеги окуялар боюнча сотто айыпталуучулар жана алардын адвокаттары мындан үч жыл мурда 7-апрелде Бишкекте болгон окуяларды камтыган видеотасманы көрүүнү сунуштаган. Айыпталуучулардын бири, УКМКнын “Альфа” атайын тобунун мурдагы жетекчиси Алмаз Жолдошалиевдин сотто маалымдашынча, убакытты үнөмдөө үчүн тасма кыскартылган. Анын айтымында, фото жана видеоматериалдар интернеттен, КТРК, НБТ, НТС телеканалдарынан алынган. Эркин журналисттердин жана жеке адамдардын тарткандары да бар. “Видеотасма 7-апрель күнү эртеден-кечке чейин укук коргоо органдары жана митингчилер кандай аракеттерди жасаганын камтыйт. Биздин максат – ал күнү ким өзүн кандай алып жүргөнүн калыс жана туура көрсөтүү” дейт Алмаз Жолдошалиев “Азаттык” үналгысына.

Башында сунушталган видеотасманы көрүүгө мамлекеттик айыптоочулар жана жабырлануучулар каршы чыккан. Прокурор Азамат Мамбетов интернеттен жана башка маалымат булактарынан алынган тасмалар мыйзамдагы эрежелерди сактоо менен чогултулушу кажет болчу жана сунушталган эле тасманы сотто көрө берүү туура эмес дейт. Жабырлануучуларды да видеотасманын кыскартылганы жана кесилгени нааразы кылып, булар өздөрүнө ылайыктуу жерин гана көрсөтөт деп чыгышкан. Кызуу талаш-тартыштан кийин тергөө учурунда табылган ондогон видеотасмалар менен бирге жогорудагы талаштуу видео дагы көрсөтүлмөй болгон.

Жуманын шейшембисинде 7-ап-рель окуясы боюнча сотто “Мекен шейиттеринин” лидери видеодо мародерлуктун фрагменттери көргөзүлгөндүгүнө нааразы болду. 19-ноябрдагы сот процессинде соттолуучулар тарабынан көрсөтүлгөн видеотасманын көрсөтүлүшүнө жабырлануучулардын жактоочусу, “Мекен шейиттери” биримдигинин төрагасы Осунбек Жамансариев каршылыгын билдирип чыкты. Анын айтымында, мародерлорго карата териштирүү иштери башка сотто жүрүүдө. “Түшүнүксүз тасманы көргөзүп не кереги бар? Керек болсо, бул качан болгондугу белгисиз” деп билдирди О.Жамансариев. Ага экинчи тарап аталган видео 7-апрелде тартылгандыгын, анда ошол кезде мародерлор “Бета Сторес” соода борборун тоноп жатышканын айтышты.

Мындан сырткары “Альфа” атайын даярдыктагы тобунун айрым өкүлдөрүнүн үстүнөн жүрүп аткан сот боюнча коомчулукта түрдүү пикирлер арбын. Мамлекеттик айыптоочулар “Альфа” тобунун кызматкерлерин 2010-жылдагы 7-апрелдеги кандуу кагылышууда 77 адамдын өлүмүнө себепкер деп айып коюуда. Бирок баллистикалык экспертизада каза болгондор “альфачылардын” куралынан курман болгондугу далилденген жок. Андыктан сот чечими кандай болот – элди ушул суроо кызыктырууда. Айрыкча буйрукту бергендер эмес, аларды аткарган, аягына чейин уставды, антты сактагандардын тагдыр ташы кандай оойт, айтуу кыйын…

Ошол эле учурда соттук териш-тирүүдө көп дал келбестиктер тууралуу айтылууда. “Альфачылардын” укугун коргоп жаткан Чолпон Жакупованын айтканына караганда, ошол кездеги оппозиция, кийинки убактылуу өкмөттүн аттуу-баштуу адамдарынын көрсөтмөлөрү да бири-бирине дал келбей калууда. “Мисалы, ошол кезде Роза Отунбаева, Темир Сариев жана Иса Өмүркулов оппозициянын атынан бийлик менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, 7-апрелде аянтта каза болгондор боюнча эки башка сан айтылган. Оппозиция кечки саат 21.00дөгү сүйлөшүү учурунда 12 адам деп билдирсе, ал кездеги премьер-министр Данияр Үсөнов өлгөндөрдүн саны 19га жеткенин билдирген. Ушул эле учурда “тез жардам” кызматынан Гүлнара Ташибекова саат 18.00дө өлгөн адамдардын санын 17 киши деп белгилеген. Эртеси 8-апрель күнү каза болгондордун саны 87 адамга жеткен. Кечинде Бишкекте активдүү ок атышуу болгон эмес, болгону шаар бүт тонолуп, мародерлук жүрүп аткан. Түн ичинде мынча адам кайдан өлдү? Кимдин куралынан өлдү?” дейт Жакупова. Айтор, 7-апрель окуясы боюнча соттук териштирүүдө ушул сыяктуу чечилбеген суроолор көп.

Дагы бир кызык жагдай, ошол кандуу окуяда Тарых музейинин капталындагы Кыргызстан элдеринин ассамблеясынын имаратында белгисиз куралчандар болгону айтылууда. Бул айыпталуучулар сунуштаган видеотасмада да дайын болду. Аны судья Дамир Оңолбеков байкап, “биз бул имараттын башынан үч белгисиз куралчандарды көрүп жатабыз, бирок жабырлануучулар буга чейин куралчандар Ак үйдүн чатырында гана болгон деп келишкен. Мындан улам биз аларга кантип ишенебиз?” маанисинде күңк этти. Буга чейин жабырлануучулар аларды Ак үйдүн чатырында турган карааандар атканын айтса, “альфачылар” элди атпаганын, Кыргызстан элдеринин ассамблеясынын имаратынын жана Тарых музейинин чатырында башка бир куралчандар жүргөнүн, алар Ак үй тарапты жана элди атышы мүмкүн экенин айтып келишкен. Бирок ал белгисиз куралчандар ким экенин эч ким айта элек. Бирок соттук ишти олку-солку кылып туру. Чамасы, 7-апрель окуясына үчүнчү күчтөрдүн колкабыш кылганы чын окшойт. Эмнеси болсо да бейкүнөө жабыр тарткан карапайым элдин канын төккөндөр өз жазасын алууга тийиш.

Зайырбек АЖЫМАТОВ, “Жаңы Агым”

Булак: “Искра”

Атамбаевдин жансакчысы Болот Сүйүнбаевди баласына өкүл ата шайлап, 180 градуска бурулган Нурбек Айбашев

Өмүр бою бажы тармагында иштеп, чач-кирпиктерине чейин майланыша байыган Нурбек Айбашев деген чиновник бар. Кызыгы, 2010-жылдан кийин Алмазбек Атамбаев бийликке келгенден баштап, бир кеп өзгөчө айтылып бүтпөй келет. “Мен Атамбаевге убагында үйүмдү саткам” дегенин качан токтотот? Атын сата береби? Таңгалычтуу фактор: Атамбаев оппозицияда жүргөндө Айбашев башка бийликтин бутагына эрмешип, өлөрчө байып алса, кийин 180 градуска кубулуп, Болот Сүйүнбаевди баласына өкүл ата шайлап, креслосуна жана байлыгына кепилдик сурап, чыңданып алганбы? Кайсы бийлик келбесин, тилекке каршы, “колтукка суу бүрккөн” дал ушундай маслокрад чиновниктер гүлдөй береби? Люстрация мыйзамы киргенде мындайлардын орду кайда болот эле? Көрсө, кыргыз элитасы эленбегени, тазаланбаганы үчүн өнүкпөйт экенбиз да.

Булак:”Азия ньюс”

Видео - Дагестандагы жардырууну ИМ уюштурган болушу мүмкүн

Дагестандын Дербент районундагы мамлекеттик жол коопсуздугу инспекциясынын тосотунда 15-февралдын кечинде болгон жардыруудан эки адам каза таап, кеминде 18и жаракат алды.

Укук коргоо органдары жардырууну өздөрүн “Ислам мамлекети” деп атап алган топту колдогон жергиликтүү тургун ишке ашырганын божомолдоодо.

Мерт кеткендер полиция кызматкерлери. Жардыруу тартип сакчылары документ текшерүү үчүн автоунааны токтоткондон кийин болгон. Рулду жанкечти башкарып келе жатканы аныкталды.

https://www.youtube.com/watch?v=kJHdm6cUUZE

https://www.youtube.com/watch?v=quUDJxSXn6I

Доллардын куну Кытайдын чек арасы жабылганы үчүн өйдө-ылдый болууда

Соңку күндөрү доллардын туруксуз болгону, кичине түшкөнү өкмөттүн кыйын иштеп атканынан эмес. Буга чейин Улуттук банк интервенция аркылуу доллардын курсун кармап турган. Албетте, мындай көрүнүш утурумдук эле болчу. Бу маселенин түйүнүн чечмелеп коелук: Кытайдын чек арасы соодагерлерге убактылуу жабылганынан улам, Кыргызстандагы акча жана киреше булактары сыртка чыкпай калгандыктан өткөн жумада сомдун наркы кичине көтөрүлдү. Мунун өзү экономкабызга таканчык деле болбойт, мындан ары деле экономикалык кризиске белчебизден бата беребиз. Себеби, өкмөттүн антикризистик программасын көрө албай атабыз, баягы эле популизм…

Булак: “Азия ньюс”

Адилет Айтикеев, журналист: "Атамбаевди эми мындан дагы катуу сындайм!"

Негизи эле президент Алмазбек Атамбаевге карата позициям коомчулукка белгилүү. Айрым учурда ачууга алдырып иймей адатым бар. Бирок ал деле жакшы жагдайдан улам чыкпайт экен.

2013-жылы Жогорку Кеңештин экс-төрагасы Ахматбек Келдибековду болор-болбос айыптарды чүргөп, эч далили жок камакка алышканда ачуум менен Атамбаевдин дарегине бир катар сөздөрдү айткам. Ал үчүн коомчулукта мени колдогону да, ар түрдүү сөздөрдү айтып шыбаганы да көп болду. Баарынын эле карманганы: “Өзүңдөн улуу кишиге да сен дейсиңби? Жок дегенде Сиз деп жазбайсыңбы, кантсе да ал киши президент да. Падыша Кудайдын сүйгөн адамы да”, -деп динди, адеп-ахлакты шылтоолоп акыл айткандар көп болду. Албетте, улуу адамга сен деп сүйлөө адепсиздик экенин мен дагы жакшы билем. Бирок жашоодо мындай түшүнүк бар да. Адамдын деңгээлине жараша сүйлөшүү деген. Мисалы Акаевге же Бакиевге ушинтип кыйкырып жазганымды эч эле элестете албайм. Анткени алардын деңгээли таптакыр башка. Андай адамдарга өздөрүнүн тилинде сын айткан туура болот деп эсептейм. Эми ошол акыл айтып жаткандарга бир суроом бар. Силер Атамбаевдин өзүнүн деңгээлине кандай карайсыңар? Же падышамын деп оозуна келгенин оттой берсе ага жарашат да, жаштыгым менен мен ачуу сөз айтсам мага жарашпайбы? Атамбаевдин лексиконундагы сөздөрдү алалы. Албетте одоно угулса кечирим сурайм. Бирок бул Атамбаевдин сөздөрү.

2007-жылы Феликс Кулов жетектеген “Бириккен фронт” уюштурган митинг Бакиев бийлиги тарабынан кубаланып, күч менен таркатылгандан кийин аянтка келип алып интервью берген ошол кездеги премьер-министр Алмазбек Атамбаевдин ар бир сөзү азыркыга чейин кулагымда жаңырып турат. Ал митингге келген элди “бараны” деп атам, ал эми митингдин уюштуруучуларын Куловду баш кылып “козел” атаганын азыр деле унута элекпиз.

2009-жылы президенттик шайлоо маалында Алмазбек Шаршенович КТРКнын эфиринде отурган жеринен: “Керек болсо Акаевди көчүккө тээп кубалап чыкканбыз” деп балп эттиргенин бүт Кыргызстан уккан. Ошондо Атамбаевден көптү үмүттөнүп, анын кайрылуусун көрөбүз деп минут санап отурган бир топ жактоочусу жүзүн үйрүгөн.

Ал эми 2010-жылдын 12-майында ошол кездеги Убактылуу өкмөттүн төрайымынын биринчи орун басары Алмазбек Атамбаев өзүнүн жактоочулары менен азыркы өкмөт үйүнүн имаратынын алдына келип митинг уюштурганда генерал Суваналиев тууралуу айтпады беле: “Ал Каттани эмес, Көтөни”, -деп. Буга эмне дейсиңер? Же пайгамбар жашына жакындап калган Алмазбек Шаршеновичке минтип сөгүнсө деле айып эмеспи?

Андан кийин президенттик жылдарында кимди гана эмне деп атаган жок. Кимди эмнеге теңеген жок. Анын баарын айтып майдаланып отургум келбейт. Эми ушундай адамга эмне үчүн мен сылык-сыпаа, маданияттуу тил менен гана кайрылышым керек?

Маселен, ошол эле премьер-министрге Атамбаевден кем эмес сын-пикирлеримд жазып келе жатам. Бирок бир да жолу ага ар-намысына тийген катуу сөздөрдү жазган эмесмин. Анткени Темир Аргенбаевич башынан эле чектен чыкпаган, өзүн маданияттуу алып жүргөн адам. Албетте, андай адамга катуу сөз жазганга, айтканга абийириң жол бербейт. Адам кандай деңгээлде болсо, ага ошондой деңгээлде мамиле жасаш керек деп ойлойм.

Эми кыргызда кошомат кылчу адам көп экен. Аларга албетте жагыш кыйын. Же болбосо ичтеринен менин Атамбаевге карата жазган пикирлеримди, статьяларымды туура деп эсептесе да сыртынан жок дегенде президентке бир ирет кошоматтанып албаса бир жери кемип калчудай сыпайы сүйлөп, акыл айтып, ошону менен бирге “шефине” жагынып алганга усталар көбөйдү. Болбосо ошол эле Атамбаевди мактап, бийликтин акырынан жем жеген гезиттерди алалы. Бир нерсе болсо эле “Атамбаевге сен деп акаарат келтирген адеби жок Айтикеев” деп башташат. Аларга айтаар элем, силер ар дайым адептүүсүңөр. Бакиев маалында деле адептүү болуп келгенсиңер, а мен ага сын айтып камалгам. Азыр болсо ошол гезиттер менен алардын кожоюндары адептүү, мен Бакиевчи болуп калдым. Эртең ушул эле жасакерлер жалмаңдашып кийинки келген бийликтин колтугуна кире качып, бийликти өлөөрчө мактап, күнөөнүн баарын Атамбаевге оодара салышат. Азыр болсо Атамбаевге акаарат айтканымды эстеп, ал эми Алмазбек Шаршеновичтин “ээн ооздугун” эч качан эстегилери келишпейт. Анткени кошоматчылыктын формуласы ушундай. Башкача болушу да мүмкүн эмес.

Силер Атамбаевиңер менен бирге “маданияттуу”, “тартиптүү” болуп жүрө бергиле. А мен баягыдай эле “акааратчыл”, “орой” Адилет бойдон кала берейин. Мен ушул мүнөзүм, принцибим, бет алган жолум менен сыймыктанам. Кийин Атамбаев келгенде сыр билгизбей мага келишиңер мүмкүн аны жамандап. “Адилет, сен Атамбаевди аябай туура айткансың. Ал чын эле ошондой экен” деп келсеңер деле таң калбайм. Бирок кошоматчылык менен эки жүздүүлүктүн да бүтөөр күнү бар экенин эстен чыгарбагыла “жалпак мурундар”. Кантсе да силердин мурдуңарды балта кеспеген “жалпак мурундарсыңар”. Силерге даба да, сөз да жок…

Адилет Айтикеев

Булак: “Искра”

Global Firepower: Кыргыз армиясынын позициясы туруктуу

Global Firepower уюмунун иликтөөсүндө, Кыргыз армиясы кубаттуулук боюнча дүйнөлүк рейтингде 126 өлкөнүн ичинен 78-орунга илинип, мурдагы позициясын сактап калды.

Алты миллион калктуу Кыргызстан элинин 3 миллион 377 миңи аскерге жарактуу.

Азыркы тапта өлкөдө 16,5 миң аскер кызматкери жана 10 миң резервдеги адам бар. Өлкөнүн аскерий бюджети 240 миллион долларды түзөт. Ошондой эле республикада 28 аэродром иштейт.

Куралдуу күчтөр 150 танк, БТР, 478 даана БПМ, 30 артиллерия жабдуулар, 21 жапырт от атуучу реактивдик системалар, 159 артиллериялык курал, 6 вертолетко ээлик кылат.

Ал эми аскерий кубаттуулугу күчтүү мамлекеттердин башында АКШ, Орусия, Кытай, Индия, Улуу Британия, Франция, Түштүк Корея, Германия, Жапония жана Түркия турат. КМШ мамлекеттеринин ичинен Украина 25-орунду ээлесе, андан кийинки сапка Беларус, Өзбекстан, Азербайжан, Армения, Грузия, Тажикстан жана Түркмөнстан чыкты.

Премьер-министр Темир Сариевдин ооматы кете баштаганын, кунары качканын депутат Алмамбет Шыкмаматов биринчи сездиби?

Премьер-министр Темир Сариевдин ооматы кете баштаганын, аурасы анчейин болбой, кунары качканын депутат Алмамбет Шыкмаматов сезгенби? Алмаке баатыр бир нерсени жөн жерден козгобойт эле. Убагында Данияр Нарымбаев боюнча да кескин сын пикирин билдирип, саясый оюндардын айынан бирди көрөрүн айтып чыккан эле. Жыйынтыгында, Д.Нарымбаев түрмөдө отурат. Эми тар чөйрөдө Темикенин тагдырын алаканга салгандай анализдей баштаганы, алыстагы “суук желди” сезгени эмнени каңкуулайт? Ток этери, Т.Сариев жазга жетсе да, күзгө жетпейби? Бу жагын А.Шыкмаматовдун “саясый диагнозу” аркылуу билсек болот…

Ош облусунда жогорку окуу жайлардын студенттерине түшүндүрүү иштери башталды

Бүгүн, 16-февралда Ош айыл-чарба институтунун студенттери менен диний жетекчилердин жолугушуусу болуп өттү. Аталган жолугушууга Ош облусунун казысы Самидин кары Атабаев, Өкмөттүн Ош облусундагы өкүлүнүн диний кеңешчиси Токтосун ажы Жапаров, Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын түштүк аймактык бөлүмүнүн башчысы Исакбай Мурзабеков жана окутуучулар катышышты. Бул тууралу Ош облусунун мусулмандар казыятынын маалымат кызматы билдирет.

Жолугушууда экстремизм, терроризм жаатында баяндамалар окулуп, туура эмес багыттагы терс диний агымдардын азгырыктарынан элибизди сактап калуу зарылдыктары туурасында ой бөлүшүштү. Студенттер менен жолугушуу учурунда  облус казысы мазхаб маселесине кеңири токтолуп, дүйнөдөгү мусулмандардын 69%ы Имам Аззам Абу Ханифа мазхабын карманышаарын белгилеп, мазхаб кармоодо ар бир студент терең диний түшунүккө ээ болуусу зарыл экендигин белгиледи. Ал эми дин комиссиянын өкүлү И.Мурзабеков адашкан агымдарга токтолуп, алардын кесепеттерин айтып берди. Андан соң студент жаштардын кыззыкан бардык суроолоруна жооптор берилди.

Эскерте кетсек, мындай жолугушуулар башка окуу жайларда да улантылмакчы.

Ахматбек Келдибековдон башкасы премьер-министрликке жарабайт

Кыргызды бийлик талаштырып эле койсоң бүттү. Биринин этин бири жегенге деле даяр. Акыркы күндөрү өкмөт башчы Темир Сариев кызматта отурса деле анын артынан тон бычкандар көбөйдү. Атамбаевдин айланасында “шеф эле шеф” деп жалган отчетторду берип, башын айлантып, премьерлик креслону ээлеп алсак дегендердин аттары ачык эле атала баштады. Мисалы кечээ эле Кыргызстан фракциясынын лидери Канат Исаев чыгып интервью берип, “Эгер кризис улана берсе Сариевди кетиребиз”, -деп балп этти. Ага чейин “Өнүгүү-прогресс” фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев шашылыш чыга калып фракциянын жыйынын жабык эшик артында өткөргөнгө үлгүрдү. Ал эми Сариевдин биринчи орун басары Аалы Карашев болсо парламент жыйынында өзүн премьер болчудай салабаттуу алып, суроолорго да өкмөт башчынын өзүндөй жооп узатып жаткан чагы. Эмнеси болсо да “мени премьер койсоңуз эле жыргатып жиберем”,- дегендер өздөрүнчө топ-топ болуп бйлик талашып жаткан чагы. Эми булар деле Сариевдин бир түрү болот да. Баарынын эле тилдери сайрайт. Андан көрө президент чечкиндүү кадамга барып, мамлекетти ойлосо ар бир иштеген жеринин майын чыгарган Ахматбек Келдибеков сыяктуу жигиттерди кризис менеджер катары колдонсо өзүнө да авторитет алып келмек.

Булак: “Искра”

Облусту башкарууга Таалайбек Сарбашевдин деңгээли жетпей аткандай...

Өткөн жылы Таалайбек Сарбашев Алай районунун акимчилигинен секирик жасап, өкмөттүн Ош облусу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү болуп дайындалган. Мурдагы губернатор Сооронбай Жээнбеков кылдырап, жай жүргөн эшек арабанын образындай иштечү эле, мунусу болсо, андан дагы кашаңданып, таза эле облустун жүгүн тарта албаганы менен көзгө көрүндү. Бул боюнча Оштогу милиция, прокуратура, дегеле мамлекеттик органдагы кызматкерлер ачык эле сөз кыла башташты. Бүгүнкү бийлик кадр саясатынан аксап, базаркомду губернатор кылуу менен айлалары куруп калганбы? Т.Сарбашевдин тажрыйбасы, билими облустун экономикасын, чарбасын көтөрүүгө, элге жакшы турмушту жаратууга шаасы жетпей, качанкыга чейин мукурап отурат болду экен? Ош очорулуп, артка кете берсе деле кайдыгер отура беребизби?..

Булак: “Азия ньюс”

Фотобаян - Сузакта диний экстремизм жана терроризмге каршы кеңешме жыйын өттү

Бүгүн, 16-февралда Сузак районунда диний экстремиз жана терроризмге каршы кеңейтилген кеңешме жыйын болуп өттү деп маалымдады өкүлдүн басма сөз катчысы. Кеңешме жыйыныдын ишине областтык укук коргоо органдарынын башчылары менен орун басарлары, Сузак районунун айыл аймагынын башчылары, мечиттердин имамдары, айыл аймагынын аксакалдары, жаштар уюмдарынын өкүлдөрү катышты. Жыйындын ишине КРнын Президентине караштуу дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын башкы адиси Бөрүмухамед Эсенов, өкүлдүн биринчи орун басары Мамасалы Акматов катышты. Кеңешме жыйындын ишин Сузак районунун акими Абдумуктар Маматов алып барды. Кеңешме жыйында диний экстремиз менен терроризмге каршы күрөшүү жана ар кандай тура эмес үгүт-насааттарга азгырылбоо, элдин пейили менен ыйманын тазартуу жаатында кенен сөз болду.

– Кыргызстанда адам укуктары ар тараптан сакталуу менен жарандарга дин тутуу эркиндиги толук берилген. Элибизде негизинен салттуу дин – ислам дини кармалып келет. Ислам дини башка динди карманган элдердин өкүлдөрү менен толернаттуулукта жашоону ар дайым колдоп жана коргоп келет. Сузак районунда азыркы мезгилде 211 мечит болсо, анын 169 гана расмий каттоодон өткөн. Ал эми 42 мечит ушул кезге чейин каттоодон өтпөй келүүдө. Жихад деген сөз эл арасында туура эмес чечмеленип келинүүдө. Жихад деген сөз жакшылыктарды жаратуу, жакшылык менен соопчулук, кайрымдуулук менен бооркердик иштериндеги жарышуу деген маанини билдирет. Илим иштериндеги жарышуу, адамдын ички жан дүйнөсүнүн тазарышы дагы жихад делип аталат,- деди областтын казысы Абдулазиз Закиров.

– Мамлекет башчысы тарабынан диний экстремизм менен терроризмге каршы күрөштү күчөтүү боюнча  атайын концепция иштелип чыгылган. Жер-жерлерде салттуу исламга туура келбеген диний бузуп жаруучулук иштерге каршы күрөш ыргактуу жүргүзүлүп келе жатат. Чындыкта жашырбай туура айтканыбыз оң. Жаштар арасында, айрым имамдарыбыз тарабынан мамлекетке болгон сүйүү жок болуп баратат деп айтаар элем. Укук коргоо органдары күнү-түнү элибиздин коопсуздугун камсыз кылуу максатында өз өмүрлөрүн тобокелге салуу менен иштеп жатышса дагы аны көрө албагандар бар. Ошондуктан карапайым элге жана жаштарга салтуу дин туурасында туура багыт берип, Сириядагы согушка азгырылып жана адашып барып калгандар туурасындагы чындыкты айтканыбыз оң. -деди  КРнын Президентине караштуу дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын башкы адиси Бөрүмухамед Эсенов.

Диний экстремиз жана терроризмге каршы Сузакта өткөрүлгөн кеңейтилген кеңешменин катышуучуларына салтуу ислам динине туура келбеген иш аракеттерди ашкерелеген видеотасмалар тартуу кылынды.

– Сузак району калкынын саны боюнча республикадагы эң ири район болуп саналат. Азыркы учурда райондун аймагында 270 миңден ашуун көп улуттуу калктын өкүлдөрү жашап жатышат. Область боюнча 87 жаран Сириядагы согушка кеткендиги аныкталган. Мындан сырткары үй-бүлөсү менен Сузак районунан 3, Ала-Бука районунан 3, Ноокен, Базар-Коргон райондорунан бирден жана Жалал-Абад шаарынан 1 үй-бүлө толугу менен Сирияга кетишкен. Сирияга кеткендердин 14ү каза болушкан. Учурда Сирияга барууга үгүттөгөн 13 жалдоочулар аныкталды. Аларга карата 12 кылмыш иши козголуп, бешөөсү 6-жылдан 18 жылга чейин камалып кетишти,- деди УКМКнын областтык башкармалыгынын башчысы Канжарбек Бокаев.

– Областтын аймагында азыркы мезгилде 625 мечит бар. Эл арасында улууларды урматтоо көрүнүштөрү азайып бараткандыгы өкүндүрбөй койбойт. Ата-энесинин акыл-насааттарын укпагандар Сирияга азгырылып жатышат. Диний агымдар улам көбөйүп барууда. Айрыкча мамлекет тарабынан биздин өлкөдө өз ишкердүүлдүгүн жүргүзүүгө тыюу салынган «Хизбут-Тахрир», «Ваххабизм», «Акрамия» сыяктуу экстремисттик диний агымдарга азгырылгандар учурап  жатат. Учурда 178 «Хизбут-Тахрирчилер» жана 4 «Ахрамия» диний уюмдарынын мүчөлөрү бар. 2016-жылдын өзүндө эле диний экстремизм жана терроризм боюнча 6 кылмыш иши козголду. Сузак районунан кеткен 43 жарандын 6сы ошол жакта каза болушкан,- деди өкүлдүн 1-чи орун басары Мамасалы Акматов.

Кеңешме-жыйында сөзгө чыгышкан бир катар имамдар менен аксакалдар диний экстремиз менен терроризмге каршы жергиликтүү бийлик, укук коргоо органдары жана коомчулук менен тыгыз кыматташтыкта иш алып баруунун орчундуу ой-сунуштарын ортого салышты.

Жыйынга катышкандардын алдында Сузак районундагы Атабеков айыл аймагынын тургундары, бир кезде «Хизбут-Тахрир» уюмунун активдүү мүчөлөрү болушкан Бахадыржан Маматов менен Мурадил Касимов ыктыярдуу түрдө бул диний экстремитсттик уюмдан баш тартышкандыгын жарыя кылышты.

Сузак кенешме7

Сузак кенешме8

Сузак кенешме2

Сузак кенешме3

Сузак кенешме4

Сузак кенешме5

Сузак кенешме6

Жолдошбай Осмонов, журналист

КР ӨКМ министрлигинин расмий сайтында "Бул күнү" рубрикасы ачылды

Бул күнү, 2014-жылы 16-февралда Кабул шаарында (Ооганстан) Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдааладр министрлиги менен Ооганстан Ислам Респуликасынын Өзгөчө кырдаалдар боюнча мамлекеттик агенттигинин ортосунда өз ара түшүнүшүү боюнча меморамндумга кол коюлган.

Эскерте кетсек, Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлиги 2016-жылдын 1-январынан баштап расмий www.mes.gov.kg сайтына “Бул күнү” аталышындагы атайын рубрика ачып, ага Кыргыз Республикасынын аймагындагы оор кесепеттерге алып келген өзгөчө кырдаалдарды, кырсыктарды жана министрликке байланышкан маанилүү окуяларды жарыяланып турат.

Жалил Атамбаев рекеттерге “отметка” кылып турабы?

Ошто милиционер-олигарх Жалил Атамбаевдин кызмат абалынан кыянаттык пайдалануу жана шектүү бизнеси боюнча териштирүүлөр жүрүп атканы маалым эле, аныгында, ИИМ тарабынан ал жумуштан алынды. Сыягы, прессадагы ызы-чуудан кийин тергөө органдарынын оозун майлай албай калдыбы? Эми накта айыбы ачылабы? Суроолор көп. Дагы бир кызыгы, Жалил мырза өзү пагончон болуп туруп, рекеттерге “отметка” кылып турганы чынбы? Ушул соболго жооп бере алабы?

Булак: “Азия ньюс”

Кыргызгидромет: 17-февралдан 21-февралга чейинки аба ырайы

Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Гидрометеорология боюнча агенттиги берген маалыматка ылайык 2016-жылдын 17-февралынан 21-февралына чейин аба ырайынын божомолу.

Бишкек шаарында 17-февралы күнү түнкүсүн бир аз кар жаашы мүмкүн, күндүз жаан-чачын күтүлбөйт. Жолдор тоңголок, тайгак болот. Батыштан соккон  шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрге чейин жетет. Абанын түнкү төмөнкү температурасы 5…7° суук, күндүзгү жогорку температурасы 3…5° жылуу болушу күтүлөт.

Ош шаарында 17-февралы күнү жаан-чачындын ыктымалы аз. Батыштан соккон шамалдын ылдамдыгы секунасына 4-9 метрге чейин жетет. Абанын түнкү төмөнкү температурасы 4…6° суук, күндүзгү жогорку температурасы 4…6° жылуу болушу күтүлөт.

17-февралы күнү түнкүсүн айрым жерлерде кар жаашы күтүлөт, күндүз жаан-чачын күтүлбөйт. Жолдор тоңголок, тайгак болот. Батыштан соккон шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрден, Ысык-Көл акваториясында 15-20 метрге чейин жетет.

18-19-февралы күндөрү жаан-чачын күтүлбөйт. Жолдор тоңголок, тайгак болот. Батыштан соккон  шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрге чейин жетет.

20-февралы күнү жана 21-февралы күнү түнкүсүн жаан-чачын күтүлбөйт.

21-февралы күнү күндүз айрым жерлерде кар жаашы күтүлөт.

Абанын температурасы жогорулайт.

Мыйзам чыгарууга караганда тойдун көркүн ачкан атамекенчи депутат Сайдулла Нишанов

«Ата Мекен» фракциясынан депутат Сайдилла Нишанов кызын турмушка узатып, “Алтын Казына” ресторанына чоң той берди. Спикер баштаган депутаттар жана чиновниктердин бир тобу келди. Кызыгы, депутат болуп пайдалуу мыйзам жазбасаң деле көпчүлүктүн арасынан байкалбайт. А той берсең күтүрөшүп, коллегаларың жайыла келип, кошумчаларын кошуу менен көркүн чыгарат тура. Мына, мандатың болсо өзгөчө артыкчылыктар менен шаан-шөкөттөн деле бизнес жасап койсо болот турбайбы…

Булак: “Азия ньюс”

Атамбаев дайындаган Ысык-Көлдүн губернаторунун "каралар" арасында "Атаман" деген каймана аты бар экен

Ысык-Көлдөгү “жаңылануу” көлдүктөрдү солк эттирип турган кези. Өкмөттүн Ыйгарым укуктуу өкүлү болуп капыл-тапылынан келе калган Акибаев Аскаттын көрсө арты таза эмес көрүнөт. Аны Ыйгарым укуктуу өкүл деп кубулжутпай эле “атаман” десек туура келчүдөй. Анткени “кара” деген дүйнөдө калыптанган аты ошондой деген кабарлар келүүдө.

Гезитибиздин кийнки сандарында А. Акибаевдин автопортретин даана чагылдырган макалага орун берели деп турабыз. Үй-бүлөлүк абалындагы талаш-тартыштары, дирижердун таягысыз иш кыла албаган “ишмердиги”, сабагы, сабаты жана башка толгон аргументтери аралаш келген катты азырынча катып турабыз. Бир сыйра иликтөөлөрдү жүргүзүп, бышыктаган соң, Президент Атамбаев Акибаевге эмне үчүн ишеним артканы боюнча катык кабар менен кабардар болосуз окурман.

Булак: “Искра”

Кара-Суу районунун Төлөйкөн айыл өкмөтүндө диний абал талкууланды

Кечээ, 15-февралда Кара-Суу районунун Төлөйкөн айыл өкмөтүндө диний абал талкууланды. Аталган жыйынга Ош облусунун казысы Самидин кары Атабаев, Төлөйкөн айыл өкмөтүнүн башчысынын орун басары Улукбек Кадыров, райондун баш имам-хатиби Сүйүнбай ажы Калыков, мечит имамдары, мектеп директорлору жана жергиликтүү укук коргоо органдары катышышты.

Жыйындын күн тартибинде үч маселе каралып, учурдун глобалдуу маселесине айланган ар түрдүү терс агымдардын алдын алуу,  имамдардын билим деңгээлин жогорулатуу, мектеп окуучуларынын сабак учурунда интернет оюндарына кетип калуусун көзөмөлгө алуу  маселелери талкууланды.

Талкуунун жүрүшүндө облус казысы Самидин кары “Ислам” – деген сөздүн маанисине токтолуп: “Ислам” – бул тынчтык деген маанини берет, ошондуктан Исламда адеп-ахлак, үй-бүлө куруу, коомдун бардык катмары менен болгон мамиледе тынчтык өкүм сүрүш керек. Эгер бир үй-бүлөдө тынчтык болбосо коомдун да тынчтыгы бузулушуна себепчи болот” деп түшүндүрдү.  Андыктан, мугалимдер мектеп окуучуларына тарбия берүүдө Исламдын баалуулуктарына көңүл буруусу зарыл экендигин кошумчалады. Ал эми мектеп мугалимдери сабак маалында окуучуларды автоматтык оюндарга азгырып жаткан интернет клубдарды укук коргоо органдары тарабынан көзөмөлгө алуусун суранышты.

Эскерте кетсек,  мындай кошмо жыйындар айыл өкмөттө айына бир жолу өткөрүлүп турат.

Кара-Суу Төлөйкөн

Тумандуу Кыргызстан. Резиденцияда жатып өлкөнү башкарган президент

Кыргыздын “Ишенген кожом сен болсоң” деген жакшы кеби бар. Бүгүн көртирилигин араң өткөрүп жаткан карапайым калк “Кыргызстанды өнүктүрөбүз, элдик бийликти орнотобуз, электр энергиясынын баасын арзандатабыз, сатылып кеткен жерлерди, ишканаларды мамлекеттин эсебине алабыз” дешип жыргал жошоону куруп берүүгө ант бергендерге ошол сөздү айтып, тфү-тфү деп түкүрүп, тишин кычыратып турган кези. Ант бергендер да “Ата-Бейитте” кыргыздын жыргал жашоосу деп жан бергендердин сөөгүн жерге берип жатканда көздөрүнө жаш алып ант беришкендери элдин эсинде. Көрсө, алардын көздөрүнөн жаш агыза ант бергени саясат театрындагы аткарган ролу, артисттик бийик чеберчилиги экени бүгүн даана билинбедиби…

Андан бери 6 жыл өттү. Бул мезгилде төштү кагып, ооз көптүрө мактана турган алгылыктуу алты иш жасалбады. Мурунку бийлик эл аралык финансы уюмдары менен бирге түптөп, фундаментин куюп кеткен иштердин ишке киришүү учуру гана азыркы бийликтин маңдайына туш келип калды. Ошол ишканалардын гана лентасын кыркып алты жыл абийирин жабып келет.  Ушул кезге чейин азыркы кыргыз бийлигинин мамлекетти өнүктүрүү боюнча иштеп чыккан программасы бар экени да күмөндүү. Болбосо, саясат айдыңы менен экономика тармагына көз салып жүргөн кыйындар жөн жерден “Максимдин программасы азыр да иштеп жатат” деген жыйынтыкка келе бербесе керек. Максим салган чыйыр жол кыргыз элинин жыргалчылыгы үчүн иштебей турганын, бийлик демократиялык башкаруудан чыгып, монархиялык башкарууга өтүп, баары бир адамдын көзүн карап, тур десе туруп, жат десе жата турган абал түзүлөөрүн, камчы менен башкарууга жол бербеген, эркиндикти сүйгөн кыргыз эли андай бийликти бир күндө кулатып, тыптыйпылын чыгарып коёрун көрбөдүкпү. Бул кургурлар андан да сабак алышпады. Тарых кайталанат деп коёт. Алты жылдын ичинде эле мурунку абал кайра кайталанып, андан да күч алып турганы өкүнүчтүү. Биздеги тал түбүнөн чыга калып, саясий серепчимин деп адамды коркуткан серепчилердин эмес, кыргыз саясатына көз салып турган орустун, батыштын аналитиктери, белгилүү институттар биздеги абал кайрадан бийлик алмашууга алып келиши мүмкүн экенин айтып жатканы бул бийликти ойго салбаганы менен Кыргыз Мамлекетинин келечеги үчүн күйгөн кыраандарды бир топ түйшөлтүп жатат. Ошондон улам эл арасында жаз келгенде революция болот экен деген сөз жайылууда. Бул да бекер жеринен эместир.

Параша жыттаган президент менен келечегибиз кенен болмок беле?

Кыргыз эли ажону тандаганда үчүнчү ирет жаңылышканын кеч билип олтурат. Ал эми Роза Отунбаеваны кыргыз эли шайлаган президент деп айтууга ооз барбайт. Аны эл президент кылып шайламак турсун, Конституцияда көрсөтүлгөн “Президенттикке талапкер болуп кеминде 50 миң шайлоочунун колтамгасын топтогон адам каттала алат” деген норма аткарылган эмес, 50 миң киши турмак 500 киши Отунбаева президенттикке талапкер болсун деген колтамгасын чогултушкан эмес. Анан кантип ал адамды президент деп санайсың?. Бирок, уялбастан экс-президент макамы менен айлык алып, жыргал жашоону кечирип жатат.

2013-жылы 12-июнь күнү Алмазбек Атамбаев орус тарап менен Жогорку-Нарын каскадынын фундаментин куюп жатканда  СИЗОдо олтурган ошол кездеги депутаттар Садыр Жапаров, Камчыбек Ташиев, Талант Мамытовдорду “Алар түрмө эмне экенин билишпейт. Параша жыттаган да эмес” деп элдин көзүнчө балп эттирбеди беле. Демек, парашаны азыркы ажобуз өзү жыттаганбы? Парашаны түрмөдө жаткандар гана жыттайт эмеспи. Бул сөздү Атамбаев эмес, Феликс Кулов айтса башка кеп болмок. Президентибиз Алмазбек Шаршенович качан параша жыттап жүрөт? Кайсыл жылы түрмөдө олтуруп чыкты эле?  УКМКнын тергөөчүлөрүнүн кабинетинде гана олтуруп чыкканын уккан жайыбыз бар. Эгер президент параша жыттаган болсо канча бир жылга кесилмек да. Атамбаев соттон акталды деген маалыматты уккан жан жок. Элдин көзүнчө балп эттирерде эмне жөнүндө сөз айтаарын ойлонуу кажет да. Түштүк Африка Республикасынын сегизинчи президенти болгон Мандела Нельсон 27 жыл түрмөдө олтуруп чыккан болсо да эч качан параша деген сөздү эл арасында айткан эмес экен. Ал адам укугу үчүн ошончо жыл түрмөнүн муздак дубалында олтурса да күрөшүп улуттун лидери болууга жетишти. Биздин президентчи? Акыйкаттык издеп аргасыздан жол тосууга чейин барышкан Баатыр-Энелерди ОБОН аялдарга теңегени улуттун лидери болом деген адамдын айта турган сөзүбү? Атамбаев да Мандела негрлердин укугун кандай талашса, кыргыз жаранынын укугун ошондой коргогонго жан үрөгөндө кыргыздан чыккан же болбосо Орто Азиядан чыккан Манделага айланмак.

 Мурунку президенттин баласы кыргыздарды кой десе, азыркы президент өз элин койго теңеген замана…

Өткөн жума Нарында иш сапар менен болуп кайттым. Бир киши арактан бир аз серпип алган экен, колумдагы фотоаппаратты көрдүбү, жаныма келип “Журналистсиңби? Кайсыл жактан келдиң?” деп сурап калды. Бишкектен келгенимди, гезитте иштеген журналист экенимди айттым. Баягы киши “Биз Нарындыктар койбузбу? Мал болуп калдыкпы? Биз шайлаган президент бизди койго теңебедиби!” деп ыйлап кирсе болобу. Атамдай болгон киши жаныңда күйгөнүнөн ыйлап атса эч нерсе деп айта албайт экенсиң. Мурун президенттин баласы Максим Бакиев “5 млн коюм бар” деп 5 млн кыргыз элин койго теңеди деп күйчү элек. Азыр нарындыктар президент өзү койго теңеди деп ыйлап олтурушат.

70 тыйындын ордуна 2,5 сом төлөп калдык

2010-жылдагы кандуу төңкөрүштүн негизги себептеринин бири электр энергиясына тарифтин көтөрүлүшү болгон. Бааны көтөрө коём деп Бакиев балээге кабылбады беле. Атамбаевдин бийлиги келген күндөн баштап бааны арзандатуунун үстүндө иш алып барган жок. Баалар көтөрүлгөндөн көтөрүлүп жатат. Азыр айыл жеринде жашаган бир үй-бүлөө электр энергиясы үчүн жок эле дегенде ай сайын 3000-5000 сомдон жогору төлөйт. Бирине тапса экинчисине жетпей жаткан жашоону баштан кечирген калк үчүн бир гана электр энергиясына 3000 сомдон ашык акчаны ай сайын төлөө жеңил эмес да. 2010-жылы апрель айында Алмазбек Атамбаев азыркы Өкмөт үйүнүн алдында “Эч качан бааларды көтөрбөш керек. Бул деген күнөө. Сен базардан 8 рублге бир нерсе сатып алып, 70 рубльге сатсаң аздык кылабы? Туура ТЭЦтин электр энергиясы кымбат. Аны биз Казакстан менен Россияга сатабыз. Элге жалаң гана арзан электр энергиясын беребиз” деп кыйкырып, элге кол чаптырбады беле. Бүгүн өзү айткандай бааларды көтөрүп күнөө кылып жатат. Базардан 8 рублга бир нерсе алып, аны 70 рублга кайра сатпастан, 250 рублга сатып жатпайбы. Кана ошондогу Россия менен Казакстанга сатабыз деп айткан сөзү? Тескерисинче, өзү казактардан кымбат баада электр энергиясын сатып албадыбы. Элге арзан электр энергиясын беребиз деп айтканы аткарылдыбы? Албетте жок.

Алты жыл аралыгында бул бийлик айлык акыны, пенсия менен жөлөк пулду көтөрүү боюнча жарытылуу жаңылык айта алдыбы? Пенсияны көбөйттүк дегенде араң эле 100-200 сом кошулган болот. Элдин жашоосу жакшы жакка бурулду, көчөлөргө машина батпай кетти деп оозунан көк түтүндү буркуратып мактанса, булардан кыйын иштеген адам жоктой сезилет. Кыргызстанда айлык менен үй салган, машина минген жумушчу табылаар бекен? Табылышына да көз жетпейт. 7-8 миң  сом айлык акы менен бүгүнкүдөй кымбатчылыкта үй салып, машина минмек турсун ич кийим сатып ала албайсың. Көчөгө батпай калган машиналар кара жанын карч уруп, бөлөк жерде тыйын үчүн иштеп жаткан мигрант мекендештердин маңдай тери экенин бул бийлик жокко чыгарып, өздөрү гүл заманды элге тартуу кылгандай айтып жатканына не дейсиң, бурадар? Мурунку бийликтин буларга караганда бир аз напсиси бар экен. Бааларды мындай тездик менен көтөргөн эмес. Кыргыз элине 2,5 сом аздык кылат, мындан да жогорулатыш керек деген таризде электр энергиясынын баасы дагы көтөрүлө турганын азыртадан баштап акырындык менен айтып жатышпайбы. Бул деген азыркы баалар акыркы чекит эмес дегенди түшүндүргөн ишаарат. Акаевдин учурунда баласы Айдардын, Бакиевдин тушунда Максимдин аттары баанын көтөрүлүшү тууралуу кеңири айтыла турган болсо, азыр Атамбаевдин баласы Сеид Атамбаев жетектеген “Автомаш-Энерго” компаниясы электр энергиясынын үстүндө олтургандыгы эл арасында көп айтылып, кыжырданууну жаратып жатканын кайда катабыз? Ажо өзү болсо балдары эч кандай ишке аралашпай турганын , эгер кандайдыр бир мыйзам бузууга аралашкан болсо мыйзам чегинде жоопко тартылаарын, өзү бут басып барбай турганын шардана кылып айтып келет. Президент минтип айтканы менен эл арасында “Максимдин ордуна Сеид менен Сейтек келди” деген сөз пайда болду. Бул “Айран жокто Айдар бар, Максым жокто Максим бар” деген ылакаптын эле уландысы болуп жатат. Алмазбек Шаршенович балдарын сүттөн ак деп мактанса, “kabarlar.org” интернет сайтына 2014-жылдын 10-ноябрында “Ажонун балдары бизнестерин бөлүштүрүп киришти” деген макала мындан үч жыл мурун жарык көргөн. Ошол макаланы төкпөй-чачпай, бөлүп-жарбай мисал келтирейин.

Ажонун балдары бизнестерин бөлүштүрүп киришти

Эсиңиздерде болсо, 28-октябрда “Башат” Маалымат агенттиги “Атамбаевдердин “Автомаш-Энергосу” өзгөртүлүп кайра түзүлдү” деп жазган.

Маалыматтар боюнча “Автомаш-Энергонун” жаңы кожоюндары “Автомаш-Радиатор” ЖЧКсы, Сеид Атамбаев жана Иван Васильев экендиги айтылат. Ал эми ажонун кийинки уулу Сейтек Атамбаев болсо түзүүчүлөрдүн катарынан чыгып калганы маалым болгон.

Маалым болгондой, ошол эле дата менен, тагыраагы 24-октябрда, Атамбаевдерге тиешелүү дагы бир фирма “Автомаш-Экол” ЖЧКсы да кайра каттоодон өтүп, эми анын жаңы кожоюну болуп Сейтек Атамбаев жеке ээлик кылып калган. Буга чейин Сеид жана Сейтек Атамбаевдер орток ээлик кылып келишкен болчу. Ишмердигинин багыты – электротехника жабдууларын (аккумулятор, батареи) чыгаруу. Негизинен Россиянын рыногунда иштейт. Жетекчиси – Норсеев Виктор Сергеевич. “Автомаш-Экол” да башка “автомаштардай” эле “Корпорация “Кыргызавтомаш” ассоциациясынын кожоюндарынын бири. Бул компания деле адаттагыдай болуп Бишкек шаарынын Матросов, 1а дарегиндеги Атамбаевдерге тиешелүү имаратта жайгашкан. Алгачкы жолу 1997-жылы негизделип, “Форум” кыргыз-түрк биргелешкен өндүрүштүк ишканасынын курамында болгон.

Буга чейин Алмазбек Атамбаевдин жогорку бийлик тактысын кармаганына карабай бардык “автомаштардын” жетекчиси катары көрсөтүлүп келгени боюнча ызы-чуу чыкканда, ажо “мен 2007-жылы эле “Кыргызавтомаштагы” жана ага кирген бардык фирмалардагы үлүштөрүмдү сатып жибергем, андыктан “автомаштардын” мага эч кандай тиешеси жок” деп актанып чыккан. Бирок, сатпай-этпей эле балдары аркылуу иштетип келатканы минтип дайын болуп келет. Өзү мамлекеттин башында турганына карабай балдары калчаган “автомаштар” мыйзамдарды одоно бузуу менен мамлекеттик сатып алуулар боюнча тендерлерде “ийгиликтүү” катышып, утуп келатканы айрым “ушакчылар” тарабынан айтылып кетип, бир канча кылмыш иштери козголгону да маалым. Алардын акырындап барып суутулуп кеткени да жашыруун эмес.

Ошентип, Сеид Атамбаев “Автомаш-Эколун” Сейтекке берип, ордуна “Автомаш-Энергону” алды. Орун алмаштыруунун максаты эмне экендиги азырынча белгисиз. Жөн эле ханзадалардын мүлк бөлүштүрүүсүбү же кандайдыр бир быкы-чыкынын айынан келип чыккан талашыбы?

Эсибизде болсо, мурунку президент К.Бакиевдин учурунда да ханзада Максим менен ажонун иниси Жаныш Бакиевдер бизнестеги таасир талашуунун айынан айыгышкан күрөш жүргүзүп келген жана алардын кармашы Бакиев бийлигинин алсызданышына алып келген жана саясий оппоненттерине болуп көрбөгөндөй ыңгайлуу шарт түзүп берген.

Базарчыбы, соттолосуңбу баарысына макул, болгону бийликке жаксаң болду

Кыргызстандагы кадр саясаты ушул абалга жетти. Колго суу куйганды жакшы билсең эле сенин эч нерсеңе карабай кызмат бере беришет. Кызматка барганыңдан кийин жогор жактан кандай үн чыгат экен деп күтүп олтурасың. Өзүң каалагандай иштеп баштасаң бир саат да сени кармап турушпайт. Заматта кызматың менен кош айтышып кете бересиң. Союз учурундагы райком менен азыркы акимдерди салыштыруу мүмкүн эмес. Бүгүн аким болуп соттолгон адамдар деле олтурат. Кечээ эле Кочкор районунун акими мурун соттолгону билинип калып жумуштан кетпедиби. Анан биздеги кайдагы кадр саясаты. Ош облусунда Өкмөттүн өкүлү же элдин тили менен айтканда губернатор болуп дайындалган адам соодада жүргөн азамат экен. Анын да аки-чүкүсүн иликтесең толтура нерсе чыкчудай. Ысык-Көл облусуна дайындалган губернатору “Аврора” санаториясын гана башкарып келиптир. Бир күн да мамлекеттик кызматта иштебеген адам экен. Ошол адам азыр бир облусту башкарып калды. Буларды сындайын десең президентибиз деле аким же губернатор болуп эл башкарган эмес. Премье-министр, президент болгондо да эки ирет элдик толкундоо, кандуу төңкөрүш жолу менен келди. Мейли, жаңы дайындалгандарды Өкмөттүн облустагы өкүлү дейли. Бир күн прокурор болуп иштебеген Аида Салянова менен Индира Жолдубаева  өлкөнүн башкы прокурору болуп дайындалбадыбы. Бул кадрдык башаламан эмей эмине урматтуу президент? Ушундай кадрдык саясат менен Кыргызстанды өнүктүрүүгө көзүңүз жетеби? Айланаңызда кимдер чөөгө окшоп тегеренип жүргөнүн жакшылап аңдасаңыз өзүңүзгө эле жакшы болмок. Бир эмес эки президентти жардан алыс түрткөн шылуундар өлкөдө кайрадан революциялык жол менен бийлик алмашууга шарт түзүп берип жатканын ажо өзү  байкабай жатса, карапайым калк эбак эле анализдеп койгон.

Конституциядан эки барак арыз күчтүү болгон өлкө

Эки революциянын тутанышына биздеги шайлоолор себеп катары каралып келет. Өткөн жылы болгон парламенттик шайлоо дагы кийинки революцияга себеп болуп берчү жагдайга чейин келип жетти. Рыскелди Момбеков болгондо дагы президенттин партиясынан келген депутат “Добуштардын баарын сатып алдык” деп парламенттен айтып жатпайбы. Анан кантип шайлоо таза өттү дегенге ишенебиз? БШК менен партия лидерлери өздөрүнө жакпаган депутаттардын мандатынан мыйзамды уруп-ойнобой эле ажыратып жатпайбы. Мыйзамды сыйлаган өлкө боло турган болсок, БШК башчысы менен депутаттын арызын оңдой койгон фракция өкүлү эбак кылмыш жоопкерчилигине тартылмак. Бул алты жылда Кыргызстан мыйзамдын үстөмдүгү эмес, акчанын үстөмдүгү бийлеген өлкөгө айландык. Бул бийликтин өзгөрүүгө алып барган бирден-бир жетишкендиги ушул болду. Депутаттын БШКга жазган “Менин катышуумсуз мандатымдан ажыратууну карабагыла” жана фракция лидерине жазган “Мени фракцияга мүчө кылып алышыңызды өтүнөм” деген эки барак арызы Конституциядан жогору туруп калды. Өлкөнү башаламан башкаруунун кесепети ушундай шартка алып келип такады. Бул үчүн кимди күнөөлөйбүз? Жооп бирөө гана. Ал өлкө башчысы Атамбаев Алмазбек Шаршенович.

2010-жылды элестеткен митингдер

Данияр Үсөнов Өкмөт башчы эмес беле мурунку бийлик кулаган мезгилде. Нарында митингдер башталган учурда ал жакка барып “Баары тынч, бир ууч адамдар эле ызы-чуу салышыптыр” деп айтып келген. Өткөн жумада дагы Нарында бийик тоолуу коэфицентти алып салабыз деген Өкмөттүн чечимине каршы митинг болгондо эл менен жолугушууга барган депутаттар “баары жайында” деп келишти. Миңден ашык эл чогулган митингди уялбастан 150-200 киши чыкты деп айтышты. Нарын гана эмес башка райондор дагы азыр бийликке талаптарын коюп жатышат. Эгер ошол талаптар аткарылбаса мөөнөтсүз митингдер башталаарын коңгуроо кылып кагышты. Бул бийлик үчүн жакшы жышаан эмес.  Мурун кызматтан четтетилип калгандар оппозиция болсо, бул жолу эл  бул бийликке оппозиция болуп кыр көрсөтүп жатат. Көтөрүлгөнгө  бийлик өзү шарт түзүп берип жатпайбы, кыйналган кыргыздын жонунан кайыш тилип. Казынаны толтура албай элдин эсебинен толтурууну эңсешип, камсыздандыруу дегенди ойлоп таап, социалдык төлөмдөрдү көтөрүп. Шордуу элдин да чыдамы түгөнөт да.

Сат, сат деген саясат

Атамбаев оппозицияда жүргөндө “Бийлик баарын сатып бүтмөй болду” деп сат, сат деген саясатка каршы чыккан. Бирок, өзү бийликке келгенден кийин баягы позиция жокко чыгып, сат деген саясатка өтүп кетпедиби. “Бизге “КыргызГаз” эмес, газ керек” деп “КыргызГазды” орустардын “Газпромуна” бир долларга сатып жиберди. Азыр бир эле компания бүтүндөй мамлекеттин газ тармагын калчап жатат. Бизге окшоп өлкөнүн негизги рычагы болгон тармакты бир компанияга бир долларга сатып жиберген өлкө болбосо керек. Эми газды кайра өзүбүзгө алабыз деп орустарга кыр көрсөтүп көрсүн эр болсо, орустар Үч-Коргондон таанытып коёт. Бүгүн Өкмөт болсо алтын жумуртка тууп жаткан “Мегакомду” сатыкка коюп жатат. Өздөрү убада кылган завод-фабрикаларды куруу, жыргал жашоо колго урунгандын баарын сатуу менен келип калбайт. Сат деген саясат айласы кеткендин гана иши.

Тумандуу Кыргызстан

Англияны “Тумандуу Альбион” деп коюшат. Мындай аталыш Лондондогу коюу тумандан келип чыккан. Лондонду туман басканда көчөлөрдөгү кыймылдардын баары токтоп, адамдар бара жаткан багытынан жаңылып калбашы үчүн жыла албай калышат экен. Биздин мамлекетибиздин да алган багыты түшүнүксүз, келечеги жок сыяктуу Тумандуу Кыргызстан болуп турат. Тышкы саясатта ким менен экенибизди так чече албай, ар кимдин колун кармап жүрөбүз. Россия менен биздин келечек деп ага боор тарттык эле, акыркы күндөрү талак алган аялдай болуп андан алыстай баштадык. Атамбаев Путин менен жолукканда протоколду уруп ойнобой, көчөдөгү балдар жолуккан ыкмага салып, орус президентин  кучактап, өпкүлөп жүрдү эле, кийинки мезгилде башкача нукка бурулгандай. Нарын дарыясына курула турган ГЭСтердин келишимине кол коюп жатып мактанганын азыр ал киши унуткан болуш керек. Ошол келишимди жокко чыгарып жатып башкача сүйлөдү. “Путин менен жолукканда дагы мен алар “Капа болбогула, биз башка инвестор издейбиз деп ачык эле айттым” деди эле, жарым саат өтпөй жатып Кремлдин башкы маалымат катчысы Песков “Андай сүйлөшүү болгон эмес” деп ажобуздун абийирин төгүп койду. Президентибиздин маалымат кызматы үн ката алган жок. Бизде ал кызматтын бар экени деле билинбейт. Болсо дагы үн чыгарууга дарамети да жетпейт болчу. Жылдын аягында ажобуз маалымат жыйынын өткөргөндө, президенттин аркасына бадырайтып “Кыргыз Республикасынын президенти Алмазбек Атамбаевдин басма сөз жыйыны” деп жазган, басма сөз жыйыны менен маалымат жыйыны деген эмне экенин ажырата албаган  маалымат кызматынын тышкы саясат жөнүндө сүйлөгөнгө кудурети жетмек беле.  Түркияда орустардын учагы түрктөр тарабынан атылып түшүрүлгөндө дагы Атамбаев дипломат эмес экенин көрсөттү.  Журналисттерге маалымат жыйынын өткөрүп жатып кеч болсо да “Түркия атып түшүрүлгөн учак боюнча Россиядан кечирим сураш керек” деп айтты эле, түрк басылмалары Атамбаевдин Түркияга барып  эмне деп айткандарын президентибиздин эсине салып, “аркадан бычак сайган” адамга теңеп салбадыбы. Кечээ жакында эле кайрадан бул бийлик Түркияны стратегиялык өнөктөшүбүз деп атады. Курманбек Бакиев да Москвага барып “Манас” аэропортундагы АКШнын аскер базасын чыгарам деп айтып алып, бул жакка келгенде башкача ойной коём деп орустардын каарына калган. Атамбаев да ошол көрүнүштү кайталап жатат. Араб дүйнөсүнө барып, колдоо издегендей болду.  Тышкы саясатты мыкты билгендер президенттин бул сапарын кызматтан кетээрде эки жакка чыгып алайын деген аракети катары сыпатташты. Кээ бир маалыматтарга караганда биздин бийлик башындагылар Кыргызстанды НАТОго мүчө кылууга аракет көрүп жатыптыр. Бул ОДКБга кирген мамлекеттерге эгерим жакпайт. Орустар үчүн кечирбей турган иш. “Орус менен дос болсоң айбалтаңды ала жүр” деп бекер айтпаган кыргыз. Атамбаев да айбалтасы жок эле орус менен ойноп жаткандай элес калтырууда. Чакан мамлекет дөө-шаалар менен алака түзгөндө эки жакты карап, жети өлчөш керек. Болбосо кара чымынды ушалаган сыяктуу эле ушалап коёт эмеспи. Кыргыз эли түшкөн кемени башкарып бараткан капитаныбыз коюу туманга туш болуп, багытын билбей турган көрүнүшкө туш келдик. Капитандын тандап алган багыты туура болбой, тоого урунуп, кемебиз чөкпөсө эле болду. Атамбаев президент болгондон бери Ак үйдөгү президентке таандык кабинетте эмес, резиденцияда жатып алып Кыргызстанды башкарып жатканы абдан өкүнүчтүү. Ала-Тоо аянтындагы каза болгон кырчындай болгон жаш жигиттер Атамбаев жоопкерчиликсиз өлкөнү башкарсын деп окко учту беле!

Наралы Асанбаев

“Жаңы Ордо” гезити

Наралы Асанбаев, журналист: "Кандектерге" жооп... “Курманбек Салиевичке терең ыраазымын” деп айткан Атамбаев өзү эле го... же ачуу чындыкты көргүсү келбеген анын “Чырпыктары”

 

Гезиттин өткөн жума тагыраагы 5-февраль күнү чыккан санында “Резиденцияда жатып өлкөнү башкарган президент” деген аталыш менен президент Алмазбек Атамбаевди баш кылып, бүгүнкү башкаруу системасын сындаган макалам жарык көргөн. Ал макалам Ак үйдүн жетинчи кабатындагылар менен “үч тамганын” шефинин талуу жерине тийген экен, ушул жума “ПолитКлиника” деген гезитке “Бакиевдер “маршы” же реванш алууга жасалган аракеттер…” деп аталган макала менен менин жазган макаламдын артында Бакиевдер турат деген “саламын” жарыялашыптыр. Макаланын автору Акбата Чырпыков деп жазылыптыр. Ушундай журналист жигит бар экенин укпаптырмын. Журналисттик чөйрөдө жүргөн агаларым да мындай атты биринчи жолу угушу экен. Эгер ошол Акбата деген жигит бар болсоң, атыңды атаң жакшы ниет менен “Элдин керегине жараган жигит болсун” деп азан чакырып, аксакалдардын берген ак батасынан кийин Акбата деп койгон болсо керек. Эгер бул жашоодо Акбата деген чын эле болсо… Бирөөнү мактап, ага жагалданам деп жүрүп азан чакырылып койгон Акбата атың эл арасында өчүп, Карабата болуп тескери бата деген атка конуп калгандан этият бол. Мен ал макаланы сага окшоп жылуу кабинетте олтуруп алып, оюмдан чыгарып жаза берген эмесмин. Бир ай бою түштүктү түрө кыдырып, бул жагы Нарынга чейин барып, эл менен жолугуп, карапайым калктын жашоосун өз көзүм менен көрүп, далилдүү фактылар менен жазганмын. Мага караганда президент эл менен аз жолугат эмеспи. Ал жерде ачуу чындык болбосо сенин “шефтериң” сага жооп да жаздырмак эмес. Чындык деген ушундай кытайдын ачуу келемпириндей өтө эле ачуу болот.

Менин макаламды “Апрель окуясынан бери карай эч нерсе өзгөргөн жок” дегендей пикир камтылат” деп сындапсың. Бакиев кызматтан кеткенден бери 6 жыл өттү. Өлкөдө жарытылуу, мактана турган кайсыл өзгөрүү болду? Атамбаевдин заманы жыргал жашоону алып келди деп кайсыл жетишкендикти көрсөтө аласыңар сен мактаган шефиң экөөң? Өлкөнүн келечеги үчүн деп окко учкан азаматтардын тилеги 6 жыл өтсө да аткарылбай жатпайбы. Же алар Атамбаевди Шералы хандай чокоюн унуткан президент болсун деген кыял менен курман болушту беле! Ошол жигиттердин жок дегенде арбагы ыраазы болсун деп апрель окуясынын чыныгы күнөөкөрлөрү кимдер экенин далилдеп, Чубактын кунундай чубалган соттук териштирүүнү аягына чыгарып койгонго Атамбаевдин эрки жетпей жатпайбы. Эгер калп сүйлөсөм анда айт! Анан кайдагы өзгөрүү тууралуу сөздү козгойсуң? Мурун президенттик-авторитардык, үй-бүлөөлүк башкаруу режими орногон болсо, азыр андан ашып түшкөн жарым криминалдык партиялык-кландык башкаруу орноп, анын башында ажо өзү турбайбы. Парламенттик-президенттик башкаруу системасына өттүк деп айтыптырсың. Жогорку Кеңештин төрагасынан барып “Парламенттик башкаруу системасына өтө алдыкпы?” деп бир ооз сурап койсоң жакшы болмок экен. Мен уккандан Асылбек Жээнбеков да бир нече ирет парламенттик башкарууга өтө элекпиз деп айтып келет. Президент өзү да эми “Парламенттик башкарууга өтүшүбүз керек” деп сөз кылууда. Анан сен кайдагы парламенттик башкарууну айтып жатасың? Сен деги кандай башкаруу формасы өкүм сүрүп жаткан өлкөдө жашап жатканыңды терең далилдесеңчи.

Өткөн жылы октябрь айында болуп өткөн шайлоону кеп кылып, “бийликке жакын деп саналган партия маарага биринчи болуп келгени менен калган партиялардан пайыздык жактан анчалык айырма албаганын тана албайбыз” деген экенсиң. КСДП бийликке жакын деп саналган партия эмей эле, өлкөнү башкарып жаткан партия экенин неге так айта алган эмес? Шайлоодо ал партия үчүн президент өзү баш болуп үгүт иштерин жүргүзүп жүрбөдүбү. Ал тургай шайлоодо жеңишке жетишкен партиялардын арасындагы партияларга “Бул тизмеге кирет, муну киргизбейсиң” деген тескеме жогор жактан түшкөнү азыр эл арасында айтылып жүрөт. Бул сөз куру болбосун үчүн Жогорку Кеңештин мурунку депутаты Улукбек Кочкоровдун маегинен үзүндү берейин:

“ошол маалда кээ бир партиялар талапкерлердин тизмесин бийлик менен макулдашып, керек болсо болочокто депутаттыкка өз талапкерлигин койгондордун тизмелерине президент өзү “добро” берип жатканы боюнча маалыматтарым бар эле” “Жаңы Ордо” гезити № 37 (500) 20-ноябрь 2015-жыл.

Мунун өзү эле парламентке президент каалаган партиялар келди дегенди түшүндүрөт да. Партиялардын тизмесине чейин президент өзү “добро” берип жатса, кайдагы ачык шайлоо тууралуу кеп койгойсуң? Бакиев учурунда “Ак Жол” партиясы парламенттен көпчүлүк добушка ээ болсо, азыр деле бийликтин шинелинен чыккан партия Жогорку Кеңеште олтурушат. “Кыргызстан” партиясын эл арасында бийликтин “бакма баласы” деп атап алышканын угуп эле жүрөбүз. Ал тургай бул партия үч депутатын Конституцияны уруп ойнобой мандатынан ажыратты эле, сот алардын пайдасына өкүм чыгарып берди. Ошондой эле жагдай менен “Республика-Ата Журт” партиясы депутатын мандатынан ажыратты эле, Ак үйдүн көзүн караган сот башкача чечим чыгарып бербедиби. Ушул мисалдын өзү эле КСДП менен “Кыргызстан” киндиктеш, ажонун эгиздин түгөйүндөй партиялары экенинен кабар берет да. Бакиевдин түбүнө сен айтып жаткан “Ак Жол” партиясы, аны тегеректеп жүргөндөр жеткен. Бүгүн да Атамбаевдин түбүнө КСДП жана анын шинелинен чыккандар жеткени турат. “Ак Жолдун” арыгын чаап жүргөндөр бүгүн КСДПда депутат болуп жүрүшөт. 7-апрель күнү аянтта балдар өлүп жатканда Ак үйдүн ичинде Бакиев менен чогуу олтургандар азыр деле Атамбаевдин жанында ар кандай кызматтарда чогуу олтурушат. Керек болсо Атамбаев аларды кызматтан-кызматка көтөрүп, мурункудан дагы эрке-талтаң кылып койду. Кыргызстандагы 6 жылдан берки кадрдык өзгөрүү ушул гана.

“Өткөн бийликтин учурунда журналисттер бычакталып, журналист Геннадий Павлюк өмүрү менен кош айтышкан” деп азыр сөз эркиндиги абактан чыккандай болду дептирсиң. Журналист чөйрөсү кайсыл бийлик болбосун сөз эркиндиги үчүн күрөшүп келет. Мактоосун да угат, ошол эле учурда муштумун да жейт. Атамбаевдин тушунда сөз эркиндиги азаттыкка чыкпастан, кайра ар кандай кысымдарга туш болуп жатканын Чырпыков сен, сенин ушул макалаңды жарыялаган “ПолитКлиника” гезити эле көрбөй жаткан болсо, калгандарыбыз көрүп-билип эле жүрөбүз. “Вечерний Бишкек”, “Жаңы Агым” гезиттери кандай жол менен тартып алынды? Андагы журналисттерге эмне деген сөздөр айтылды? Муну сөз эркиндиги деп баалайсыңарбы? Дайырбек Орунбековду президент өзү сотко берип 2 млн сом доолаганынчы? “Керек болсо тепкилеп урмакмын” таризде журналисттер менен жолукканда сөз айткан президенттин сөзү да сөз эркиндигинин азаттыкка чыкканыбы? Уран Ботобековдун үстүнөн президенттин азыркы кеңешчиси Илмиянов сотко кайрылып, биздин “адилеттүү” соттор 1 млн 800 миң сомду Илмияновдун пайдасына чечип берип, Ботобеков ал акчаны төлөй албай, аргасыздан өлкөдөн сыртка чыгып кеткени да балким силер үчүн сөз эркиндигидир? Мен Бакиевге да, Атамбаевге да жагалданган эмесмин, мындан кийин да жагалданбайм. Атамбаев кайра эле мурунку абалды алып келип жатканын айтып сындагам. Ошол сын көз карашыма сенин жообуң чыкканына сүйүнүп, бийликтин сөөгүн сыздаткан экен деп олтурам. Билген кишиге ал макала – президентти, тегерегиңизди жакшылап караңыз, элдин жашоосу кыйын, өлкөдө абал күндөн-күнгө оорлоп баратат, бул жакшы жакка алып барбайт, кеч боло электе ойлонуңуз деген коңгуроо. Президент Илмиянов, Ниязов жана башкалардын жомогун угуп Бакиев салдырып койгон жылуу үйдө олтура бербей, элдин азыркы жашоосун өзү көзү менен көрүп, Чайчи айылында жабыр тарткандардан кабар алып келсин деген ойдомун. Ушундай да жатып ичер президент болобу?- деп эл бекер сөз кылбай жатат.

Интернеттеги “Атамбаев Түркиянын чалгындоо кызматынын агенти” деген тасмага сен эмес, президент өзү жооп бериш керек. Ал жоопту бүтүндөй кыргыз эли күтүүдө. Эгемен өлкөнүн президенти болгондон кийин бул жерде ким кожоюн экенин көрсөтүү зарыл. Ал тасмада айтылган Атамбаевдин Түркиядагы бизнестери тууралуу да сен жооп берүүгө далалаттаныптырсың. Же сен президенттин кайсыл жерде бизнеси бар экенин тизмектеп жүрөсүңбү? Алмазбек Шаршеновичте саясий эрк болсо, өзүбүздүн, чет элдин маалымат каражаттарын Ак үйгө, ал жакка келе албаса резиденцияга чакырып билдирүү жасашы керек болчу. Дүйнө эли эмес, кыргыздар өзүбүз президентибиз чын эле агентпи деген ойдо турабыз. Президенттин маалымат бөлүмү да андай билдирүүнү жасаганга дарамети жетпегенсип олтурат. Баса, мени Бакиевчил деп күнөөлөгөндөй болупсуң, Атамбаевдин маалымат бөлүмүнүн башчысы Алмаз мурун Бакиевдин маалымат бөлүмүндө чуркап иштеп, ак кызмат кылган жигит. Азыр бакиевчилер кимдин жанында жүргөнүн жакшылап билип ал.

Президентибиз Алмазбек Атамбаевдин Түркиядагы бизнестери боюнча Жогорку Кеңештин мурунку депутаты, азыр саясий качкын болуп Түркияда жүргөн Садыр Жапаров “Кыргызстан бүгүн” сайтына маек куруп, жакшынакай болуп иштеп атканын айтат. Сен “Эгерде дүйнөнүн кайсы бир чалгындоосу Түркияда мага катталган мүлктөрдү таба алса, анда өзүнө алып алса болот” деген президенттин жообун жазыптырсың. Биз дагы кимде-ким президенттин Түркиядагы бизнестеринин сүрөтүн, далилдеген фактылары менен алып келсе чоң байге берерибизди жарыялаганбыз. Эгер далилденип калса, ошол далилди биринчилерден болуп сага жөнөтөм. Президентке кирип ошол адамга мүлктөрүн каттатып бересиң.

Түркия менен Россиянын ортосундагы талашка биздин президент качан конкреттүү пикирин билдирди? Президенттин саясатына көз салып жүрсөң аны жакшы билмексиң. Башка өлкөлөрдүн президенттери өз пикирин билдирип жатса, биздин ажобуз эмес, тышкы саясат боюнча бөлүмдүн башчысы Сапар Исаков билдирүү жасабады беле. Өз учурунда өлкө башчысы катары билдирүү жасай албаган президентибизде саясий эрк жок экенин ошол учурда анык көрбөдүкпү. Россияга барып келгенден кийин “Түркия Россиядан кечирим сураш керек” дегенге жарабадыбы. Андан кийин түрктөр биздин президентти эмне деп жазганын журналист болсоң ММКдан окуган чыгаарсың. Окубасаң азыр да бир көз чаптырып кой, менин жообумду окугандан кийин жазасың.

Электр энергиясын “Электр энергиясынын баасы кымбаттап кетти, Бакиевдин убагында мындан арзан эле” дегендей ойду кыйытат” деп жазыпсың. Мен сен айткандай кыйытпай эле арзан болчу деп так эле айткам. Нарынга барып элдин арманын, электр энергиясына канча төлөп жатканын угуп келсең абал кандай экенин жакшы билмексиң. “Жарыкка болгон баа көтөрүлбөш керек, көтөрүү күнөө” деп мен айтпагам. Сен мактап жаткан Алмазбек Атамбаев өзү оппозицияда жүргөндө электр энергиясы арзан болушун эсептеп “Учур” деген гезитке кенен интервью берген. 7-апрель окуясынын эртеси, элдин көзүнчө далай нерсени жобураган. Ошол сөзүн дагы бир жолу аргумент катары келтирейин, балким сен президентке ушинтип айткан экенсиз деп гезитти көтөрүп кирип, эсине салаарсың.

“Эч качан бааларды көтөрбөш керек. Бул деген күнөө. Сен базардан 8 рублге бир нерсе сатып алып, аны 70 рублга кайра сатсаң аздык кылабы? Туура, ТЭЦтин электр энергиясы кымбат. Аны биз Казакстан менен Россияга сатабыз. Элге жалаң гана арзан электр энергиясын беребиз.”

Бул азыркы президенттин электр энергиясынын баасы боюнча айткан сөзү. Кана ошол сөздүн ишке ашканы? Бакиев да тарифти көтөрүп жатып, тарифти көтөрүү менен биз өзүбүздүн эртеңки келечегибизди, жарыкты камсыз кылабыз деген. Азыр Атамбаев да ошол сөздү айтып жатат. Бакиев менен Атамбаевдин айырмасы кана? Кочкордо мындан бир аз убакыт мурун эле 1000 сомго жетпеген электр энергиясынын карызын төлөй албай калган адам, жүрөгү кармап бул жарыктык менен коштошту. Бул дагы электр энергиясынын кымбатташына байланыштуу. Кана Атамбаевдин арзан электр энергиясы? 70 тыйындан 2 сом 16 тыйынга кымбаттады го…

Макалаңдын аягында биздин баш редактор Бекен Назаралиевди Бакиевдин жакын адамы катары көрсөтүп, Бакиевдер менен майлуу-сүттүү күндөрдү чогуу өткөрүп калган деп жазып, анын Минскиге барып интервью алып келгенин сындаптырсың. Бекен Назаралиев эгер азыркы президент Атамбаев да өлкөдөн качып кетсе, ага да барып интервью алып келерине шегим жок. Үч ирет гезиттерин жаптырган Аскар Акаевден да кенен маек алып келип, бир сөзүн өзгөртпөй гезитке жарыялады. Убагында Акаевдин белекке берген үйлөрүн, алтын калемин алган журналисттер көп болгон. Акаевдин башына иш түшкөндө бирөө колдоп койгонго жарабады. Кокус, Атамбаев да Түркия же эс алып келген Индияга кача турган болсо, ага да сен барбайсың, Назаралиев барат. Буга бөркүңдөй эле ишене бер. Бул анын чыныгы профессионал журналист экенин билдирет. Ал сага окшоп борборго жатып, “Чырпыктын” арасына жашынып алып ар нерсени жаза бербестен, согуш оту күйүп жаткан Чеченстанга, Тажикстанга барып, журналисттик иликтөөлөрдү жүргүзүп келген өлкөдөгү бирден-бир журналист. Баткенге террорчулар кирип келгенде дагы журналисттерден Зардалыга боевиктер менен жолукканы жалгыз гана биздин редактор барган. Бакиевге “Балаңыз Максимди токтотуңуз. Болбосо Акаевдей болуп өлкөдөн качып кетесиз” деп ачуу чындыкты гезит бетинен айта алган журналист да биздин редактор. Анын жазган макаласын чаң жугузбай мактап жаткан Атамбаевиң окуп алып, азыркы Кадр кызматынын башчысы болуп дайындалган Сооронбой Жээнбековго телефон чалып “Бекендин макаласын окудуңбу? Бакиевге оппозицияда жүргөн биз айта албаган сөздөрдү айтыптыр” дегенин Жээнбеков да жокко чыгарбайт. “Данакер” ордени менен сыйланып жатып “Көрсө, Бакиев алтын киши экен. Мен Өкмөт башында иштери турганда бардык убакта президент бардык маселелер боюнча мага жардам гана берди, колдоо гана көрсөттү. Мен бул үчүн Курманбек Салиевичке терең ыраазымын” деп айткан Атамбаев болбоду беле. Ачуу чындыкты айткандарды элге жек көрсөтүүгө аракет кылган “Полит–Клиника” гезити, бийликке жагынам деп жүрүп “БалитКлиникага” айланып калбагыла…

Наралы Асанбаев

“Жаңы Ордо” гезити

Айбек Турганбаев, Ош облусунун прокурору, генерал-майор: “Мен бура сүйлөгөн, тамашага жакын адаммын”

Биз сөз кылуучу генерал-майор көп жылдардан бери укук коргоо органдарында иштеп келе жатат. Кезегинде аскер прокурору, МЖАК (мамлекеттик жазаларды аткаруу кызматы), Бишкек шаарынын прокурору сындуу күч органдарындагы “көзүрлүк” кызматтарды аркалаган жайы бар. Ток этери, укук коргоо жаатын ичтен билген, бул тармактын “коен жатагына” чейин өздөштүргөн профессионал адис. Тамашалай сүйлөсө, жанына киши чыдай албайт. Чоң куудул. Элдик оозеки чыгармачылыкты жандай көргөн, көркөм сөздү баалай билет. Мындай талантка эгедер инсанды кантип кепке тартпайсың?..

–Айбек мырза, силер эле эмес, учурда коомчулук “Ислам мамлекетине” каршы топ менен күрөшүп жатпайбы? Бул топ алакандай өлкөбүздүн баардык региондоруна канат-бутагын жайса, анын ичинде Ош облусунда да тамырлап кеткендигин жокко чыгарууга болбойт. Алгач, бул жааттагы конкреттүү аткарып жаткан ишиңизге токтолсоңуз?

–“Ислам Мамлекети”, өзүң айтмакчы, балакет топ эл аралык террористтик уюм болуп жатпайбы? Бул уюм биздин гана мамлекетке баш ооруну жаратып жаткан жери жок. Дүйнөгө тынчтык бербей, эл аралык коомчулукту тынчсыздандырууда. Бул топтун ичинен да бөлүкчөлөр бөлүнүп чыккан. Тагыраагы, “Катибат аль Имам аль Бухари”, “Фронтан-Нусра” же “Джабхат-ан-Нусра”, “Жаннат Ошиклары”, “Джамаат ать-Таухид валь-Джихад” деген эл аралык террористтик уюмдар. Мына ушундай террористтик уюмдарды биз жок кылыш үчүн, жалпы Кыргызстан боюнча булардын негизги тутунган идеологиясын, жүргүзгөн ишмердүүлүгүнө жол бербөө максатында жергиликтүү сотко арыз менен кайрылдык. Жогорудагы мен атаган “Ислам мамлекетин” курмакчы болушкандардан бөлүнүп чыгышкан 4 топтун өкүлдөрү Кыргызстандын аймагынан биринчи ирет бизден кармалып жаткандан кийин, алгач өзүбүз жалпы мамлекеттин коопсуздугу үчүн биз сотко бердик. Ошондой эле жогорудагы топтордун өкүлдөрүн мыйзам чегинде, укуктук талаада жоопкерчиликке тартыш үчүн, алардын өздөрүнүн идеологиясын мындан ары жайылтпоо максатын көздөп, фемида өкүлдөрүнө, УКМК менен ИИМге да булар тууралуу кулак кагыш кылып, жалпы комплекстүү иштерди аткаруу максатында биргелешкен аракеттерди көрүп жатабыз. Булардын деле сасык ойлору “Халифатты, теократиялык мамлекетти орнотуу” болуп саналат. Болгондо да куралдуу күчтөр менен конституциялык түзүлүшкө каршы сокку уруп, согуш ачуу. Андыктан, алардын арам максаттарын алдын-алып, биздин облустун аймагындагы эң алгач 16 өкүлүн кармап, аларга кылмыш ишин козгоп, жоопкерчиликке тартканбыз. Булардын алды күчөтүлгөн режимде 12 жылдык жаза мөөнөтүн өтөөгө кириптер болушту. Ушул тапта булар боюнча облустук ИИМ менен УКМК өкүлдөрүндө козголгон кылмыш иштери бар. Өткөндө Кара-Суу районунда бир жараныбызды дал ушул мен атаган экстремисттик топтун өкүлдөрү атып кетишип, кайгылуу окуя катталды. Аталган кылмышка шектүү 14 жаран кармалып (арасында башка мамлекеттердин да жарандары бар), алар тергөө амалдарынын натыйжасында жогоруда мен атаган “Ислам мамлекети” тобунан бөлүнүп чыгышкан топтордун өкүлдөрү экендиги, Кыргызстанга атайын бир арам багыт менен келишип, “таттуу тилектерин” ишке ашыруу максаттары такталды. Биз алардын мындан аркы ишмердүүлүгүнө бөгөт коюу максатында андайларды кармап, жоопко тартканы турабыз. Жогорудагы аталган террористтик уюмдар факт жүзүндө Исламга жамынып алышып, джихадисттердин жана вахабисттердин идеологиясын жүргүзүп жатышат. Белгилүү да, вахабисттердин негизги идеологиясы бул “халифат куруу” болуп саналат. Бул болсо, интифада жолу, башкача айтканда, күч колдонуу аркылуу ишке ашырылат. Ал конституциялык түзүлүштөгү бийликтерди кулатууга багытталган. Булар Исламдын маңызын бурмалашып, өздөрүнүн жеке кызыкчылыктарына пайдаланышат. Андыктан, бул иштерге саясый боек сүртүп, “адам укугу” деген ураан же шылтоо менен аларды коргогон тап-такыр туура эмес. А буларды өз учурунда кармабасак, дагы далайдын убалына калышпаарына ким кепилдик бермек эле? Кыскасы, биздин жергиликтүү укук коргоо органдарындагы бул жааттагы аткарган иш-аракеттерибиз токтогон жок. Алдын-алуу иштери күчөтүлгөн ыргакта жүргүзүлүүдө.

–Сиз убагында мамлекеттик жазаларды аткаруу кызматын да башкарып кетпедиңиз беле? Бүгүн жаза аткаруу системасы ичтен “ирип-чирип” бүткөндүгүн соңку ирет күзүндө катталган ири кайгылуу окуя дагы бир ирет бекемдеди. Ушул күндөрү мамлекет жетекчилигинин жаза аткаруу системасына көрүлүп жаткан “камкордугу” канчалык деңгээлде? Тармакты реформалаш үчүн сөзсүз эле адам өлүмүн күтүш керекпи?

–Мамлекеттик жаза аткаруу тутумундагы акыркы кездеги кадрдык өзгөрүүлөр, аталган тармакты каржылоо маселеси, системаны тыңгылыктуу реформалоо багыттары көтөрүлүп жатат. Эгерде ушул изги иштер ишке ашып кетсе, жаза аткаруу тутумунда буга чейин кайталанып келген кайгылуу окуяларга, кайсы бир жат көрүнүштөргө мындан ары бөгөт коюлат да. Жаза аткаруу тармагына алгачкы реформа аталган кызматты юстиция министрлигинин алдынан өзүнчө бөлүп, өз алдынча кызмат кылып түзгөндө башталган. Бул реформага жол ачкан алгачкы кадам болчу. Экинчи кадам, бул тармакта көптөгөн абройлуу эл аралык уюмдар менен иштешүү жагына жол ачылып, ички чарбаны, өндүрүштү өнүктүрүү сыяктуу жазага кириптер болгон жарандарыбызды эмгек менен камсыз кылуу жолго коюлган. Ар кайсы этаптардагы программа, жол-жоболор аталган тармактын алдына коюлуп, ошолор ишке ашып, шарттар түзүлгөндөн кийин гана иш оң жолго коюлат. Эгерде азыр мүмкүнчүлүк болсо, мамлекет жаза аткаруу тутумунда ички чарбалык өндүрүштү жолго койсо, өндүрүлгөн продукция сыртка базарга сатыкка чыгышы зарыл. Ошондо гана жазага кириптер болгондор эмгек менен алаксып, алардын маяна-пулдары сырттагы үй-бүлөсүнүн бюджетине таканчык болуп, үй-бүлө менен жазасын өтөп жаткан жарандын мындан ары толук кандуу тынччылыкта жашашына жагдай түзүлмөк. Ошондой эле бул системадагы тарбиялык маселелерди жогору көтөрүшүбүз зарыл.

–Сиздин кичи мекениңиз касиеттүү Ысык-Көл аймагы эмеспи. Бүгүн Ысык-Көл кланынан чыккан Байтемир Ибраев, айтылуу Кубанычбек Мамакеев, Нарын облусунун күпүлдөгөн прокурору Жаныбек Салиев, Токмок шаарынын экс-прокурору Марсбек Кыдыкбаевге окшогон жердеш кесиптештериңиз менен мамилеңиз барбы?

–Албетте, бир кемеде, бир кайыкта жүргөндөн кийин бири-бирибизди таанып, билебиз да. Мурдагы башкы прокурор Байтемир Ибраев экөөбүз курсташпыз. Мындан тышкары, жакын достук да мамилебиз бар. Ал эми береги Кубанычбек Мамакеев, Жаныбек Салиев сындуу жердеш-кесиптештерим деле мага жат эмес. Бирок, ортобузда ушул күнгө чейин кызматтык этиканын, ишмердүүлүктүн гана чегинде адамкерчилик мамилебиз бар. Андан бөлөк ашкере деле ынактыгыбыз жок. Ал эми Марсбек Кыдыкбаев жердеш үкам экенин укканым менен жакындан тааныбайт экенмин. Менин угушума караганда, жаш жигит экен. Кийинки жаштарды анчейин деле тааныбай калдык да. Мурда-кийин иштешпеген соң.

–Тар чөйрөдө, саясатчылар арасында сизди чоң куудулдук өнөргө бай сапатыңызды баса белгилеп айтып калышат. Айтыңызчы, мындай өнөр сизге кимден жуккан? Кийин пенсияга чыкканда, элге ушул өнөрүңүздүн чет-бучкагын эле көрсөтсөңүз, жылдызыңыз ой-да бир жанат эле ээ?

–Эми алар мага карата “Айбек куудул” деп өздөрүнчө жөн эле атап алышкан го? Менин андай деле ашкере куудулданып жибермей сапаттарым жок. Кээде гана жакын достор менен кезигише калганда, “бура сүйлөгөн күлгөнгө жакшы” дегендей тамашалашып калабыз. Ара-чолодо “чымчып”, куйкум сөздү сөз арасына кошуп жибергенимден улам айтышса, айтышкандыр. Бул эми көркөм адабиятты көп окуп, элдик оозеки чыгармачылыкка жакындыгымдан улам го. Кудай буюрса, пенсияга чыгышты Жараткан насип этсе, сен айткандай куудулданбай эле абышкалык доорду сүрөбүз го…

Калыгул Бейшекеев

Бүгүнкү жаштардын баалуулуктары жана эртеӊки өлкөнүн келечеги

Кыргызстандагы бүгүнкү жаштардын абалы, жашоого болгон көз карашы  коомубузда улам талкууланып, асыл баалуулуктардын кандай нукка өзгөрүп баратканы, элдин эртеӊки тагдыры кимдердин колуна өтөрү келечекке кайдигер карабаган адамды тереӊ ойго салат. Ошондуктан “Диалог Евразия” коомдук фонду  “Бүгүнкү жаштардын баалуулуктары – эртеңки өлкөнүн абалы” деген темада тегерек стол уюштуруп, коомдун күрөө тамыр маселесин талкуулады. Талкууга мурдагы Билим берүү жана илим министри, педагогика илимдеринин доктору, профессор Ишенгүл Болжурова,  И. Арабаев атындагы КМУнун проректору, психология илимдеринин кандидаты Тууганбай Коңурбаев, мурдагы Жаштар, эмгек жана миграция министри, К. Карасаев атындагы БГУнун Социология кафедрасынын доцентинин м.а , социология илимдеринин кандидаты Алиясбек Алымкулов,  КР Жогорку Кеңешинин депутаты Лунара Мамытова, КР Өкмөтүнө караштуу Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттигинин директорунун орун басары Бакыт Эгембердиев, Кыргыз билим берүү академиясынын кызматкерлери Гүлайым Жумабаева, Дамира Жумабаева, Х. Карасаев атындагы БГУнун Социология кафедрасынын башчысы, Кыргызстан социологиялык ассоциациясынын (SAK) вице-президенти социология илимдеринин кандидаты Бакыт Малтабаров, “Ыйык Ата-Журт” коомдук жаштар фондунун төрагасы Актилек Зарипбеков, теле алпаруучу Нурзат Токтосуновалар катышты. Талкууну «Кут билим» гезитинин башкы редактору, “Диалог Евразия” коомдук фондунун Улуттук кеӊешинин мүчөсү Кубат Чекиров алып барды.  

К. Чекиров: Саламатсыздарбы урматтуу катышуучулар, жаштарыбыздын бир бөлүгү батышташып, экинчи бөлүгү арапташып, үчүнчү бөлүгү советтик түшүнүк боюнча калса, кээ бирлери өзүнүн казанында кайнап эчтекени көрбөй калган деп айтып жүрөбүз. Жалпы теорияда кайсы өлкөнүн жаштары болбосун, эки асыл багыттын булагында сугарылып чоңоюш керек. Бир жагынан жалпы адамзаттын даңктап, экинчи жагынан улуттук асыл нарктарды сактап, мына ушул нарктар менен чоңойгон жаштарга келечекте ишенсе болот. Бүгүн заман өзгөрдү. Заманга жараша жаштардын баалуулуктары да өзгөрүп жатат. Эгерде жаштардын баалуулуктары өзгөрүп жатса, демек ошого ылайык мамиле жасап, ошондой тарбия чараларын көрүш керек. Бирок бул маселеде жалпы педагогика, жалпы коомдук мамиле замандын талабынан артта калып, кечигип бараткандай сезилет.

И. Болжурова: Бул темада биздин аксап жатканыбыздын себеби, биринчиден, улуттук идеологиянын жоктугу болуп жатат. Жаштарды демократия жараянында “Эмне кылсаңар ошо кылгыла” деп жөн койдук. Экинчиден, бул – социалдык дифференциация. Өтө байлардын, орто жашагандардын жана өтө начар абалда жашагандардын тобу пайда болду. Кыргызстанда бүгүн статистика боюнча 36 % начарчылыкта жашайт. Алардын көпчүлүгү көп балалуулар. Ал эми өтө байлар бир-эки эле балалуу болушат. Үчүнчүдөн, жаштар тигиндей-мындай деп жатабыз, бирок инструменталдык социалдык изилдөөлөрдү аз жүргүзүп жатабыз. Жаштар өзүлөрү жооп берсин! 2000-жылы БГУда “Жаштардын баалуулуктары деген” темада чоң изилдөө жүргүзүлгөн. Ошондо 1970-жылдагы советтик жаштар менен 2000-жылкы жаштардын баалуулуктары каралган. Жалпы 500 киши колго алынып, алардын ичинде базарда, айылда иштеп жүргөндөр да, шаарда окуп жүргөндөр да бар. 1970-жылы Советтер Союзунун бардык жагынан 1400 бала алынып, ошолордун ичинен 80% ата мекенди сүйүү деп чыккан. 2000-жылы болсо ата мекенди сүйүү деген көрсөткүч 28% га түшкөн. Ал эми 2012-жылы Билим берүү жана илим министрлиги ошондой сурамжылоо жүргүзгөндө 8,3 % гана мамлекетти сүйөм деп айткан. 2010-жылы Россияда жаштардын баалуулуктары боюнча эң чоң социологиялык иликтөө жүргүзүлгөн. Мында эӊ чоӊ баалулук бул – материалдык баалуулуктар. Социологияда да бар, материалдык баалуулуктар, инструменталдык баалуулук деп аталат. Ал эми биз айтып жаткан адамды, мамлкетти сүйүү бул терминалдык баалуулук деп аталат. Жогорку, рухий баалуулук. Ушул азыр өтө таӊ калыштуу азайып баратат да. Төртүнчүдөн, баалуулук бул ден-соолук жана үй-бүлө деп айтышат жаштар. Бешинчиден, бул коопсуздук, экстримизмге, диабедаттык жүрүшкө, эреже бузууга, рекетчиликке каршы күрөшүү. Азыр социологдордун айтуусунда ушундай. 3000 жылдык тарыхыбыз болгон менен, биз өтө жаш мамлекетпиз. Себеби, 35 жашка чейинкилер калктын 63% түзөт.

А. Алымкулов: Тактоо иретинде, 2009-жылы кабыл алынып калган ушул чечимде орто жаш 28 жашка чейинки курактагыларды алсак, Кыргызстанда 32 %га чейин жаштар түзөт. Эгерде 35ке чейин камтый турган болсок, анда 50%дан ашат. Бирок 3/2 айыл жергесинде жашайт. Анткени Кыргызстандын 67% элет жеринде жашайт. Ошол жакта көп балалуулар көп. Шаар жеринде эч ким көп балалуу болгусу келбей калган. Ошол жактагы көп төрөлгөн көп балалууларды айта турган болсок, 67 % элет жерин камтыйт.

К. Чекиров: Алиясбек мырза жанагы сөздү улантсаӊыз. Мекенди сүйүү биздин балдарда төмөн болуп баратат. Бул көрсөткүч, транцформация каяктан келип жатат. Жаштар менен сүйлөшүп олтуруп жанагы биздин идеологиянын жоктугу алып келдиби? Же замандын өзү ушуга алып келдиби?

А. Алымкулов: Мурда “50 жылда эл жаңы, 100 жылда жер жаңы” деп айтылчу экен.  Бул азыр актуалдуу болбой калды. Базар экономикасына сүңгүп кирүү менен замандын өзгөрүшү өтө тез өнүктү. Азыр жаштар улуулардын тажрыйбасын алып калууга кайдыгер карап калышты. Тарыхка кайрыла турган болсок, Искак Раззаковдун өзгөчөлүгү ушунда болгон. Искак Раззаковду айтардан мурда бир аз тарыхка сүнгүп кирсек, Жусуп Абдрахманов, Касым Тыныстанов, Төрөкул Айтматовдор болгону 30 жаштын тегерегинде болгон. Ошол мамлекеттин, элдин тагдырын чечүүчү мезгилде иштеген инсандар өтө жаш болгон. Тажрыйбасы аз болгондугуна карабастан, алардын мамлекеттин келечегин көрөгөчтүк менен көрө билгендиги мамлекеттин багытын талдай билгендиги, элди каякка багыттаганда гана ошондо мамлекеттин келечеги болоорун билгендиги таӊ калтырат. Ал эми, И. Раззаковдун өзгөчөлүгү ошол улуу муундардан алган таасири менен тарбиянын багыты бул мамлекетти кантип сактап калуу болгон. Элдин багытын, салттуу баалуулуктарга кайрадан кайтып келиштин кандай жолдору бар деген суроого жооп издеген. Ал мындай жооп берген экен. Эң биринчи кадамы кыргыздардын санын көбөйтүү болгон. Ал кишинин зор эмгеги ушунда жатат. Анткени мектеп окуучуларына акча тапкан, бөлгөн, бекер тамак ойлоп тапкан. Аны менен эле чектелип калбастан кыргыздын жаштарын илимдүү билимдүү болсун деп ошол убактагы Советтер Союзунун учурундагы эң күчтүү ЖОЖна биздин балдарды аябай көп жөнөткөн. Демек бул кандай адамдар болгон? Булар көрөгөч, кеменгер болгон, анткени мамлекеттин келечеги үчүн 20-30-жылдан кийинки абалды эске алган. Республиканы баш аягы 16 жыл башкарган, кылган кызматы ат көтөргүс. Көп жакшы жактарды айтса болот.

Азыркы мезгилде биз өтө оор мезгилге кириптер болдук. Жаштардын иши өтө татаал. Азыркы жаштар эмнени каалайт? Тилекке каршы биз эмнени жоготуп алдык? Идеологиябыз жок. Эмнеге биз батышты ээрчийбиз?! Эмнеге чыгышты туурайбыз?! Биздеги эӊ чоң көйгөйлүү маселе ушул. Экинчиси бул – дин. Дин, ишеним керек. Бирок ал өзү орду менен, “Күчкө сал!” деп, эч жерде жазылган эмес. Бул – Жаратканга болгон сүйүүң менен байланыштуу маселе. Дин азыркы учурда радикалдашып кетти. Биз туура эмес багытка буруп алдык. Себептери эмнеде? Биринчиден, идеологиянын жоктугу. Бош калган вакуумду башка секталар ээлеп алды. Жаштар эмне үчүн аларга берилип кетип жатат? Алар пластилиндей жумшак болот. Кайсыл жакка бурасаң кете берет. Биринчи коркунуч – жумушсуздук. Мисал келтирип кетейин. Биз агрардык мамлекетбиз деп келебиз. Сиздер билесиздерби? Агроном, зоотехник ошондой эле ушул багытта иштеген адамдардын жашы 50гө чыгып калды. Болгону кыргыз мамлекетинин жаштарынын 4% гана агрардык окуу жайларга тапшырып жатат. Бул эмне деген шумдук. Эгерде агрардык мамлкет болсо, жаштар кимден тажрыйба алат да, кимден үйрөнөт. Бул өзүнчө чоӊ көйгөйлүү маселе. Андан тышкары идеологиядан кийин биздикилер адистикти туура эмес тандашат. Биз ошол кесипти тандап алып мамлекетитин багытын бериш керекпиз. Мамлекет жакынкы 10-20 жылда кайсы багытта өнүгөт? Алар кайсылар? Энергетика, тоо кен, айыл чарба, жеңил өнөр жай, кызмат көрсөтүү, жалпы 5 багытта өнүгөт. Германия согуштан кийин кантип көтөрүлдү? Маршалл планы менен көтөрүлдү. Ар бир немец калкы бир кесипке анан жогорку билимге ээ болуш керек! Ден Сяопинди алып көрөлү. Ал: “Урматтуу менин мекендештерим Маркс менен Энгельс Германияда төрөлүп жашап өткөн, алар немецтер. Ленин, Сталин булар орустар, биз орус эмеспиз. Биз кытайбыз, Кытай мамлекетинин келечегин түзүш үчүн бир гана жолу бар: тарыхына таянуу жана кесипке ээ болуу. Мен муну ар бир кытай жаранынан талап кылам” деп айткан.

И. Болжурова: “Билим берүү системасы туура эмес жолго коюлган” деп канча жылдан бери айтып келе жатабыз. Ал эми экономика боюнча өлкөнүн өнүгүшү үчүн орто катмар болуш керек. Аларды даярдай турган колледждер керек. Бизде профессионалдык училищалар, техникумдар 30-40 миңге жакын. Статистика боюнча ар бир миң кишиге 50-70 киши тейлөөчү кызматкер болуш керек. Бизде 400 000 кесиптик-техникалык училищаларда, 50 000 техникумдарда, ал эми ЖОЖдордо көп болсо 30-40 миң студент окуш керек. Ушундай система болгондо коом дагы өнүгөт, стабилдүү система болот.

К. Чекиров: Ишенгүл Садыковна бул билим берүү жагуу аябай чиеленген маселе, буга кирип алсак чыга албай калабыз.

А. Алымкулов: 70-80-жылдары бир үй-бүлөдө 10 бала болсо, ошонун тыңырагын карап 1-2сүн гана окутчу экен. Ал тандалып окутулган бала бир кесипке ээ болуп, техникумду бүтүп анан айылда иштечү экен. Акыркы жылдары кесипке багыт берүү каралбай калды. Ар бир аймактын өзүнүн өзгөчөлүгүн кароо зарыл. Таласта эң негизги айыл чарба маданияты төө бурчак, Баткенде өрүк. Бүгүнкү күндө СНГнын алкагында кесиптик окуу жайдын Кыргызстанда 117 сакталып калды. Азыр биз каалайбызбы, каалабайбызбы эл үч-төрт катмарга бөлүнүп калды. Биз ушуга көз жумгандай болуп жатабыз. Анан өлкөдө радикалдык күчтөр күндөн күнгө күчөп, тамырын жайып бара жатат.

К. Чекиров: Турганбай мырза, жаштар ата-энелеринин сөзүн укпаса, мугалимдердин сөзү сөз болбосо, мамлекеттик идеологиянын эффектиси жокко эсе. Ошонун айынан биздин жаштар жанагындай жолго азгырылып жатат да. Жаштардын психологиясы ушундай борпоӊ болуп калганбы?

Т. Коңурбаев: Эми бул баалуулук жөнүндөгү маселе – өтө жооптуу маселе. Бир адам үчүн баалуу болгон нерсе, экинчи адам үчүн баалуу болбошу мүмкүн. Ошон үчүн баалуулуктун дүйнөдөгү өзгөрүшүнө карап чыгыш керек деп ойлойм. Биринчи 1917-жылы союз түзүлгөндө баалуулуктар алмашкан. Анан 1945-жылдары согуштун жыйынтыгынан баалуулуктар жоголду. Ата-Мекенди сүйүү сезимдеринин чыгышы 70-80-жылкынын бары ушундан келип чыкты. Үчүнчү 1990-жылы СССР тарагандан кийин баалуулуктар дагы өзгөрдү. Баалуулуктардын өзгөрүшүндө, глобалдашуу, жаштарды тарбиялоо маселесинде биз бир нерседен кур калдык. Бир мамлекетте өзгөрүүлөр болуп жатканда мамлекет өзүнүн тарыхына, маданиятына кайрылыш керек эле. Ушул маселеден 25 жыл артта калдык деп ойлойм. Ошол 90-жылкы балдар азыр 25ге чыгып, өзү үй-бүлөлүү болуп калышты, алар баалуулук эмне экенин билбей калгандар. 95-жылдары менин диссертациям да ушул болчу. Белгилүү этнопсихолог Маргаритта Мит деген окумуштуу 1979-жылы минтип айткан болчу: “Эгерде мамлекетте социологиялык тез өзгөрүү болсо, анда ал өлкө өзүнүн каада-салтына, тарыхына таяныш керек. Андай болбогондо улуттун жок болуп кетүү коркунучу бар” деген теориясы бар. Ушунун айланасында көп изилдөөлөр жүрдү. Мисалы Японияда, башка жакта баалуулуктарды изилдешти. Ушул шартта алып караганда, башында сөз кылган баалуулук деген эмне? Баалуулук адамдын өзү жана мамлекети үчүн баалуу нерсе болуш керек. 90-жылдан кийин СНГнын территориясындагы жаштарга тарбиялоонун өзөгү берилбей калды. Бизди тарбиялаганда коммунистик духта, коммунист бол деп тарбиялачу да. Бул маселе азыр таптакыр жок болду. Балдар айланып барып криминалга аралашты, динге кетип калды. Ошентип тарбиялоо процессинде биз балдардын бактысын жоготуп алдык. Тарбиялоо процесси жүргөн жок. Ар бири өзүнүн ишенимине жараша эле тарбиялап келди. Анан албетте кантиш керек эле деген маселе жатат да. Башында Кубат өзүң жакшы айтып кеттиң, улуттун эки нерсесин карманып калыш керек. Окумуштуулар иштеп чыккан улуттук универсалдуулук деген түшүнүк бар. Ар бир улут өзүнүн улуттук өзгөчөлүгүн, тарыхын, ким экенин каяктан экенин билиш керек. А бирок балдарга жалаӊ эле улуттук эле нерселерди бере берсек анда националисттер жетилип чыгат. 25 жыл кыргыз тилин бил, кыргыз бол дей берип, азыр мектептерде орус тилдүү математикадан бере турган адисибиз жок. Ошол эле учурда кыргыз тилин кыйратып үйрөнгөн жокпуз. Ал эми жалаӊ эле универсалдуу баалуулуктарды эле ойлой берсек, анда жаштарыбыз космополит болуп калбайбы. Ошон үчүн “Жаштар эмне кылабыз?” деген суроолор жүрбөйбү. Баалуулуктарды сакташ үчүн универсалдык, улуттук баалуулуктарды бир деӊгээлде бала-бакчадан баштап бериш керек. Азыр ЖОЖго, мектепке күнөө коюп келебиз. Биринчи кезекте адамды тарбиялашыбыз керек. Маркум Сабыр Иптаров айтып жүрчү убагында “Кыргыз бол” деген ураан жок экен да. Эч бир улут орус бол же башка улут бол деп тарбиялабайт экен. Ар бир улут “Адам бол” деп тарбиялайт экен. Ошон үчүн биз кадр маселесинде адамдык сапатты тарбиялап адистикти кошуп кетсек. Эми баалуулуктар “Адам”, “Адис” деген эки түшүнүктү берет. Акыркы мезгилде Кыргызстанда болуп жаткан окуялар, революция бардыгын анализдеп көрдүм да. Карап көрсөм бизде жакшы мугалимдер, адистер сабак берет экен бирок адам эмес. Жакшы адамдар сабак берет адис эмес, предметин билбейт. Биз азыр ЖОЖдо ушул эки маселеге көӊүл бурушубуз керек. Эгер адамдыкты тарбиялап берип койсок, 4 жылда адамды адис кыла алат. Адистиги боюнча Акаевге эч ким шек келтире албайт. Акаев укмуш адис андай адис Кыргызстанда  жок. Бакиев деле жакшы адис, ал деле Россиядан бүтүп келди. 15 жылда Акаев кыла албаган экономиканы оңдоду. Ал деле өзүбүздүн бала жамандабаш керек. Кыргыздын эки баласы тең адамгерчиликтен аксашты. Үй-бүлөсүн, балдарын тарбиялай алган жок. Ошол жагынан аксашты. Адам тарбиялоодо ушул баалуулуктарды эске алуу керек…

К. Чекиров: Мен таң калган нерсе биздин улуттук менталитетибизде “Биринчи байлык денсоолук дейбиз, бирок эң жоопкерчилиги жок калкпыз. Баягы өлө турган болгондо анан барабыз да ооруканага. Ошол эле учурда “Билим байлык, билим кенч дейбиз. Бойго жетип калган кызына адегенде “Окуп билим ал!” дегенден көрө “Эртерээк теңиӊди таап ал, ошол сенин бакытың!” деп айтышат да. Башкача айтканда, айтканыбыз менен жашаганыбыз такыр башка. Кечээ биздин кесиптеш эле, бүгүн парламентте Жогорку Кеңештин депутаты, сөздү Лунарага узатайын.

Л. Мамытова: Азыр жаштар тууралуу кеп кылганда сиздер үчүнчү жак катары сүйлөп жатпайсыздарбы. Мен эми өзүм жаштардын өкүлү катары айтсам. Бир аз кызыктуу болот экен сиздерди уккан. Өзүмө алып атам ошонун баарын. Эми мунун баары салыштырмалуу түрдө экен. Мыйзам түрүндө эмес, табияттан алып караганда ар ким өзүн жаш эсептейт. Тууганбай агайдын айтканы боюнча ойлонуп олтурам. Адаммынбы же мыкты адисминби депчи. Мунун бардыгы тең үй-бүлөдөн башталат деп ойлойм. Эң биринчи идеология жок деп айтып кеттик. Мен окуп жатканда идеология Манас атанын жети осуяты болчу. Мектепте жети осуятты жаттап биринчи осуяты кандай эле, экинчиси кандай эле тынбай эле тарбиялык сааттарда ар бир осуятты класс жетекчи менен талдайт элек. Муну тунгуч президентибиз А. Акаев идеологияга киргизгенге аракет кылды да. Бирок элге жукпай кетти. Чындыгында идеология ылдый тараптан эмес, пирамида менен алганда жогору жактан болуш керек экен. Ылдый жакта түшүнгөнүбүз менен өйдө жакта эч кандай аракеттер болбосо, жөндөн жөн калып кете берет экен. Дегенибиз менен ооба руханий, анан материалдык баалуулук булар да байлыктар. Учурда социологиялык изилдөөсүз эле барыбызга көрүнүп эле турат. Материалдык баалуулуктар биринчи орунда. Алардын ролу дагы өтө чоң жаштардын Ишенгүл эже айткандай, социалдык дифференциясы, ажырымы бар. Билим алууда артта калып кеткен жаштар бар. Анан оозуп кеткен жаштар да бар. Орто ченде да жүргөн жаштар бар. Азыркы күндө озуп кеткен жаштардын алдыңкы үй-бүлөлөрдүн алдыга койгон максаттары мени аябай таң калтырат дагы кубантырат дагы. Себеби, ичпеген, чекпеген, динге фанатизм менен карабаган, куран окуганды билген, намазын окуган, кайрымдуулук иштерди кылган, аны да көргөзбөй кылган жаштар да бар. Ал эми жаш үй-бүлө же жаш ата-эне мамлекеттик орто мектепке бергенден көрө жеке менчик мектепке бергенге умтулушат. Азыркы жаш ата-энелер жаш үй-бүлөлөр балдарынын билимине инвестиция жасап жатышат. Мамлекет кылып бериш керек, мамлекет идеология коюп бериш керек деп көнүп калганбыз . Эӊ оболу үй-бүлөлүк да идеология болуш керек. Үй-бүлөнүн идеологиясы, мектептин өзүнүн идеологиясы, мамлекеттин өзүнүн идеологиясы болуш керек.

К. Чекиров: Үй-бүлөдөгү, мектептеги тарбия адамдын жашоосунда сөзсүз маанилүү ролду ойнойт. Мына бул жерде Кыргыз билим берүү академиясынан келген адистер отурушат. Педагогторго да сөз берели. Эмнеге Манас атанын осуяттары жаштарга жукпай жатат, ага караганда радикализим идеялары көбүрөөк жугуп жатат?

Г. Жумабаева: Дүйнө жүзүндө бардык мектептерге дин таануу сабагы киргизилген. Бирок бардык өлкөлөрдө дин таануу деп аталбайт экен. Ар бир өлкөдө ар башка аталышта. Бир жерде дин таануу, бир жерде дин негиздери, маданиятын таануу, тарыхын таануу ж. б. Бүткүл дүйнө ошол жакка өтүп, өткөн кылымдын башында эл атеизмге оогон болсо, бул кылымдын башында кайра эл динге оогон мезгил болгон экен. Улуу педагог Коменьскийдин сөзү бар, адамды кантип өнүктүрсө болот: Биринчи, өнүктүрүү багыты болуп бул – акыл тарбиясын беришибиз керек. Экинчи, адептик рухий тарбияга көңүл бурушубуз керек. Анан үчүнчү багыты жүрөк тарбиясы деп аталат. Ошол жүрөк тарбиясы деген маселе бул диний билим болуп саналат жана кудайды, ата-энени, ата мекенди, табигатты, эл-жерди сүйүү ж. б. камтыйт. Бул сүйүү маселеси чоң маселе экен. Биз акылга приоритеттерди берип, бирок жүрөк тарбиясынан өксүдүк. Мына биздин чоң өксүгүбүз ушул жерде. Бул ошол эле кезде баалуулукка да байланыштуу. Баалуулугубуз чындыгында биринчи кылымда кандай болсо, онунчу кылымда да ошондой, жүзүнчү кылымда ошондой болуп келиш керек. Баалулук адам үчүн өзгөрбөш керек. Ошондо адам – адам бойдон калат. Ал эми биздин баалуулугубуз өзгөрө берсе бул чоӊ проблема.

К. Чекиров: Жаш педагог, Нур мектебинин жетекчиси Нурзатка сөз берели, өзүнүн жеке чыгармачылыгынан сырткары да мындай жаштарды окутуп тарбиялап келет.

Н. Токтосунова: Чын эле көп жерлерди кыдырып, элди аралап жүрөбүз. Ар бирибиз мен эмне кылдым деп көбүрөөк ойлонуш керек болуп жатат. Мисалы кичинекей кишилер кичине нерсени жасайт дегендей, кичине болсо дагы мугалимдерге, жогорку окуу жайына жардам болсун деп курс уюштуруп жүрөбүз. Бизде азыр көп маселелер билимсиздиктен келип чыгап жатат. Дин деп аябай какшап жатабыз. Дин абдан жакшы нерсе, бирок ошол динди дагы билим, китеп окуу, таануу аркылуу түшүнбөй жатабыз да. Дин десе эле демек жанагы көлөч, жоолук деп эле ойлоп жатабыз. Аны түшүнүп, анализ кылыш үчүн окушубуз керек. Биз ар дайым акчага, ийгиликке, байлыкка бат жетсек деп ойлойбуз. Чын эле баары чет өлкөгө кеткиси келет, чын эле биз азыр келечекти көрө албай калдык. Анан мындан ары деле ошол иштерибизди кыла беребиз. Эми ар кимибиз колубуздан келген ишти жасап, жашатуу үчүн жашашыбыз керек.

К. Чекиров: Мен кечээ бир жыйырмадан өтүп калган 2-3 жаш кыз менен сүйлөшүп олтуруп дагы бир жолу ичим күйдү да. “Болот Шамшиев, Төлөмүш Океев деген чоң залкарыбыз бар силер билесиӊерби?” десем, таптакыр билишпейт экен. Мына улуттун, азыркы жаштардын тагдыры.

Б. Эгембердиев: Бир нерсени айта кетейин, мына бул жерде өкмөттүн 2016-жылкы планындагы жаштар саясаты деген жерде дал ушул 2016-жылга тарбия маселеси кирет. Жаштардын тарбиясы тууралуу айтуу бир жылдары уят, одоно сөз болгон. Анткени баягы батыштын маданиятынын таасири күчтүү болуп турган кезде, көбүнчө эркиндик деген нерсеге басым жасалып, тарбия деген нерсе эскилик сыяктуу кабыл алынган мезгилге тушукканбыз. Анан азыр түшүнүп, ушул багытта мамлекеттик деңгээлде бир аз болсо да көңүл бурула баштады десек болот. Ошондой эле 2016-2020 жылдарга жаштар саясатын өнүктүрүү стратегиясынын долбоору иштелип чыкты. Азыр Билим берүү жана илим министрлигине берилди. Ошол жерде дагы төрт негизги приоритеттүү багыттын биринчиси бул – жаңы муунду тарбиялоо, калыптандыруу. Азыркы ата-энелер 1992-93-жылкы балдар, социологияда “Социальная яма” деген түшүнүк бар. Союз таркаган учурда үй-бүлөдөгү тарбиянын деңгээли түшүп кеткен дагы, ошол  учурдагы балдар-кыздар бүгүн ата-эне. Ошонун айынан ажырашуу маселелери, үй-бүлөдөн тарбиянын жетишсиздиги келип чыгып жатат. Ошон үчүн ар бир аймакта жаштар борборлору ачылып, иштеп, жаш үй-бүлөнү колдоо жана өнүктүрүү иш-аракеттери жүрүш керек. Алар атайын үй-бүлө темасында курстар уюштурулууга тийиш. Китептер жазылышы керек. Бала бакчада дагы бүгүн тарбия системасы жок. Жаш наристелердин азыркы дүйнө таанымы жөнөкөй эле жанагы кыздары жарым-жылаңач Черепашка Ниндзя, Барби, Диснейдин каармандары болгон раскраска менен калыптанып жатат.

Кыргыздын келечектеги жараны мобундай-мобундай сапаттарга, баалуулуктарга ээ болушу керек деген образды түзүп туруп анан берүү механизми жок болгондуктан, азыркы күндө ар ким ар кандай чаржайыт болуп жатат.

Б. Малтабаров: Азыркы күнгө чейин жаштарды изилдөө деген мамлекет тарабынан буйрутма жок. Жогоруда туура айтылды, азыркы күндө 85-87-жылдардан кийин 90-жылдарда союз урап, идеология тирешип, батыш менен чыгыш болуп анан вестернизациясы үстөмдүк кылган. Ошол жаштар азыр ата-эне болуп жатат. Бизде байланыш жок. Мурунку министр жакшы иштерди жасаса, кийинки министрлик ал жакшы нерселерди кабыл албайт. Биз айылдардагы мектептерди изилдесек, кээ бир мектептерде керек эмес китептер бар. Керектүү китептер аз чыккан. Ошолорду сурамжылабайбыз. Анан эми үй-бүлөдөн башташ керек баалуулуктарды. Эми ушул жаштарды тарбиялоо боюнча баарыбыз биригип туруп ушул жумушчу түзүп, ушул жерден баштап матрицасын түзүп туруп, позитивдүү, кийин оппоненттер жактырбаса дагы иштей турган кылышыбыз керек да. Себеби үй-бүлөдөн башташ керек.

А. Зарипбеков: Биз “Ыйык Ата Журт” коомдук жаштар фонду 15 жылдан бери иштеп келатабыз. Ошол 15 жылдык убакыт тилкесинде жаштарга баалуулуктарды жеткирели деп жан үрөдүк. Идиреги бар, илим-билимге умтулган республика боюнча ар кайсы ЖОЖдо окуган 1500дөн ашуун студентке ай сайын стипендия төлөп берип келатабыз. Ар жума сайын алардын руханий дүйнөсүн байыта турган, илимге шыктанткан, мекенге болгон сүйүүсүн арттыра турган семинарларды уюштуруп турабыз. Элибизге эмгеги сиӊген улуу муундун өкүлдөрүн жолугушууга чакырып, жаштар менен баарлашып турабыз. Маселенин баары барып билимге такалат эмеспи. 10 жылдан бери Республикалык деӊгээлде педагог окумуштуулардын, мугалим-тарбиячылардын башын бириктирип конференцияларды уюштуруп турабыз. Бул жаатта мамлекеттик болсун, бейөкмөт болсун бардык мекемелер менен кызматташып, биргеликте иш-чараларды өткөрүп келебиз. Биз бул маселеге башынан бери бөркүбүздөй ишенип келдик, коомдук жашообузда, өлкөбүздө, мамлекетибизде баалуулуктар болмоюнча, сиздер айткандай, эрозияга дуушар болобуз, кайдыгерлик капасына камалабыз, үмүтсүздүк менен жок болуп кетишибиз мүмкүн. Бул үчүн адамзат бул дүйнөгө жаралган күндөн бери эч өзгөрбөгөн адамдык асыл баалулуктарды көздөн өткөрүп, алардын эӊ оболу жеке өзүбүздүн жан дүйнөбүздө орун алып, албаганына карайлы. Сүйүү, ишеним, адамгерчилик, жоопкерчилик, боорукердик, кечиримдүүлүк, айкөлдүк, сабырдуулук, мээнеткечтик, кайрымдуулук ж.б. асыл баалуулуктар бизди адам, коом, улут катары сактап калат. Бул сапаттар коомдун кандай катмарындагы жаран болбосун баарына бирдей тиешелүү сапаттар. Бизде мындай баалуулуктар өнүкпөгөн болсо, анда жаштарга үлгү боло албайбыз, айтылган сөздүн да эч кандай таасири болбойт. Тууганбай агайдын айтканы мен үчүн да таасирдүү болду, улуттук-универсалдык баалуулуктар, жалпы адамзатка тиешелүү баалуулуктардан да кем калбашыбыз керек. Бул негизги маселелерден.

Д. Жумалиева: Менин да кошуп коёюн дегеним, бүгүнкү тема өзү эле абдан жакшы тема болуп атат. Ушул теманын тегерегинде биз бир идеологияны иштеп чыксак, концепция түзсөк, кыскача да. Анан ошону аткарганга аракет жасасак. Себеби ар бирибиздин өзүбүздүн бутубуз бар. Мына жаштар отурат, жаш депутатыбыз, ошону аткарышыбыз керек, болду, үчүнчү маселе анан каражат деген болсо эч нерсе болбойт. Ошол сунушту киргизейин дегенмин да..

Т. Коӊурбаев: Жыйынтыктоочу бир эле ой. Азыр биз айтып жатпайбызбы идеология жок деп. Идеология болуш үчүн элдин бардыгы мамлекеттик деңгээлде указ даярдап, приказ чыгарып, “за новые традиции” деп чыкты 1999-жылдары. Эл болбой жатпайбы. Биз өйдө жактан издеп жатабыз да идеологияны. Идеология жөнөкөй нерсе болушу керек экен. Мисалы мен мындай идеологияны сунуштайт элем да. Бардыгыбыздын уюлдук телефонубуз бар. Уюлдук телефонго комузду же Манасты салып коюшубуз керек. Болду, кыргыздар үчүн. Соткага ар бир кыргызың же орусун Манасты же комузду уга берсе он жылдан кийин комуз уккусу келип калат.

Н. Токтосунова: Жаштарга эмнени берсең ошону алат. Телевидениеден, радиодон тарбиялык мааниси бар жакшы нерселерди көрсөтүш керек. Себеби чын эле жеңил желпи таанышып алалы, анан антели-мынтели дегендердин бардыгы жаштарды ошого алып барып атат.

К. Чекиров: Жалпы адамзатка тиешелүү жакшы маселелер козголуп, кызыктуу өттү. Жыйынтыктай турган мезгил да келип калды. Ушул жерде кайдыгер болбой, келбей калбай, башынан аягына чейин активдүү катышып бергениңиздер үчүн рахмат!

 “Диалог Евразия” коомдук фонду

Тумандуу Кыргызстан. Резиденцияда жатып өлкөнү башкарган президент

Кыргыздын “Ишенген кожом сен болсоң” деген жакшы кеби бар. Бүгүн көртирилигин араң өткөрүп жаткан карапайым калк “Кыргызстанды өнүктүрөбүз, элдик бийликти орнотобуз, электр энергиясынын баасын арзандатабыз, сатылып кеткен жерлерди, ишканаларды мамлекеттин эсебине алабыз” дешип жыргал жошоону куруп берүүгө ант бергендерге ошол сөздү айтып, тфү-тфү деп түкүрүп, тишин кычыратып турган кези. Ант бергендер да “Ата-Бейитте” кыргыздын жыргал жашоосу деп жан бергендердин сөөгүн жерге берип жатканда көздөрүнө жаш алып ант беришкендери элдин эсинде. Көрсө, алардын көздөрүнөн жаш агыза ант бергени саясат театрындагы аткарган ролу, артисттик бийик чеберчилиги экени бүгүн даана билинбедиби…

Андан бери 6 жыл өттү. Бул мезгилде төштү кагып, ооз көптүрө мактана турган алгылыктуу алты иш жасалбады. Мурунку бийлик эл аралык финансы уюмдары менен бирге түптөп, фундаментин куюп кеткен иштердин ишке киришүү учуру гана азыркы бийликтин маңдайына туш келип калды. Ошол ишканалардын гана лентасын кыркып алты жыл абийирин жабып келет.  Ушул кезге чейин азыркы кыргыз бийлигинин мамлекетти өнүктүрүү боюнча иштеп чыккан программасы бар экени да күмөндүү. Болбосо, саясат айдыңы менен экономика тармагына көз салып жүргөн кыйындар жөн жерден “Максимдин программасы азыр да иштеп жатат” деген жыйынтыкка келе бербесе керек. Максим салган чыйыр жол кыргыз элинин жыргалчылыгы үчүн иштебей турганын, бийлик демократиялык башкаруудан чыгып, монархиялык башкарууга өтүп, баары бир адамдын көзүн карап, тур десе туруп, жат десе жата турган абал түзүлөөрүн, камчы менен башкарууга жол бербеген, эркиндикти сүйгөн кыргыз эли андай бийликти бир күндө кулатып, тыптыйпылын чыгарып коёрун көрбөдүкпү. Бул кургурлар андан да сабак алышпады. Тарых кайталанат деп коёт. Алты жылдын ичинде эле мурунку абал кайра кайталанып, андан да күч алып турганы өкүнүчтүү. Биздеги тал түбүнөн чыга калып, саясий серепчимин деп адамды коркуткан серепчилердин эмес, кыргыз саясатына көз салып турган орустун, батыштын аналитиктери, белгилүү институттар биздеги абал кайрадан бийлик алмашууга алып келиши мүмкүн экенин айтып жатканы бул бийликти ойго салбаганы менен Кыргыз Мамлекетинин келечеги үчүн күйгөн кыраандарды бир топ түйшөлтүп жатат. Ошондон улам эл арасында жаз келгенде революция болот экен деген сөз жайылууда. Бул да бекер жеринен эместир.

Параша жыттаган президент менен келечегибиз кенен болмок беле?

Кыргыз эли ажону тандаганда үчүнчү ирет жаңылышканын кеч билип олтурат. Ал эми Роза Отунбаеваны кыргыз эли шайлаган президент деп айтууга ооз барбайт. Аны эл президент кылып шайламак турсун, Конституцияда көрсөтүлгөн “Президенттикке талапкер болуп кеминде 50 миң шайлоочунун колтамгасын топтогон адам каттала алат” деген норма аткарылган эмес, 50 миң киши турмак 500 киши Отунбаева президенттикке талапкер болсун деген колтамгасын чогултушкан эмес. Анан кантип ал адамды президент деп санайсың?. Бирок, уялбастан экс-президент макамы менен айлык алып, жыргал жашоону кечирип жатат.

2013-жылы 12-июнь күнү Алмазбек Атамбаев орус тарап менен Жогорку-Нарын каскадынын фундаментин куюп жатканда  СИЗОдо олтурган ошол кездеги депутаттар Садыр Жапаров, Камчыбек Ташиев, Талант Мамытовдорду “Алар түрмө эмне экенин билишпейт. Параша жыттаган да эмес” деп элдин көзүнчө балп эттирбеди беле. Демек, парашаны азыркы ажобуз өзү жыттаганбы? Парашаны түрмөдө жаткандар гана жыттайт эмеспи. Бул сөздү Атамбаев эмес, Феликс Кулов айтса башка кеп болмок. Президентибиз Алмазбек Шаршенович качан параша жыттап жүрөт? Кайсыл жылы түрмөдө олтуруп чыкты эле?  УКМКнын тергөөчүлөрүнүн кабинетинде гана олтуруп чыкканын уккан жайыбыз бар. Эгер президент параша жыттаган болсо канча бир жылга кесилмек да. Атамбаев соттон акталды деген маалыматты уккан жан жок. Элдин көзүнчө балп эттирерде эмне жөнүндө сөз айтаарын ойлонуу кажет да. Түштүк Африка Республикасынын сегизинчи президенти болгон Мандела Нельсон 27 жыл түрмөдө олтуруп чыккан болсо да эч качан параша деген сөздү эл арасында айткан эмес экен. Ал адам укугу үчүн ошончо жыл түрмөнүн муздак дубалында олтурса да күрөшүп улуттун лидери болууга жетишти. Биздин президентчи? Акыйкаттык издеп аргасыздан жол тосууга чейин барышкан Баатыр-Энелерди ОБОН аялдарга теңегени улуттун лидери болом деген адамдын айта турган сөзүбү? Атамбаев да Мандела негрлердин укугун кандай талашса, кыргыз жаранынын укугун ошондой коргогонго жан үрөгөндө кыргыздан чыккан же болбосо Орто Азиядан чыккан Манделага айланмак.

 Мурунку президенттин баласы кыргыздарды кой десе, азыркы президент өз элин койго теңеген замана…

Өткөн жума Нарында иш сапар менен болуп кайттым. Бир киши арактан бир аз серпип алган экен, колумдагы фотоаппаратты көрдүбү, жаныма келип “Журналистсиңби? Кайсыл жактан келдиң?” деп сурап калды. Бишкектен келгенимди, гезитте иштеген журналист экенимди айттым. Баягы киши “Биз Нарындыктар койбузбу? Мал болуп калдыкпы? Биз шайлаган президент бизди койго теңебедиби!” деп ыйлап кирсе болобу. Атамдай болгон киши жаныңда күйгөнүнөн ыйлап атса эч нерсе деп айта албайт экенсиң. Мурун президенттин баласы Максим Бакиев “5 млн коюм бар” деп 5 млн кыргыз элин койго теңеди деп күйчү элек. Азыр нарындыктар президент өзү койго теңеди деп ыйлап олтурушат.

70 тыйындын ордуна 2,5 сом төлөп калдык

2010-жылдагы кандуу төңкөрүштүн негизги себептеринин бири электр энергиясына тарифтин көтөрүлүшү болгон. Бааны көтөрө коём деп Бакиев балээге кабылбады беле. Атамбаевдин бийлиги келген күндөн баштап бааны арзандатуунун үстүндө иш алып барган жок. Баалар көтөрүлгөндөн көтөрүлүп жатат. Азыр айыл жеринде жашаган бир үй-бүлөө электр энергиясы үчүн жок эле дегенде ай сайын 3000-5000 сомдон жогору төлөйт. Бирине тапса экинчисине жетпей жаткан жашоону баштан кечирген калк үчүн бир гана электр энергиясына 3000 сомдон ашык акчаны ай сайын төлөө жеңил эмес да. 2010-жылы апрель айында Алмазбек Атамбаев азыркы Өкмөт үйүнүн алдында “Эч качан бааларды көтөрбөш керек. Бул деген күнөө. Сен базардан 8 рублге бир нерсе сатып алып, 70 рубльге сатсаң аздык кылабы? Туура ТЭЦтин электр энергиясы кымбат. Аны биз Казакстан менен Россияга сатабыз. Элге жалаң гана арзан электр энергиясын беребиз” деп кыйкырып, элге кол чаптырбады беле. Бүгүн өзү айткандай бааларды көтөрүп күнөө кылып жатат. Базардан 8 рублга бир нерсе алып, аны 70 рублга кайра сатпастан, 250 рублга сатып жатпайбы. Кана ошондогу Россия менен Казакстанга сатабыз деп айткан сөзү? Тескерисинче, өзү казактардан кымбат баада электр энергиясын сатып албадыбы. Элге арзан электр энергиясын беребиз деп айтканы аткарылдыбы? Албетте жок.

Алты жыл аралыгында бул бийлик айлык акыны, пенсия менен жөлөк пулду көтөрүү боюнча жарытылуу жаңылык айта алдыбы? Пенсияны көбөйттүк дегенде араң эле 100-200 сом кошулган болот. Элдин жашоосу жакшы жакка бурулду, көчөлөргө машина батпай кетти деп оозунан көк түтүндү буркуратып мактанса, булардан кыйын иштеген адам жоктой сезилет. Кыргызстанда айлык менен үй салган, машина минген жумушчу табылаар бекен? Табылышына да көз жетпейт. 7-8 миң  сом айлык акы менен бүгүнкүдөй кымбатчылыкта үй салып, машина минмек турсун ич кийим сатып ала албайсың. Көчөгө батпай калган машиналар кара жанын карч уруп, бөлөк жерде тыйын үчүн иштеп жаткан мигрант мекендештердин маңдай тери экенин бул бийлик жокко чыгарып, өздөрү гүл заманды элге тартуу кылгандай айтып жатканына не дейсиң, бурадар? Мурунку бийликтин буларга караганда бир аз напсиси бар экен. Бааларды мындай тездик менен көтөргөн эмес. Кыргыз элине 2,5 сом аздык кылат, мындан да жогорулатыш керек деген таризде электр энергиясынын баасы дагы көтөрүлө турганын азыртадан баштап акырындык менен айтып жатышпайбы. Бул деген азыркы баалар акыркы чекит эмес дегенди түшүндүргөн ишаарат. Акаевдин учурунда баласы Айдардын, Бакиевдин тушунда Максимдин аттары баанын көтөрүлүшү тууралуу кеңири айтыла турган болсо, азыр Атамбаевдин баласы Сеид Атамбаев жетектеген “Автомаш-Энерго” компаниясы электр энергиясынын үстүндө олтургандыгы эл арасында көп айтылып, кыжырданууну жаратып жатканын кайда катабыз? Ажо өзү болсо балдары эч кандай ишке аралашпай турганын , эгер кандайдыр бир мыйзам бузууга аралашкан болсо мыйзам чегинде жоопко тартылаарын, өзү бут басып барбай турганын шардана кылып айтып келет. Президент минтип айтканы менен эл арасында “Максимдин ордуна Сеид менен Сейтек келди” деген сөз пайда болду. Бул “Айран жокто Айдар бар, Максым жокто Максим бар” деген ылакаптын эле уландысы болуп жатат. Алмазбек Шаршенович балдарын сүттөн ак деп мактанса, “kabarlar.org” интернет сайтына 2014-жылдын 10-ноябрында “Ажонун балдары бизнестерин бөлүштүрүп киришти” деген макала мындан үч жыл мурун жарык көргөн. Ошол макаланы төкпөй-чачпай, бөлүп-жарбай мисал келтирейин.

Ажонун балдары бизнестерин бөлүштүрүп киришти

Эсиңиздерде болсо, 28-октябрда “Башат” Маалымат агенттиги “Атамбаевдердин “Автомаш-Энергосу” өзгөртүлүп кайра түзүлдү” деп жазган.

Маалыматтар боюнча “Автомаш-Энергонун” жаңы кожоюндары “Автомаш-Радиатор” ЖЧКсы, Сеид Атамбаев жана Иван Васильев экендиги айтылат. Ал эми ажонун кийинки уулу Сейтек Атамбаев болсо түзүүчүлөрдүн катарынан чыгып калганы маалым болгон.

Маалым болгондой, ошол эле дата менен, тагыраагы 24-октябрда, Атамбаевдерге тиешелүү дагы бир фирма “Автомаш-Экол” ЖЧКсы да кайра каттоодон өтүп, эми анын жаңы кожоюну болуп Сейтек Атамбаев жеке ээлик кылып калган. Буга чейин Сеид жана Сейтек Атамбаевдер орток ээлик кылып келишкен болчу. Ишмердигинин багыты – электротехника жабдууларын (аккумулятор, батареи) чыгаруу. Негизинен Россиянын рыногунда иштейт. Жетекчиси – Норсеев Виктор Сергеевич. “Автомаш-Экол” да башка “автомаштардай” эле “Корпорация “Кыргызавтомаш” ассоциациясынын кожоюндарынын бири. Бул компания деле адаттагыдай болуп Бишкек шаарынын Матросов, 1а дарегиндеги Атамбаевдерге тиешелүү имаратта жайгашкан. Алгачкы жолу 1997-жылы негизделип, “Форум” кыргыз-түрк биргелешкен өндүрүштүк ишканасынын курамында болгон.

Буга чейин Алмазбек Атамбаевдин жогорку бийлик тактысын кармаганына карабай бардык “автомаштардын” жетекчиси катары көрсөтүлүп келгени боюнча ызы-чуу чыкканда, ажо “мен 2007-жылы эле “Кыргызавтомаштагы” жана ага кирген бардык фирмалардагы үлүштөрүмдү сатып жибергем, андыктан “автомаштардын” мага эч кандай тиешеси жок” деп актанып чыккан. Бирок, сатпай-этпей эле балдары аркылуу иштетип келатканы минтип дайын болуп келет. Өзү мамлекеттин башында турганына карабай балдары калчаган “автомаштар” мыйзамдарды одоно бузуу менен мамлекеттик сатып алуулар боюнча тендерлерде “ийгиликтүү” катышып, утуп келатканы айрым “ушакчылар” тарабынан айтылып кетип, бир канча кылмыш иштери козголгону да маалым. Алардын акырындап барып суутулуп кеткени да жашыруун эмес.

Ошентип, Сеид Атамбаев “Автомаш-Эколун” Сейтекке берип, ордуна “Автомаш-Энергону” алды. Орун алмаштыруунун максаты эмне экендиги азырынча белгисиз. Жөн эле ханзадалардын мүлк бөлүштүрүүсүбү же кандайдыр бир быкы-чыкынын айынан келип чыккан талашыбы?

Эсибизде болсо, мурунку президент К.Бакиевдин учурунда да ханзада Максим менен ажонун иниси Жаныш Бакиевдер бизнестеги таасир талашуунун айынан айыгышкан күрөш жүргүзүп келген жана алардын кармашы Бакиев бийлигинин алсызданышына алып келген жана саясий оппоненттерине болуп көрбөгөндөй ыңгайлуу шарт түзүп берген.

Базарчыбы, соттолосуңбу баарысына макул, болгону бийликке жаксаң болду

Кыргызстандагы кадр саясаты ушул абалга жетти. Колго суу куйганды жакшы билсең эле сенин эч нерсеңе карабай кызмат бере беришет. Кызматка барганыңдан кийин жогор жактан кандай үн чыгат экен деп күтүп олтурасың. Өзүң каалагандай иштеп баштасаң бир саат да сени кармап турушпайт. Заматта кызматың менен кош айтышып кете бересиң. Союз учурундагы райком менен азыркы акимдерди салыштыруу мүмкүн эмес. Бүгүн аким болуп соттолгон адамдар деле олтурат. Кечээ эле Кочкор районунун акими мурун соттолгону билинип калып жумуштан кетпедиби. Анан биздеги кайдагы кадр саясаты. Ош облусунда Өкмөттүн өкүлү же элдин тили менен айтканда губернатор болуп дайындалган адам соодада жүргөн азамат экен. Анын да аки-чүкүсүн иликтесең толтура нерсе чыкчудай. Ысык-Көл облусуна дайындалган губернатору “Аврора” санаториясын гана башкарып келиптир. Бир күн да мамлекеттик кызматта иштебеген адам экен. Ошол адам азыр бир облусту башкарып калды. Буларды сындайын десең президентибиз деле аким же губернатор болуп эл башкарган эмес. Премье-министр, президент болгондо да эки ирет элдик толкундоо, кандуу төңкөрүш жолу менен келди. Мейли, жаңы дайындалгандарды Өкмөттүн облустагы өкүлү дейли. Бир күн прокурор болуп иштебеген Аида Салянова менен Индира Жолдубаева  өлкөнүн башкы прокурору болуп дайындалбадыбы. Бул кадрдык башаламан эмей эмине урматтуу президент? Ушундай кадрдык саясат менен Кыргызстанды өнүктүрүүгө көзүңүз жетеби? Айланаңызда кимдер чөөгө окшоп тегеренип жүргөнүн жакшылап аңдасаңыз өзүңүзгө эле жакшы болмок. Бир эмес эки президентти жардан алыс түрткөн шылуундар өлкөдө кайрадан революциялык жол менен бийлик алмашууга шарт түзүп берип жатканын ажо өзү  байкабай жатса, карапайым калк эбак эле анализдеп койгон.

Конституциядан эки барак арыз күчтүү болгон өлкө

Эки революциянын тутанышына биздеги шайлоолор себеп катары каралып келет. Өткөн жылы болгон парламенттик шайлоо дагы кийинки революцияга себеп болуп берчү жагдайга чейин келип жетти. Рыскелди Момбеков болгондо дагы президенттин партиясынан келген депутат “Добуштардын баарын сатып алдык” деп парламенттен айтып жатпайбы. Анан кантип шайлоо таза өттү дегенге ишенебиз? БШК менен партия лидерлери өздөрүнө жакпаган депутаттардын мандатынан мыйзамды уруп-ойнобой эле ажыратып жатпайбы. Мыйзамды сыйлаган өлкө боло турган болсок, БШК башчысы менен депутаттын арызын оңдой койгон фракция өкүлү эбак кылмыш жоопкерчилигине тартылмак. Бул алты жылда Кыргызстан мыйзамдын үстөмдүгү эмес, акчанын үстөмдүгү бийлеген өлкөгө айландык. Бул бийликтин өзгөрүүгө алып барган бирден-бир жетишкендиги ушул болду. Депутаттын БШКга жазган “Менин катышуумсуз мандатымдан ажыратууну карабагыла” жана фракция лидерине жазган “Мени фракцияга мүчө кылып алышыңызды өтүнөм” деген эки барак арызы Конституциядан жогору туруп калды. Өлкөнү башаламан башкаруунун кесепети ушундай шартка алып келип такады. Бул үчүн кимди күнөөлөйбүз? Жооп бирөө гана. Ал өлкө башчысы Атамбаев Алмазбек Шаршенович.

2010-жылды элестеткен митингдер

Данияр Үсөнов Өкмөт башчы эмес беле мурунку бийлик кулаган мезгилде. Нарында митингдер башталган учурда ал жакка барып “Баары тынч, бир ууч адамдар эле ызы-чуу салышыптыр” деп айтып келген. Өткөн жумада дагы Нарында бийик тоолуу коэфицентти алып салабыз деген Өкмөттүн чечимине каршы митинг болгондо эл менен жолугушууга барган депутаттар “баары жайында” деп келишти. Миңден ашык эл чогулган митингди уялбастан 150-200 киши чыкты деп айтышты. Нарын гана эмес башка райондор дагы азыр бийликке талаптарын коюп жатышат. Эгер ошол талаптар аткарылбаса мөөнөтсүз митингдер башталаарын коңгуроо кылып кагышты. Бул бийлик үчүн жакшы жышаан эмес.  Мурун кызматтан четтетилип калгандар оппозиция болсо, бул жолу эл  бул бийликке оппозиция болуп кыр көрсөтүп жатат. Көтөрүлгөнгө  бийлик өзү шарт түзүп берип жатпайбы, кыйналган кыргыздын жонунан кайыш тилип. Казынаны толтура албай элдин эсебинен толтурууну эңсешип, камсыздандыруу дегенди ойлоп таап, социалдык төлөмдөрдү көтөрүп. Шордуу элдин да чыдамы түгөнөт да.

Сат, сат деген саясат

Атамбаев оппозицияда жүргөндө “Бийлик баарын сатып бүтмөй болду” деп сат, сат деген саясатка каршы чыккан. Бирок, өзү бийликке келгенден кийин баягы позиция жокко чыгып, сат деген саясатка өтүп кетпедиби. “Бизге “КыргызГаз” эмес, газ керек” деп “КыргызГазды” орустардын “Газпромуна” бир долларга сатып жиберди. Азыр бир эле компания бүтүндөй мамлекеттин газ тармагын калчап жатат. Бизге окшоп өлкөнүн негизги рычагы болгон тармакты бир компанияга бир долларга сатып жиберген өлкө болбосо керек. Эми газды кайра өзүбүзгө алабыз деп орустарга кыр көрсөтүп көрсүн эр болсо, орустар Үч-Коргондон таанытып коёт. Бүгүн Өкмөт болсо алтын жумуртка тууп жаткан “Мегакомду” сатыкка коюп жатат. Өздөрү убада кылган завод-фабрикаларды куруу, жыргал жашоо колго урунгандын баарын сатуу менен келип калбайт. Сат деген саясат айласы кеткендин гана иши.

Тумандуу Кыргызстан

Англияны “Тумандуу Альбион” деп коюшат. Мындай аталыш Лондондогу коюу тумандан келип чыккан. Лондонду туман басканда көчөлөрдөгү кыймылдардын баары токтоп, адамдар бара жаткан багытынан жаңылып калбашы үчүн жыла албай калышат экен. Биздин мамлекетибиздин да алган багыты түшүнүксүз, келечеги жок сыяктуу Тумандуу Кыргызстан болуп турат. Тышкы саясатта ким менен экенибизди так чече албай, ар кимдин колун кармап жүрөбүз. Россия менен биздин келечек деп ага боор тарттык эле, акыркы күндөрү талак алган аялдай болуп андан алыстай баштадык. Атамбаев Путин менен жолукканда протоколду уруп ойнобой, көчөдөгү балдар жолуккан ыкмага салып, орус президентин  кучактап, өпкүлөп жүрдү эле, кийинки мезгилде башкача нукка бурулгандай. Нарын дарыясына курула турган ГЭСтердин келишимине кол коюп жатып мактанганын азыр ал киши унуткан болуш керек. Ошол келишимди жокко чыгарып жатып башкача сүйлөдү. “Путин менен жолукканда дагы мен алар “Капа болбогула, биз башка инвестор издейбиз деп ачык эле айттым” деди эле, жарым саат өтпөй жатып Кремлдин башкы маалымат катчысы Песков “Андай сүйлөшүү болгон эмес” деп ажобуздун абийирин төгүп койду. Президентибиздин маалымат кызматы үн ката алган жок. Бизде ал кызматтын бар экени деле билинбейт. Болсо дагы үн чыгарууга дарамети да жетпейт болчу. Жылдын аягында ажобуз маалымат жыйынын өткөргөндө, президенттин аркасына бадырайтып “Кыргыз Республикасынын президенти Алмазбек Атамбаевдин басма сөз жыйыны” деп жазган, басма сөз жыйыны менен маалымат жыйыны деген эмне экенин ажырата албаган  маалымат кызматынын тышкы саясат жөнүндө сүйлөгөнгө кудурети жетмек беле.  Түркияда орустардын учагы түрктөр тарабынан атылып түшүрүлгөндө дагы Атамбаев дипломат эмес экенин көрсөттү.  Журналисттерге маалымат жыйынын өткөрүп жатып кеч болсо да “Түркия атып түшүрүлгөн учак боюнча Россиядан кечирим сураш керек” деп айтты эле, түрк басылмалары Атамбаевдин Түркияга барып  эмне деп айткандарын президентибиздин эсине салып, “аркадан бычак сайган” адамга теңеп салбадыбы. Кечээ жакында эле кайрадан бул бийлик Түркияны стратегиялык өнөктөшүбүз деп атады. Курманбек Бакиев да Москвага барып “Манас” аэропортундагы АКШнын аскер базасын чыгарам деп айтып алып, бул жакка келгенде башкача ойной коём деп орустардын каарына калган. Атамбаев да ошол көрүнүштү кайталап жатат. Араб дүйнөсүнө барып, колдоо издегендей болду.  Тышкы саясатты мыкты билгендер президенттин бул сапарын кызматтан кетээрде эки жакка чыгып алайын деген аракети катары сыпатташты. Кээ бир маалыматтарга караганда биздин бийлик башындагылар Кыргызстанды НАТОго мүчө кылууга аракет көрүп жатыптыр. Бул ОДКБга кирген мамлекеттерге эгерим жакпайт. Орустар үчүн кечирбей турган иш. “Орус менен дос болсоң айбалтаңды ала жүр” деп бекер айтпаган кыргыз. Атамбаев да айбалтасы жок эле орус менен ойноп жаткандай элес калтырууда. Чакан мамлекет дөө-шаалар менен алака түзгөндө эки жакты карап, жети өлчөш керек. Болбосо кара чымынды ушалаган сыяктуу эле ушалап коёт эмеспи. Кыргыз эли түшкөн кемени башкарып бараткан капитаныбыз коюу туманга туш болуп, багытын билбей турган көрүнүшкө туш келдик. Капитандын тандап алган багыты туура болбой, тоого урунуп, кемебиз чөкпөсө эле болду. Атамбаев президент болгондон бери Ак үйдөгү президентке таандык кабинетте эмес, резиденцияда жатып алып Кыргызстанды башкарып жатканы абдан өкүнүчтүү. Ала-Тоо аянтындагы каза болгон кырчындай болгон жаш жигиттер Атамбаев жоопкерчиликсиз өлкөнү башкарсын деп окко учту беле!

Наралы Асанбаев

“Жаңы Ордо” гезити

Наралы Асанбаев, журналист: "Кандектерге" жооп... “Курманбек Салиевичке терең ыраазымын” деп айткан Атамбаев өзү эле го... же ачуу чындыкты көргүсү келбеген анын “Чырпыктары”

 

Гезиттин өткөн жума тагыраагы 5-февраль күнү чыккан санында “Резиденцияда жатып өлкөнү башкарган президент” деген аталыш менен президент Алмазбек Атамбаевди баш кылып, бүгүнкү башкаруу системасын сындаган макалам жарык көргөн. Ал макалам Ак үйдүн жетинчи кабатындагылар менен “үч тамганын” шефинин талуу жерине тийген экен, ушул жума “ПолитКлиника” деген гезитке “Бакиевдер “маршы” же реванш алууга жасалган аракеттер…” деп аталган макала менен менин жазган макаламдын артында Бакиевдер турат деген “саламын” жарыялашыптыр. Макаланын автору Акбата Чырпыков деп жазылыптыр. Ушундай журналист жигит бар экенин укпаптырмын. Журналисттик чөйрөдө жүргөн агаларым да мындай атты биринчи жолу угушу экен. Эгер ошол Акбата деген жигит бар болсоң, атыңды атаң жакшы ниет менен “Элдин керегине жараган жигит болсун” деп азан чакырып, аксакалдардын берген ак батасынан кийин Акбата деп койгон болсо керек. Эгер бул жашоодо Акбата деген чын эле болсо… Бирөөнү мактап, ага жагалданам деп жүрүп азан чакырылып койгон Акбата атың эл арасында өчүп, Карабата болуп тескери бата деген атка конуп калгандан этият бол. Мен ал макаланы сага окшоп жылуу кабинетте олтуруп алып, оюмдан чыгарып жаза берген эмесмин. Бир ай бою түштүктү түрө кыдырып, бул жагы Нарынга чейин барып, эл менен жолугуп, карапайым калктын жашоосун өз көзүм менен көрүп, далилдүү фактылар менен жазганмын. Мага караганда президент эл менен аз жолугат эмеспи. Ал жерде ачуу чындык болбосо сенин “шефтериң” сага жооп да жаздырмак эмес. Чындык деген ушундай кытайдын ачуу келемпириндей өтө эле ачуу болот.

Менин макаламды “Апрель окуясынан бери карай эч нерсе өзгөргөн жок” дегендей пикир камтылат” деп сындапсың. Бакиев кызматтан кеткенден бери 6 жыл өттү. Өлкөдө жарытылуу, мактана турган кайсыл өзгөрүү болду? Атамбаевдин заманы жыргал жашоону алып келди деп кайсыл жетишкендикти көрсөтө аласыңар сен мактаган шефиң экөөң? Өлкөнүн келечеги үчүн деп окко учкан азаматтардын тилеги 6 жыл өтсө да аткарылбай жатпайбы. Же алар Атамбаевди Шералы хандай чокоюн унуткан президент болсун деген кыял менен курман болушту беле! Ошол жигиттердин жок дегенде арбагы ыраазы болсун деп апрель окуясынын чыныгы күнөөкөрлөрү кимдер экенин далилдеп, Чубактын кунундай чубалган соттук териштирүүнү аягына чыгарып койгонго Атамбаевдин эрки жетпей жатпайбы. Эгер калп сүйлөсөм анда айт! Анан кайдагы өзгөрүү тууралуу сөздү козгойсуң? Мурун президенттик-авторитардык, үй-бүлөөлүк башкаруу режими орногон болсо, азыр андан ашып түшкөн жарым криминалдык партиялык-кландык башкаруу орноп, анын башында ажо өзү турбайбы. Парламенттик-президенттик башкаруу системасына өттүк деп айтыптырсың. Жогорку Кеңештин төрагасынан барып “Парламенттик башкаруу системасына өтө алдыкпы?” деп бир ооз сурап койсоң жакшы болмок экен. Мен уккандан Асылбек Жээнбеков да бир нече ирет парламенттик башкарууга өтө элекпиз деп айтып келет. Президент өзү да эми “Парламенттик башкарууга өтүшүбүз керек” деп сөз кылууда. Анан сен кайдагы парламенттик башкарууну айтып жатасың? Сен деги кандай башкаруу формасы өкүм сүрүп жаткан өлкөдө жашап жатканыңды терең далилдесеңчи.

Өткөн жылы октябрь айында болуп өткөн шайлоону кеп кылып, “бийликке жакын деп саналган партия маарага биринчи болуп келгени менен калган партиялардан пайыздык жактан анчалык айырма албаганын тана албайбыз” деген экенсиң. КСДП бийликке жакын деп саналган партия эмей эле, өлкөнү башкарып жаткан партия экенин неге так айта алган эмес? Шайлоодо ал партия үчүн президент өзү баш болуп үгүт иштерин жүргүзүп жүрбөдүбү. Ал тургай шайлоодо жеңишке жетишкен партиялардын арасындагы партияларга “Бул тизмеге кирет, муну киргизбейсиң” деген тескеме жогор жактан түшкөнү азыр эл арасында айтылып жүрөт. Бул сөз куру болбосун үчүн Жогорку Кеңештин мурунку депутаты Улукбек Кочкоровдун маегинен үзүндү берейин:

“ошол маалда кээ бир партиялар талапкерлердин тизмесин бийлик менен макулдашып, керек болсо болочокто депутаттыкка өз талапкерлигин койгондордун тизмелерине президент өзү “добро” берип жатканы боюнча маалыматтарым бар эле” “Жаңы Ордо” гезити № 37 (500) 20-ноябрь 2015-жыл.

Мунун өзү эле парламентке президент каалаган партиялар келди дегенди түшүндүрөт да. Партиялардын тизмесине чейин президент өзү “добро” берип жатса, кайдагы ачык шайлоо тууралуу кеп койгойсуң? Бакиев учурунда “Ак Жол” партиясы парламенттен көпчүлүк добушка ээ болсо, азыр деле бийликтин шинелинен чыккан партия Жогорку Кеңеште олтурушат. “Кыргызстан” партиясын эл арасында бийликтин “бакма баласы” деп атап алышканын угуп эле жүрөбүз. Ал тургай бул партия үч депутатын Конституцияны уруп ойнобой мандатынан ажыратты эле, сот алардын пайдасына өкүм чыгарып берди. Ошондой эле жагдай менен “Республика-Ата Журт” партиясы депутатын мандатынан ажыратты эле, Ак үйдүн көзүн караган сот башкача чечим чыгарып бербедиби. Ушул мисалдын өзү эле КСДП менен “Кыргызстан” киндиктеш, ажонун эгиздин түгөйүндөй партиялары экенинен кабар берет да. Бакиевдин түбүнө сен айтып жаткан “Ак Жол” партиясы, аны тегеректеп жүргөндөр жеткен. Бүгүн да Атамбаевдин түбүнө КСДП жана анын шинелинен чыккандар жеткени турат. “Ак Жолдун” арыгын чаап жүргөндөр бүгүн КСДПда депутат болуп жүрүшөт. 7-апрель күнү аянтта балдар өлүп жатканда Ак үйдүн ичинде Бакиев менен чогуу олтургандар азыр деле Атамбаевдин жанында ар кандай кызматтарда чогуу олтурушат. Керек болсо Атамбаев аларды кызматтан-кызматка көтөрүп, мурункудан дагы эрке-талтаң кылып койду. Кыргызстандагы 6 жылдан берки кадрдык өзгөрүү ушул гана.

“Өткөн бийликтин учурунда журналисттер бычакталып, журналист Геннадий Павлюк өмүрү менен кош айтышкан” деп азыр сөз эркиндиги абактан чыккандай болду дептирсиң. Журналист чөйрөсү кайсыл бийлик болбосун сөз эркиндиги үчүн күрөшүп келет. Мактоосун да угат, ошол эле учурда муштумун да жейт. Атамбаевдин тушунда сөз эркиндиги азаттыкка чыкпастан, кайра ар кандай кысымдарга туш болуп жатканын Чырпыков сен, сенин ушул макалаңды жарыялаган “ПолитКлиника” гезити эле көрбөй жаткан болсо, калгандарыбыз көрүп-билип эле жүрөбүз. “Вечерний Бишкек”, “Жаңы Агым” гезиттери кандай жол менен тартып алынды? Андагы журналисттерге эмне деген сөздөр айтылды? Муну сөз эркиндиги деп баалайсыңарбы? Дайырбек Орунбековду президент өзү сотко берип 2 млн сом доолаганынчы? “Керек болсо тепкилеп урмакмын” таризде журналисттер менен жолукканда сөз айткан президенттин сөзү да сөз эркиндигинин азаттыкка чыкканыбы? Уран Ботобековдун үстүнөн президенттин азыркы кеңешчиси Илмиянов сотко кайрылып, биздин “адилеттүү” соттор 1 млн 800 миң сомду Илмияновдун пайдасына чечип берип, Ботобеков ал акчаны төлөй албай, аргасыздан өлкөдөн сыртка чыгып кеткени да балким силер үчүн сөз эркиндигидир? Мен Бакиевге да, Атамбаевге да жагалданган эмесмин, мындан кийин да жагалданбайм. Атамбаев кайра эле мурунку абалды алып келип жатканын айтып сындагам. Ошол сын көз карашыма сенин жообуң чыкканына сүйүнүп, бийликтин сөөгүн сыздаткан экен деп олтурам. Билген кишиге ал макала – президентти, тегерегиңизди жакшылап караңыз, элдин жашоосу кыйын, өлкөдө абал күндөн-күнгө оорлоп баратат, бул жакшы жакка алып барбайт, кеч боло электе ойлонуңуз деген коңгуроо. Президент Илмиянов, Ниязов жана башкалардын жомогун угуп Бакиев салдырып койгон жылуу үйдө олтура бербей, элдин азыркы жашоосун өзү көзү менен көрүп, Чайчи айылында жабыр тарткандардан кабар алып келсин деген ойдомун. Ушундай да жатып ичер президент болобу?- деп эл бекер сөз кылбай жатат.

Интернеттеги “Атамбаев Түркиянын чалгындоо кызматынын агенти” деген тасмага сен эмес, президент өзү жооп бериш керек. Ал жоопту бүтүндөй кыргыз эли күтүүдө. Эгемен өлкөнүн президенти болгондон кийин бул жерде ким кожоюн экенин көрсөтүү зарыл. Ал тасмада айтылган Атамбаевдин Түркиядагы бизнестери тууралуу да сен жооп берүүгө далалаттаныптырсың. Же сен президенттин кайсыл жерде бизнеси бар экенин тизмектеп жүрөсүңбү? Алмазбек Шаршеновичте саясий эрк болсо, өзүбүздүн, чет элдин маалымат каражаттарын Ак үйгө, ал жакка келе албаса резиденцияга чакырып билдирүү жасашы керек болчу. Дүйнө эли эмес, кыргыздар өзүбүз президентибиз чын эле агентпи деген ойдо турабыз. Президенттин маалымат бөлүмү да андай билдирүүнү жасаганга дарамети жетпегенсип олтурат. Баса, мени Бакиевчил деп күнөөлөгөндөй болупсуң, Атамбаевдин маалымат бөлүмүнүн башчысы Алмаз мурун Бакиевдин маалымат бөлүмүндө чуркап иштеп, ак кызмат кылган жигит. Азыр бакиевчилер кимдин жанында жүргөнүн жакшылап билип ал.

Президентибиз Алмазбек Атамбаевдин Түркиядагы бизнестери боюнча Жогорку Кеңештин мурунку депутаты, азыр саясий качкын болуп Түркияда жүргөн Садыр Жапаров “Кыргызстан бүгүн” сайтына маек куруп, жакшынакай болуп иштеп атканын айтат. Сен “Эгерде дүйнөнүн кайсы бир чалгындоосу Түркияда мага катталган мүлктөрдү таба алса, анда өзүнө алып алса болот” деген президенттин жообун жазыптырсың. Биз дагы кимде-ким президенттин Түркиядагы бизнестеринин сүрөтүн, далилдеген фактылары менен алып келсе чоң байге берерибизди жарыялаганбыз. Эгер далилденип калса, ошол далилди биринчилерден болуп сага жөнөтөм. Президентке кирип ошол адамга мүлктөрүн каттатып бересиң.

Түркия менен Россиянын ортосундагы талашка биздин президент качан конкреттүү пикирин билдирди? Президенттин саясатына көз салып жүрсөң аны жакшы билмексиң. Башка өлкөлөрдүн президенттери өз пикирин билдирип жатса, биздин ажобуз эмес, тышкы саясат боюнча бөлүмдүн башчысы Сапар Исаков билдирүү жасабады беле. Өз учурунда өлкө башчысы катары билдирүү жасай албаган президентибизде саясий эрк жок экенин ошол учурда анык көрбөдүкпү. Россияга барып келгенден кийин “Түркия Россиядан кечирим сураш керек” дегенге жарабадыбы. Андан кийин түрктөр биздин президентти эмне деп жазганын журналист болсоң ММКдан окуган чыгаарсың. Окубасаң азыр да бир көз чаптырып кой, менин жообумду окугандан кийин жазасың.

Электр энергиясын “Электр энергиясынын баасы кымбаттап кетти, Бакиевдин убагында мындан арзан эле” дегендей ойду кыйытат” деп жазыпсың. Мен сен айткандай кыйытпай эле арзан болчу деп так эле айткам. Нарынга барып элдин арманын, электр энергиясына канча төлөп жатканын угуп келсең абал кандай экенин жакшы билмексиң. “Жарыкка болгон баа көтөрүлбөш керек, көтөрүү күнөө” деп мен айтпагам. Сен мактап жаткан Алмазбек Атамбаев өзү оппозицияда жүргөндө электр энергиясы арзан болушун эсептеп “Учур” деген гезитке кенен интервью берген. 7-апрель окуясынын эртеси, элдин көзүнчө далай нерсени жобураган. Ошол сөзүн дагы бир жолу аргумент катары келтирейин, балким сен президентке ушинтип айткан экенсиз деп гезитти көтөрүп кирип, эсине салаарсың.

“Эч качан бааларды көтөрбөш керек. Бул деген күнөө. Сен базардан 8 рублге бир нерсе сатып алып, аны 70 рублга кайра сатсаң аздык кылабы? Туура, ТЭЦтин электр энергиясы кымбат. Аны биз Казакстан менен Россияга сатабыз. Элге жалаң гана арзан электр энергиясын беребиз.”

Бул азыркы президенттин электр энергиясынын баасы боюнча айткан сөзү. Кана ошол сөздүн ишке ашканы? Бакиев да тарифти көтөрүп жатып, тарифти көтөрүү менен биз өзүбүздүн эртеңки келечегибизди, жарыкты камсыз кылабыз деген. Азыр Атамбаев да ошол сөздү айтып жатат. Бакиев менен Атамбаевдин айырмасы кана? Кочкордо мындан бир аз убакыт мурун эле 1000 сомго жетпеген электр энергиясынын карызын төлөй албай калган адам, жүрөгү кармап бул жарыктык менен коштошту. Бул дагы электр энергиясынын кымбатташына байланыштуу. Кана Атамбаевдин арзан электр энергиясы? 70 тыйындан 2 сом 16 тыйынга кымбаттады го…

Макалаңдын аягында биздин баш редактор Бекен Назаралиевди Бакиевдин жакын адамы катары көрсөтүп, Бакиевдер менен майлуу-сүттүү күндөрдү чогуу өткөрүп калган деп жазып, анын Минскиге барып интервью алып келгенин сындаптырсың. Бекен Назаралиев эгер азыркы президент Атамбаев да өлкөдөн качып кетсе, ага да барып интервью алып келерине шегим жок. Үч ирет гезиттерин жаптырган Аскар Акаевден да кенен маек алып келип, бир сөзүн өзгөртпөй гезитке жарыялады. Убагында Акаевдин белекке берген үйлөрүн, алтын калемин алган журналисттер көп болгон. Акаевдин башына иш түшкөндө бирөө колдоп койгонго жарабады. Кокус, Атамбаев да Түркия же эс алып келген Индияга кача турган болсо, ага да сен барбайсың, Назаралиев барат. Буга бөркүңдөй эле ишене бер. Бул анын чыныгы профессионал журналист экенин билдирет. Ал сага окшоп борборго жатып, “Чырпыктын” арасына жашынып алып ар нерсени жаза бербестен, согуш оту күйүп жаткан Чеченстанга, Тажикстанга барып, журналисттик иликтөөлөрдү жүргүзүп келген өлкөдөгү бирден-бир журналист. Баткенге террорчулар кирип келгенде дагы журналисттерден Зардалыга боевиктер менен жолукканы жалгыз гана биздин редактор барган. Бакиевге “Балаңыз Максимди токтотуңуз. Болбосо Акаевдей болуп өлкөдөн качып кетесиз” деп ачуу чындыкты гезит бетинен айта алган журналист да биздин редактор. Анын жазган макаласын чаң жугузбай мактап жаткан Атамбаевиң окуп алып, азыркы Кадр кызматынын башчысы болуп дайындалган Сооронбой Жээнбековго телефон чалып “Бекендин макаласын окудуңбу? Бакиевге оппозицияда жүргөн биз айта албаган сөздөрдү айтыптыр” дегенин Жээнбеков да жокко чыгарбайт. “Данакер” ордени менен сыйланып жатып “Көрсө, Бакиев алтын киши экен. Мен Өкмөт башында иштери турганда бардык убакта президент бардык маселелер боюнча мага жардам гана берди, колдоо гана көрсөттү. Мен бул үчүн Курманбек Салиевичке терең ыраазымын” деп айткан Атамбаев болбоду беле. Ачуу чындыкты айткандарды элге жек көрсөтүүгө аракет кылган “Полит–Клиника” гезити, бийликке жагынам деп жүрүп “БалитКлиникага” айланып калбагыла…

Наралы Асанбаев

“Жаңы Ордо” гезити

Айбек Турганбаев, Ош облусунун прокурору, генерал-майор: “Мен бура сүйлөгөн, тамашага жакын адаммын”

Биз сөз кылуучу генерал-майор көп жылдардан бери укук коргоо органдарында иштеп келе жатат. Кезегинде аскер прокурору, МЖАК (мамлекеттик жазаларды аткаруу кызматы), Бишкек шаарынын прокурору сындуу күч органдарындагы “көзүрлүк” кызматтарды аркалаган жайы бар. Ток этери, укук коргоо жаатын ичтен билген, бул тармактын “коен жатагына” чейин өздөштүргөн профессионал адис. Тамашалай сүйлөсө, жанына киши чыдай албайт. Чоң куудул. Элдик оозеки чыгармачылыкты жандай көргөн, көркөм сөздү баалай билет. Мындай талантка эгедер инсанды кантип кепке тартпайсың?..

–Айбек мырза, силер эле эмес, учурда коомчулук “Ислам мамлекетине” каршы топ менен күрөшүп жатпайбы? Бул топ алакандай өлкөбүздүн баардык региондоруна канат-бутагын жайса, анын ичинде Ош облусунда да тамырлап кеткендигин жокко чыгарууга болбойт. Алгач, бул жааттагы конкреттүү аткарып жаткан ишиңизге токтолсоңуз?

–“Ислам Мамлекети”, өзүң айтмакчы, балакет топ эл аралык террористтик уюм болуп жатпайбы? Бул уюм биздин гана мамлекетке баш ооруну жаратып жаткан жери жок. Дүйнөгө тынчтык бербей, эл аралык коомчулукту тынчсыздандырууда. Бул топтун ичинен да бөлүкчөлөр бөлүнүп чыккан. Тагыраагы, “Катибат аль Имам аль Бухари”, “Фронтан-Нусра” же “Джабхат-ан-Нусра”, “Жаннат Ошиклары”, “Джамаат ать-Таухид валь-Джихад” деген эл аралык террористтик уюмдар. Мына ушундай террористтик уюмдарды биз жок кылыш үчүн, жалпы Кыргызстан боюнча булардын негизги тутунган идеологиясын, жүргүзгөн ишмердүүлүгүнө жол бербөө максатында жергиликтүү сотко арыз менен кайрылдык. Жогорудагы мен атаган “Ислам мамлекетин” курмакчы болушкандардан бөлүнүп чыгышкан 4 топтун өкүлдөрү Кыргызстандын аймагынан биринчи ирет бизден кармалып жаткандан кийин, алгач өзүбүз жалпы мамлекеттин коопсуздугу үчүн биз сотко бердик. Ошондой эле жогорудагы топтордун өкүлдөрүн мыйзам чегинде, укуктук талаада жоопкерчиликке тартыш үчүн, алардын өздөрүнүн идеологиясын мындан ары жайылтпоо максатын көздөп, фемида өкүлдөрүнө, УКМК менен ИИМге да булар тууралуу кулак кагыш кылып, жалпы комплекстүү иштерди аткаруу максатында биргелешкен аракеттерди көрүп жатабыз. Булардын деле сасык ойлору “Халифатты, теократиялык мамлекетти орнотуу” болуп саналат. Болгондо да куралдуу күчтөр менен конституциялык түзүлүшкө каршы сокку уруп, согуш ачуу. Андыктан, алардын арам максаттарын алдын-алып, биздин облустун аймагындагы эң алгач 16 өкүлүн кармап, аларга кылмыш ишин козгоп, жоопкерчиликке тартканбыз. Булардын алды күчөтүлгөн режимде 12 жылдык жаза мөөнөтүн өтөөгө кириптер болушту. Ушул тапта булар боюнча облустук ИИМ менен УКМК өкүлдөрүндө козголгон кылмыш иштери бар. Өткөндө Кара-Суу районунда бир жараныбызды дал ушул мен атаган экстремисттик топтун өкүлдөрү атып кетишип, кайгылуу окуя катталды. Аталган кылмышка шектүү 14 жаран кармалып (арасында башка мамлекеттердин да жарандары бар), алар тергөө амалдарынын натыйжасында жогоруда мен атаган “Ислам мамлекети” тобунан бөлүнүп чыгышкан топтордун өкүлдөрү экендиги, Кыргызстанга атайын бир арам багыт менен келишип, “таттуу тилектерин” ишке ашыруу максаттары такталды. Биз алардын мындан аркы ишмердүүлүгүнө бөгөт коюу максатында андайларды кармап, жоопко тартканы турабыз. Жогорудагы аталган террористтик уюмдар факт жүзүндө Исламга жамынып алышып, джихадисттердин жана вахабисттердин идеологиясын жүргүзүп жатышат. Белгилүү да, вахабисттердин негизги идеологиясы бул “халифат куруу” болуп саналат. Бул болсо, интифада жолу, башкача айтканда, күч колдонуу аркылуу ишке ашырылат. Ал конституциялык түзүлүштөгү бийликтерди кулатууга багытталган. Булар Исламдын маңызын бурмалашып, өздөрүнүн жеке кызыкчылыктарына пайдаланышат. Андыктан, бул иштерге саясый боек сүртүп, “адам укугу” деген ураан же шылтоо менен аларды коргогон тап-такыр туура эмес. А буларды өз учурунда кармабасак, дагы далайдын убалына калышпаарына ким кепилдик бермек эле? Кыскасы, биздин жергиликтүү укук коргоо органдарындагы бул жааттагы аткарган иш-аракеттерибиз токтогон жок. Алдын-алуу иштери күчөтүлгөн ыргакта жүргүзүлүүдө.

–Сиз убагында мамлекеттик жазаларды аткаруу кызматын да башкарып кетпедиңиз беле? Бүгүн жаза аткаруу системасы ичтен “ирип-чирип” бүткөндүгүн соңку ирет күзүндө катталган ири кайгылуу окуя дагы бир ирет бекемдеди. Ушул күндөрү мамлекет жетекчилигинин жаза аткаруу системасына көрүлүп жаткан “камкордугу” канчалык деңгээлде? Тармакты реформалаш үчүн сөзсүз эле адам өлүмүн күтүш керекпи?

–Мамлекеттик жаза аткаруу тутумундагы акыркы кездеги кадрдык өзгөрүүлөр, аталган тармакты каржылоо маселеси, системаны тыңгылыктуу реформалоо багыттары көтөрүлүп жатат. Эгерде ушул изги иштер ишке ашып кетсе, жаза аткаруу тутумунда буга чейин кайталанып келген кайгылуу окуяларга, кайсы бир жат көрүнүштөргө мындан ары бөгөт коюлат да. Жаза аткаруу тармагына алгачкы реформа аталган кызматты юстиция министрлигинин алдынан өзүнчө бөлүп, өз алдынча кызмат кылып түзгөндө башталган. Бул реформага жол ачкан алгачкы кадам болчу. Экинчи кадам, бул тармакта көптөгөн абройлуу эл аралык уюмдар менен иштешүү жагына жол ачылып, ички чарбаны, өндүрүштү өнүктүрүү сыяктуу жазага кириптер болгон жарандарыбызды эмгек менен камсыз кылуу жолго коюлган. Ар кайсы этаптардагы программа, жол-жоболор аталган тармактын алдына коюлуп, ошолор ишке ашып, шарттар түзүлгөндөн кийин гана иш оң жолго коюлат. Эгерде азыр мүмкүнчүлүк болсо, мамлекет жаза аткаруу тутумунда ички чарбалык өндүрүштү жолго койсо, өндүрүлгөн продукция сыртка базарга сатыкка чыгышы зарыл. Ошондо гана жазага кириптер болгондор эмгек менен алаксып, алардын маяна-пулдары сырттагы үй-бүлөсүнүн бюджетине таканчык болуп, үй-бүлө менен жазасын өтөп жаткан жарандын мындан ары толук кандуу тынччылыкта жашашына жагдай түзүлмөк. Ошондой эле бул системадагы тарбиялык маселелерди жогору көтөрүшүбүз зарыл.

–Сиздин кичи мекениңиз касиеттүү Ысык-Көл аймагы эмеспи. Бүгүн Ысык-Көл кланынан чыккан Байтемир Ибраев, айтылуу Кубанычбек Мамакеев, Нарын облусунун күпүлдөгөн прокурору Жаныбек Салиев, Токмок шаарынын экс-прокурору Марсбек Кыдыкбаевге окшогон жердеш кесиптештериңиз менен мамилеңиз барбы?

–Албетте, бир кемеде, бир кайыкта жүргөндөн кийин бири-бирибизди таанып, билебиз да. Мурдагы башкы прокурор Байтемир Ибраев экөөбүз курсташпыз. Мындан тышкары, жакын достук да мамилебиз бар. Ал эми береги Кубанычбек Мамакеев, Жаныбек Салиев сындуу жердеш-кесиптештерим деле мага жат эмес. Бирок, ортобузда ушул күнгө чейин кызматтык этиканын, ишмердүүлүктүн гана чегинде адамкерчилик мамилебиз бар. Андан бөлөк ашкере деле ынактыгыбыз жок. Ал эми Марсбек Кыдыкбаев жердеш үкам экенин укканым менен жакындан тааныбайт экенмин. Менин угушума караганда, жаш жигит экен. Кийинки жаштарды анчейин деле тааныбай калдык да. Мурда-кийин иштешпеген соң.

–Тар чөйрөдө, саясатчылар арасында сизди чоң куудулдук өнөргө бай сапатыңызды баса белгилеп айтып калышат. Айтыңызчы, мындай өнөр сизге кимден жуккан? Кийин пенсияга чыкканда, элге ушул өнөрүңүздүн чет-бучкагын эле көрсөтсөңүз, жылдызыңыз ой-да бир жанат эле ээ?

–Эми алар мага карата “Айбек куудул” деп өздөрүнчө жөн эле атап алышкан го? Менин андай деле ашкере куудулданып жибермей сапаттарым жок. Кээде гана жакын достор менен кезигише калганда, “бура сүйлөгөн күлгөнгө жакшы” дегендей тамашалашып калабыз. Ара-чолодо “чымчып”, куйкум сөздү сөз арасына кошуп жибергенимден улам айтышса, айтышкандыр. Бул эми көркөм адабиятты көп окуп, элдик оозеки чыгармачылыкка жакындыгымдан улам го. Кудай буюрса, пенсияга чыгышты Жараткан насип этсе, сен айткандай куудулданбай эле абышкалык доорду сүрөбүз го…

Калыгул Бейшекеев

Бүгүнкү жаштардын баалуулуктары жана эртеӊки өлкөнүн келечеги

Кыргызстандагы бүгүнкү жаштардын абалы, жашоого болгон көз карашы  коомубузда улам талкууланып, асыл баалуулуктардын кандай нукка өзгөрүп баратканы, элдин эртеӊки тагдыры кимдердин колуна өтөрү келечекке кайдигер карабаган адамды тереӊ ойго салат. Ошондуктан “Диалог Евразия” коомдук фонду  “Бүгүнкү жаштардын баалуулуктары – эртеңки өлкөнүн абалы” деген темада тегерек стол уюштуруп, коомдун күрөө тамыр маселесин талкуулады. Талкууга мурдагы Билим берүү жана илим министри, педагогика илимдеринин доктору, профессор Ишенгүл Болжурова,  И. Арабаев атындагы КМУнун проректору, психология илимдеринин кандидаты Тууганбай Коңурбаев, мурдагы Жаштар, эмгек жана миграция министри, К. Карасаев атындагы БГУнун Социология кафедрасынын доцентинин м.а , социология илимдеринин кандидаты Алиясбек Алымкулов,  КР Жогорку Кеңешинин депутаты Лунара Мамытова, КР Өкмөтүнө караштуу Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттигинин директорунун орун басары Бакыт Эгембердиев, Кыргыз билим берүү академиясынын кызматкерлери Гүлайым Жумабаева, Дамира Жумабаева, Х. Карасаев атындагы БГУнун Социология кафедрасынын башчысы, Кыргызстан социологиялык ассоциациясынын (SAK) вице-президенти социология илимдеринин кандидаты Бакыт Малтабаров, “Ыйык Ата-Журт” коомдук жаштар фондунун төрагасы Актилек Зарипбеков, теле алпаруучу Нурзат Токтосуновалар катышты. Талкууну «Кут билим» гезитинин башкы редактору, “Диалог Евразия” коомдук фондунун Улуттук кеӊешинин мүчөсү Кубат Чекиров алып барды.  

К. Чекиров: Саламатсыздарбы урматтуу катышуучулар, жаштарыбыздын бир бөлүгү батышташып, экинчи бөлүгү арапташып, үчүнчү бөлүгү советтик түшүнүк боюнча калса, кээ бирлери өзүнүн казанында кайнап эчтекени көрбөй калган деп айтып жүрөбүз. Жалпы теорияда кайсы өлкөнүн жаштары болбосун, эки асыл багыттын булагында сугарылып чоңоюш керек. Бир жагынан жалпы адамзаттын даңктап, экинчи жагынан улуттук асыл нарктарды сактап, мына ушул нарктар менен чоңойгон жаштарга келечекте ишенсе болот. Бүгүн заман өзгөрдү. Заманга жараша жаштардын баалуулуктары да өзгөрүп жатат. Эгерде жаштардын баалуулуктары өзгөрүп жатса, демек ошого ылайык мамиле жасап, ошондой тарбия чараларын көрүш керек. Бирок бул маселеде жалпы педагогика, жалпы коомдук мамиле замандын талабынан артта калып, кечигип бараткандай сезилет.

И. Болжурова: Бул темада биздин аксап жатканыбыздын себеби, биринчиден, улуттук идеологиянын жоктугу болуп жатат. Жаштарды демократия жараянында “Эмне кылсаңар ошо кылгыла” деп жөн койдук. Экинчиден, бул – социалдык дифференциация. Өтө байлардын, орто жашагандардын жана өтө начар абалда жашагандардын тобу пайда болду. Кыргызстанда бүгүн статистика боюнча 36 % начарчылыкта жашайт. Алардын көпчүлүгү көп балалуулар. Ал эми өтө байлар бир-эки эле балалуу болушат. Үчүнчүдөн, жаштар тигиндей-мындай деп жатабыз, бирок инструменталдык социалдык изилдөөлөрдү аз жүргүзүп жатабыз. Жаштар өзүлөрү жооп берсин! 2000-жылы БГУда “Жаштардын баалуулуктары деген” темада чоң изилдөө жүргүзүлгөн. Ошондо 1970-жылдагы советтик жаштар менен 2000-жылкы жаштардын баалуулуктары каралган. Жалпы 500 киши колго алынып, алардын ичинде базарда, айылда иштеп жүргөндөр да, шаарда окуп жүргөндөр да бар. 1970-жылы Советтер Союзунун бардык жагынан 1400 бала алынып, ошолордун ичинен 80% ата мекенди сүйүү деп чыккан. 2000-жылы болсо ата мекенди сүйүү деген көрсөткүч 28% га түшкөн. Ал эми 2012-жылы Билим берүү жана илим министрлиги ошондой сурамжылоо жүргүзгөндө 8,3 % гана мамлекетти сүйөм деп айткан. 2010-жылы Россияда жаштардын баалуулуктары боюнча эң чоң социологиялык иликтөө жүргүзүлгөн. Мында эӊ чоӊ баалулук бул – материалдык баалуулуктар. Социологияда да бар, материалдык баалуулуктар, инструменталдык баалуулук деп аталат. Ал эми биз айтып жаткан адамды, мамлкетти сүйүү бул терминалдык баалуулук деп аталат. Жогорку, рухий баалуулук. Ушул азыр өтө таӊ калыштуу азайып баратат да. Төртүнчүдөн, баалуулук бул ден-соолук жана үй-бүлө деп айтышат жаштар. Бешинчиден, бул коопсуздук, экстримизмге, диабедаттык жүрүшкө, эреже бузууга, рекетчиликке каршы күрөшүү. Азыр социологдордун айтуусунда ушундай. 3000 жылдык тарыхыбыз болгон менен, биз өтө жаш мамлекетпиз. Себеби, 35 жашка чейинкилер калктын 63% түзөт.

А. Алымкулов: Тактоо иретинде, 2009-жылы кабыл алынып калган ушул чечимде орто жаш 28 жашка чейинки курактагыларды алсак, Кыргызстанда 32 %га чейин жаштар түзөт. Эгерде 35ке чейин камтый турган болсок, анда 50%дан ашат. Бирок 3/2 айыл жергесинде жашайт. Анткени Кыргызстандын 67% элет жеринде жашайт. Ошол жакта көп балалуулар көп. Шаар жеринде эч ким көп балалуу болгусу келбей калган. Ошол жактагы көп төрөлгөн көп балалууларды айта турган болсок, 67 % элет жерин камтыйт.

К. Чекиров: Алиясбек мырза жанагы сөздү улантсаӊыз. Мекенди сүйүү биздин балдарда төмөн болуп баратат. Бул көрсөткүч, транцформация каяктан келип жатат. Жаштар менен сүйлөшүп олтуруп жанагы биздин идеологиянын жоктугу алып келдиби? Же замандын өзү ушуга алып келдиби?

А. Алымкулов: Мурда “50 жылда эл жаңы, 100 жылда жер жаңы” деп айтылчу экен.  Бул азыр актуалдуу болбой калды. Базар экономикасына сүңгүп кирүү менен замандын өзгөрүшү өтө тез өнүктү. Азыр жаштар улуулардын тажрыйбасын алып калууга кайдыгер карап калышты. Тарыхка кайрыла турган болсок, Искак Раззаковдун өзгөчөлүгү ушунда болгон. Искак Раззаковду айтардан мурда бир аз тарыхка сүнгүп кирсек, Жусуп Абдрахманов, Касым Тыныстанов, Төрөкул Айтматовдор болгону 30 жаштын тегерегинде болгон. Ошол мамлекеттин, элдин тагдырын чечүүчү мезгилде иштеген инсандар өтө жаш болгон. Тажрыйбасы аз болгондугуна карабастан, алардын мамлекеттин келечегин көрөгөчтүк менен көрө билгендиги мамлекеттин багытын талдай билгендиги, элди каякка багыттаганда гана ошондо мамлекеттин келечеги болоорун билгендиги таӊ калтырат. Ал эми, И. Раззаковдун өзгөчөлүгү ошол улуу муундардан алган таасири менен тарбиянын багыты бул мамлекетти кантип сактап калуу болгон. Элдин багытын, салттуу баалуулуктарга кайрадан кайтып келиштин кандай жолдору бар деген суроого жооп издеген. Ал мындай жооп берген экен. Эң биринчи кадамы кыргыздардын санын көбөйтүү болгон. Ал кишинин зор эмгеги ушунда жатат. Анткени мектеп окуучуларына акча тапкан, бөлгөн, бекер тамак ойлоп тапкан. Аны менен эле чектелип калбастан кыргыздын жаштарын илимдүү билимдүү болсун деп ошол убактагы Советтер Союзунун учурундагы эң күчтүү ЖОЖна биздин балдарды аябай көп жөнөткөн. Демек бул кандай адамдар болгон? Булар көрөгөч, кеменгер болгон, анткени мамлекеттин келечеги үчүн 20-30-жылдан кийинки абалды эске алган. Республиканы баш аягы 16 жыл башкарган, кылган кызматы ат көтөргүс. Көп жакшы жактарды айтса болот.

Азыркы мезгилде биз өтө оор мезгилге кириптер болдук. Жаштардын иши өтө татаал. Азыркы жаштар эмнени каалайт? Тилекке каршы биз эмнени жоготуп алдык? Идеологиябыз жок. Эмнеге биз батышты ээрчийбиз?! Эмнеге чыгышты туурайбыз?! Биздеги эӊ чоң көйгөйлүү маселе ушул. Экинчиси бул – дин. Дин, ишеним керек. Бирок ал өзү орду менен, “Күчкө сал!” деп, эч жерде жазылган эмес. Бул – Жаратканга болгон сүйүүң менен байланыштуу маселе. Дин азыркы учурда радикалдашып кетти. Биз туура эмес багытка буруп алдык. Себептери эмнеде? Биринчиден, идеологиянын жоктугу. Бош калган вакуумду башка секталар ээлеп алды. Жаштар эмне үчүн аларга берилип кетип жатат? Алар пластилиндей жумшак болот. Кайсыл жакка бурасаң кете берет. Биринчи коркунуч – жумушсуздук. Мисал келтирип кетейин. Биз агрардык мамлекетбиз деп келебиз. Сиздер билесиздерби? Агроном, зоотехник ошондой эле ушул багытта иштеген адамдардын жашы 50гө чыгып калды. Болгону кыргыз мамлекетинин жаштарынын 4% гана агрардык окуу жайларга тапшырып жатат. Бул эмне деген шумдук. Эгерде агрардык мамлкет болсо, жаштар кимден тажрыйба алат да, кимден үйрөнөт. Бул өзүнчө чоӊ көйгөйлүү маселе. Андан тышкары идеологиядан кийин биздикилер адистикти туура эмес тандашат. Биз ошол кесипти тандап алып мамлекетитин багытын бериш керекпиз. Мамлекет жакынкы 10-20 жылда кайсы багытта өнүгөт? Алар кайсылар? Энергетика, тоо кен, айыл чарба, жеңил өнөр жай, кызмат көрсөтүү, жалпы 5 багытта өнүгөт. Германия согуштан кийин кантип көтөрүлдү? Маршалл планы менен көтөрүлдү. Ар бир немец калкы бир кесипке анан жогорку билимге ээ болуш керек! Ден Сяопинди алып көрөлү. Ал: “Урматтуу менин мекендештерим Маркс менен Энгельс Германияда төрөлүп жашап өткөн, алар немецтер. Ленин, Сталин булар орустар, биз орус эмеспиз. Биз кытайбыз, Кытай мамлекетинин келечегин түзүш үчүн бир гана жолу бар: тарыхына таянуу жана кесипке ээ болуу. Мен муну ар бир кытай жаранынан талап кылам” деп айткан.

И. Болжурова: “Билим берүү системасы туура эмес жолго коюлган” деп канча жылдан бери айтып келе жатабыз. Ал эми экономика боюнча өлкөнүн өнүгүшү үчүн орто катмар болуш керек. Аларды даярдай турган колледждер керек. Бизде профессионалдык училищалар, техникумдар 30-40 миңге жакын. Статистика боюнча ар бир миң кишиге 50-70 киши тейлөөчү кызматкер болуш керек. Бизде 400 000 кесиптик-техникалык училищаларда, 50 000 техникумдарда, ал эми ЖОЖдордо көп болсо 30-40 миң студент окуш керек. Ушундай система болгондо коом дагы өнүгөт, стабилдүү система болот.

К. Чекиров: Ишенгүл Садыковна бул билим берүү жагуу аябай чиеленген маселе, буга кирип алсак чыга албай калабыз.

А. Алымкулов: 70-80-жылдары бир үй-бүлөдө 10 бала болсо, ошонун тыңырагын карап 1-2сүн гана окутчу экен. Ал тандалып окутулган бала бир кесипке ээ болуп, техникумду бүтүп анан айылда иштечү экен. Акыркы жылдары кесипке багыт берүү каралбай калды. Ар бир аймактын өзүнүн өзгөчөлүгүн кароо зарыл. Таласта эң негизги айыл чарба маданияты төө бурчак, Баткенде өрүк. Бүгүнкү күндө СНГнын алкагында кесиптик окуу жайдын Кыргызстанда 117 сакталып калды. Азыр биз каалайбызбы, каалабайбызбы эл үч-төрт катмарга бөлүнүп калды. Биз ушуга көз жумгандай болуп жатабыз. Анан өлкөдө радикалдык күчтөр күндөн күнгө күчөп, тамырын жайып бара жатат.

К. Чекиров: Турганбай мырза, жаштар ата-энелеринин сөзүн укпаса, мугалимдердин сөзү сөз болбосо, мамлекеттик идеологиянын эффектиси жокко эсе. Ошонун айынан биздин жаштар жанагындай жолго азгырылып жатат да. Жаштардын психологиясы ушундай борпоӊ болуп калганбы?

Т. Коңурбаев: Эми бул баалуулук жөнүндөгү маселе – өтө жооптуу маселе. Бир адам үчүн баалуу болгон нерсе, экинчи адам үчүн баалуу болбошу мүмкүн. Ошон үчүн баалуулуктун дүйнөдөгү өзгөрүшүнө карап чыгыш керек деп ойлойм. Биринчи 1917-жылы союз түзүлгөндө баалуулуктар алмашкан. Анан 1945-жылдары согуштун жыйынтыгынан баалуулуктар жоголду. Ата-Мекенди сүйүү сезимдеринин чыгышы 70-80-жылкынын бары ушундан келип чыкты. Үчүнчү 1990-жылы СССР тарагандан кийин баалуулуктар дагы өзгөрдү. Баалуулуктардын өзгөрүшүндө, глобалдашуу, жаштарды тарбиялоо маселесинде биз бир нерседен кур калдык. Бир мамлекетте өзгөрүүлөр болуп жатканда мамлекет өзүнүн тарыхына, маданиятына кайрылыш керек эле. Ушул маселеден 25 жыл артта калдык деп ойлойм. Ошол 90-жылкы балдар азыр 25ге чыгып, өзү үй-бүлөлүү болуп калышты, алар баалуулук эмне экенин билбей калгандар. 95-жылдары менин диссертациям да ушул болчу. Белгилүү этнопсихолог Маргаритта Мит деген окумуштуу 1979-жылы минтип айткан болчу: “Эгерде мамлекетте социологиялык тез өзгөрүү болсо, анда ал өлкө өзүнүн каада-салтына, тарыхына таяныш керек. Андай болбогондо улуттун жок болуп кетүү коркунучу бар” деген теориясы бар. Ушунун айланасында көп изилдөөлөр жүрдү. Мисалы Японияда, башка жакта баалуулуктарды изилдешти. Ушул шартта алып караганда, башында сөз кылган баалуулук деген эмне? Баалуулук адамдын өзү жана мамлекети үчүн баалуу нерсе болуш керек. 90-жылдан кийин СНГнын территориясындагы жаштарга тарбиялоонун өзөгү берилбей калды. Бизди тарбиялаганда коммунистик духта, коммунист бол деп тарбиялачу да. Бул маселе азыр таптакыр жок болду. Балдар айланып барып криминалга аралашты, динге кетип калды. Ошентип тарбиялоо процессинде биз балдардын бактысын жоготуп алдык. Тарбиялоо процесси жүргөн жок. Ар бири өзүнүн ишенимине жараша эле тарбиялап келди. Анан албетте кантиш керек эле деген маселе жатат да. Башында Кубат өзүң жакшы айтып кеттиң, улуттун эки нерсесин карманып калыш керек. Окумуштуулар иштеп чыккан улуттук универсалдуулук деген түшүнүк бар. Ар бир улут өзүнүн улуттук өзгөчөлүгүн, тарыхын, ким экенин каяктан экенин билиш керек. А бирок балдарга жалаӊ эле улуттук эле нерселерди бере берсек анда националисттер жетилип чыгат. 25 жыл кыргыз тилин бил, кыргыз бол дей берип, азыр мектептерде орус тилдүү математикадан бере турган адисибиз жок. Ошол эле учурда кыргыз тилин кыйратып үйрөнгөн жокпуз. Ал эми жалаӊ эле универсалдуу баалуулуктарды эле ойлой берсек, анда жаштарыбыз космополит болуп калбайбы. Ошон үчүн “Жаштар эмне кылабыз?” деген суроолор жүрбөйбү. Баалуулуктарды сакташ үчүн универсалдык, улуттук баалуулуктарды бир деӊгээлде бала-бакчадан баштап бериш керек. Азыр ЖОЖго, мектепке күнөө коюп келебиз. Биринчи кезекте адамды тарбиялашыбыз керек. Маркум Сабыр Иптаров айтып жүрчү убагында “Кыргыз бол” деген ураан жок экен да. Эч бир улут орус бол же башка улут бол деп тарбиялабайт экен. Ар бир улут “Адам бол” деп тарбиялайт экен. Ошон үчүн биз кадр маселесинде адамдык сапатты тарбиялап адистикти кошуп кетсек. Эми баалуулуктар “Адам”, “Адис” деген эки түшүнүктү берет. Акыркы мезгилде Кыргызстанда болуп жаткан окуялар, революция бардыгын анализдеп көрдүм да. Карап көрсөм бизде жакшы мугалимдер, адистер сабак берет экен бирок адам эмес. Жакшы адамдар сабак берет адис эмес, предметин билбейт. Биз азыр ЖОЖдо ушул эки маселеге көӊүл бурушубуз керек. Эгер адамдыкты тарбиялап берип койсок, 4 жылда адамды адис кыла алат. Адистиги боюнча Акаевге эч ким шек келтире албайт. Акаев укмуш адис андай адис Кыргызстанда  жок. Бакиев деле жакшы адис, ал деле Россиядан бүтүп келди. 15 жылда Акаев кыла албаган экономиканы оңдоду. Ал деле өзүбүздүн бала жамандабаш керек. Кыргыздын эки баласы тең адамгерчиликтен аксашты. Үй-бүлөсүн, балдарын тарбиялай алган жок. Ошол жагынан аксашты. Адам тарбиялоодо ушул баалуулуктарды эске алуу керек…

К. Чекиров: Мен таң калган нерсе биздин улуттук менталитетибизде “Биринчи байлык денсоолук дейбиз, бирок эң жоопкерчилиги жок калкпыз. Баягы өлө турган болгондо анан барабыз да ооруканага. Ошол эле учурда “Билим байлык, билим кенч дейбиз. Бойго жетип калган кызына адегенде “Окуп билим ал!” дегенден көрө “Эртерээк теңиӊди таап ал, ошол сенин бакытың!” деп айтышат да. Башкача айтканда, айтканыбыз менен жашаганыбыз такыр башка. Кечээ биздин кесиптеш эле, бүгүн парламентте Жогорку Кеңештин депутаты, сөздү Лунарага узатайын.

Л. Мамытова: Азыр жаштар тууралуу кеп кылганда сиздер үчүнчү жак катары сүйлөп жатпайсыздарбы. Мен эми өзүм жаштардын өкүлү катары айтсам. Бир аз кызыктуу болот экен сиздерди уккан. Өзүмө алып атам ошонун баарын. Эми мунун баары салыштырмалуу түрдө экен. Мыйзам түрүндө эмес, табияттан алып караганда ар ким өзүн жаш эсептейт. Тууганбай агайдын айтканы боюнча ойлонуп олтурам. Адаммынбы же мыкты адисминби депчи. Мунун бардыгы тең үй-бүлөдөн башталат деп ойлойм. Эң биринчи идеология жок деп айтып кеттик. Мен окуп жатканда идеология Манас атанын жети осуяты болчу. Мектепте жети осуятты жаттап биринчи осуяты кандай эле, экинчиси кандай эле тынбай эле тарбиялык сааттарда ар бир осуятты класс жетекчи менен талдайт элек. Муну тунгуч президентибиз А. Акаев идеологияга киргизгенге аракет кылды да. Бирок элге жукпай кетти. Чындыгында идеология ылдый тараптан эмес, пирамида менен алганда жогору жактан болуш керек экен. Ылдый жакта түшүнгөнүбүз менен өйдө жакта эч кандай аракеттер болбосо, жөндөн жөн калып кете берет экен. Дегенибиз менен ооба руханий, анан материалдык баалуулук булар да байлыктар. Учурда социологиялык изилдөөсүз эле барыбызга көрүнүп эле турат. Материалдык баалуулуктар биринчи орунда. Алардын ролу дагы өтө чоң жаштардын Ишенгүл эже айткандай, социалдык дифференциясы, ажырымы бар. Билим алууда артта калып кеткен жаштар бар. Анан оозуп кеткен жаштар да бар. Орто ченде да жүргөн жаштар бар. Азыркы күндө озуп кеткен жаштардын алдыңкы үй-бүлөлөрдүн алдыга койгон максаттары мени аябай таң калтырат дагы кубантырат дагы. Себеби, ичпеген, чекпеген, динге фанатизм менен карабаган, куран окуганды билген, намазын окуган, кайрымдуулук иштерди кылган, аны да көргөзбөй кылган жаштар да бар. Ал эми жаш үй-бүлө же жаш ата-эне мамлекеттик орто мектепке бергенден көрө жеке менчик мектепке бергенге умтулушат. Азыркы жаш ата-энелер жаш үй-бүлөлөр балдарынын билимине инвестиция жасап жатышат. Мамлекет кылып бериш керек, мамлекет идеология коюп бериш керек деп көнүп калганбыз . Эӊ оболу үй-бүлөлүк да идеология болуш керек. Үй-бүлөнүн идеологиясы, мектептин өзүнүн идеологиясы, мамлекеттин өзүнүн идеологиясы болуш керек.

К. Чекиров: Үй-бүлөдөгү, мектептеги тарбия адамдын жашоосунда сөзсүз маанилүү ролду ойнойт. Мына бул жерде Кыргыз билим берүү академиясынан келген адистер отурушат. Педагогторго да сөз берели. Эмнеге Манас атанын осуяттары жаштарга жукпай жатат, ага караганда радикализим идеялары көбүрөөк жугуп жатат?

Г. Жумабаева: Дүйнө жүзүндө бардык мектептерге дин таануу сабагы киргизилген. Бирок бардык өлкөлөрдө дин таануу деп аталбайт экен. Ар бир өлкөдө ар башка аталышта. Бир жерде дин таануу, бир жерде дин негиздери, маданиятын таануу, тарыхын таануу ж. б. Бүткүл дүйнө ошол жакка өтүп, өткөн кылымдын башында эл атеизмге оогон болсо, бул кылымдын башында кайра эл динге оогон мезгил болгон экен. Улуу педагог Коменьскийдин сөзү бар, адамды кантип өнүктүрсө болот: Биринчи, өнүктүрүү багыты болуп бул – акыл тарбиясын беришибиз керек. Экинчи, адептик рухий тарбияга көңүл бурушубуз керек. Анан үчүнчү багыты жүрөк тарбиясы деп аталат. Ошол жүрөк тарбиясы деген маселе бул диний билим болуп саналат жана кудайды, ата-энени, ата мекенди, табигатты, эл-жерди сүйүү ж. б. камтыйт. Бул сүйүү маселеси чоң маселе экен. Биз акылга приоритеттерди берип, бирок жүрөк тарбиясынан өксүдүк. Мына биздин чоң өксүгүбүз ушул жерде. Бул ошол эле кезде баалуулукка да байланыштуу. Баалуулугубуз чындыгында биринчи кылымда кандай болсо, онунчу кылымда да ошондой, жүзүнчү кылымда ошондой болуп келиш керек. Баалулук адам үчүн өзгөрбөш керек. Ошондо адам – адам бойдон калат. Ал эми биздин баалуулугубуз өзгөрө берсе бул чоӊ проблема.

К. Чекиров: Жаш педагог, Нур мектебинин жетекчиси Нурзатка сөз берели, өзүнүн жеке чыгармачылыгынан сырткары да мындай жаштарды окутуп тарбиялап келет.

Н. Токтосунова: Чын эле көп жерлерди кыдырып, элди аралап жүрөбүз. Ар бирибиз мен эмне кылдым деп көбүрөөк ойлонуш керек болуп жатат. Мисалы кичинекей кишилер кичине нерсени жасайт дегендей, кичине болсо дагы мугалимдерге, жогорку окуу жайына жардам болсун деп курс уюштуруп жүрөбүз. Бизде азыр көп маселелер билимсиздиктен келип чыгап жатат. Дин деп аябай какшап жатабыз. Дин абдан жакшы нерсе, бирок ошол динди дагы билим, китеп окуу, таануу аркылуу түшүнбөй жатабыз да. Дин десе эле демек жанагы көлөч, жоолук деп эле ойлоп жатабыз. Аны түшүнүп, анализ кылыш үчүн окушубуз керек. Биз ар дайым акчага, ийгиликке, байлыкка бат жетсек деп ойлойбуз. Чын эле баары чет өлкөгө кеткиси келет, чын эле биз азыр келечекти көрө албай калдык. Анан мындан ары деле ошол иштерибизди кыла беребиз. Эми ар кимибиз колубуздан келген ишти жасап, жашатуу үчүн жашашыбыз керек.

К. Чекиров: Мен кечээ бир жыйырмадан өтүп калган 2-3 жаш кыз менен сүйлөшүп олтуруп дагы бир жолу ичим күйдү да. “Болот Шамшиев, Төлөмүш Океев деген чоң залкарыбыз бар силер билесиӊерби?” десем, таптакыр билишпейт экен. Мына улуттун, азыркы жаштардын тагдыры.

Б. Эгембердиев: Бир нерсени айта кетейин, мына бул жерде өкмөттүн 2016-жылкы планындагы жаштар саясаты деген жерде дал ушул 2016-жылга тарбия маселеси кирет. Жаштардын тарбиясы тууралуу айтуу бир жылдары уят, одоно сөз болгон. Анткени баягы батыштын маданиятынын таасири күчтүү болуп турган кезде, көбүнчө эркиндик деген нерсеге басым жасалып, тарбия деген нерсе эскилик сыяктуу кабыл алынган мезгилге тушукканбыз. Анан азыр түшүнүп, ушул багытта мамлекеттик деңгээлде бир аз болсо да көңүл бурула баштады десек болот. Ошондой эле 2016-2020 жылдарга жаштар саясатын өнүктүрүү стратегиясынын долбоору иштелип чыкты. Азыр Билим берүү жана илим министрлигине берилди. Ошол жерде дагы төрт негизги приоритеттүү багыттын биринчиси бул – жаңы муунду тарбиялоо, калыптандыруу. Азыркы ата-энелер 1992-93-жылкы балдар, социологияда “Социальная яма” деген түшүнүк бар. Союз таркаган учурда үй-бүлөдөгү тарбиянын деңгээли түшүп кеткен дагы, ошол  учурдагы балдар-кыздар бүгүн ата-эне. Ошонун айынан ажырашуу маселелери, үй-бүлөдөн тарбиянын жетишсиздиги келип чыгып жатат. Ошон үчүн ар бир аймакта жаштар борборлору ачылып, иштеп, жаш үй-бүлөнү колдоо жана өнүктүрүү иш-аракеттери жүрүш керек. Алар атайын үй-бүлө темасында курстар уюштурулууга тийиш. Китептер жазылышы керек. Бала бакчада дагы бүгүн тарбия системасы жок. Жаш наристелердин азыркы дүйнө таанымы жөнөкөй эле жанагы кыздары жарым-жылаңач Черепашка Ниндзя, Барби, Диснейдин каармандары болгон раскраска менен калыптанып жатат.

Кыргыздын келечектеги жараны мобундай-мобундай сапаттарга, баалуулуктарга ээ болушу керек деген образды түзүп туруп анан берүү механизми жок болгондуктан, азыркы күндө ар ким ар кандай чаржайыт болуп жатат.

Б. Малтабаров: Азыркы күнгө чейин жаштарды изилдөө деген мамлекет тарабынан буйрутма жок. Жогоруда туура айтылды, азыркы күндө 85-87-жылдардан кийин 90-жылдарда союз урап, идеология тирешип, батыш менен чыгыш болуп анан вестернизациясы үстөмдүк кылган. Ошол жаштар азыр ата-эне болуп жатат. Бизде байланыш жок. Мурунку министр жакшы иштерди жасаса, кийинки министрлик ал жакшы нерселерди кабыл албайт. Биз айылдардагы мектептерди изилдесек, кээ бир мектептерде керек эмес китептер бар. Керектүү китептер аз чыккан. Ошолорду сурамжылабайбыз. Анан эми үй-бүлөдөн башташ керек баалуулуктарды. Эми ушул жаштарды тарбиялоо боюнча баарыбыз биригип туруп ушул жумушчу түзүп, ушул жерден баштап матрицасын түзүп туруп, позитивдүү, кийин оппоненттер жактырбаса дагы иштей турган кылышыбыз керек да. Себеби үй-бүлөдөн башташ керек.

А. Зарипбеков: Биз “Ыйык Ата Журт” коомдук жаштар фонду 15 жылдан бери иштеп келатабыз. Ошол 15 жылдык убакыт тилкесинде жаштарга баалуулуктарды жеткирели деп жан үрөдүк. Идиреги бар, илим-билимге умтулган республика боюнча ар кайсы ЖОЖдо окуган 1500дөн ашуун студентке ай сайын стипендия төлөп берип келатабыз. Ар жума сайын алардын руханий дүйнөсүн байыта турган, илимге шыктанткан, мекенге болгон сүйүүсүн арттыра турган семинарларды уюштуруп турабыз. Элибизге эмгеги сиӊген улуу муундун өкүлдөрүн жолугушууга чакырып, жаштар менен баарлашып турабыз. Маселенин баары барып билимге такалат эмеспи. 10 жылдан бери Республикалык деӊгээлде педагог окумуштуулардын, мугалим-тарбиячылардын башын бириктирип конференцияларды уюштуруп турабыз. Бул жаатта мамлекеттик болсун, бейөкмөт болсун бардык мекемелер менен кызматташып, биргеликте иш-чараларды өткөрүп келебиз. Биз бул маселеге башынан бери бөркүбүздөй ишенип келдик, коомдук жашообузда, өлкөбүздө, мамлекетибизде баалуулуктар болмоюнча, сиздер айткандай, эрозияга дуушар болобуз, кайдыгерлик капасына камалабыз, үмүтсүздүк менен жок болуп кетишибиз мүмкүн. Бул үчүн адамзат бул дүйнөгө жаралган күндөн бери эч өзгөрбөгөн адамдык асыл баалулуктарды көздөн өткөрүп, алардын эӊ оболу жеке өзүбүздүн жан дүйнөбүздө орун алып, албаганына карайлы. Сүйүү, ишеним, адамгерчилик, жоопкерчилик, боорукердик, кечиримдүүлүк, айкөлдүк, сабырдуулук, мээнеткечтик, кайрымдуулук ж.б. асыл баалуулуктар бизди адам, коом, улут катары сактап калат. Бул сапаттар коомдун кандай катмарындагы жаран болбосун баарына бирдей тиешелүү сапаттар. Бизде мындай баалуулуктар өнүкпөгөн болсо, анда жаштарга үлгү боло албайбыз, айтылган сөздүн да эч кандай таасири болбойт. Тууганбай агайдын айтканы мен үчүн да таасирдүү болду, улуттук-универсалдык баалуулуктар, жалпы адамзатка тиешелүү баалуулуктардан да кем калбашыбыз керек. Бул негизги маселелерден.

Д. Жумалиева: Менин да кошуп коёюн дегеним, бүгүнкү тема өзү эле абдан жакшы тема болуп атат. Ушул теманын тегерегинде биз бир идеологияны иштеп чыксак, концепция түзсөк, кыскача да. Анан ошону аткарганга аракет жасасак. Себеби ар бирибиздин өзүбүздүн бутубуз бар. Мына жаштар отурат, жаш депутатыбыз, ошону аткарышыбыз керек, болду, үчүнчү маселе анан каражат деген болсо эч нерсе болбойт. Ошол сунушту киргизейин дегенмин да..

Т. Коӊурбаев: Жыйынтыктоочу бир эле ой. Азыр биз айтып жатпайбызбы идеология жок деп. Идеология болуш үчүн элдин бардыгы мамлекеттик деңгээлде указ даярдап, приказ чыгарып, “за новые традиции” деп чыкты 1999-жылдары. Эл болбой жатпайбы. Биз өйдө жактан издеп жатабыз да идеологияны. Идеология жөнөкөй нерсе болушу керек экен. Мисалы мен мындай идеологияны сунуштайт элем да. Бардыгыбыздын уюлдук телефонубуз бар. Уюлдук телефонго комузду же Манасты салып коюшубуз керек. Болду, кыргыздар үчүн. Соткага ар бир кыргызың же орусун Манасты же комузду уга берсе он жылдан кийин комуз уккусу келип калат.

Н. Токтосунова: Жаштарга эмнени берсең ошону алат. Телевидениеден, радиодон тарбиялык мааниси бар жакшы нерселерди көрсөтүш керек. Себеби чын эле жеңил желпи таанышып алалы, анан антели-мынтели дегендердин бардыгы жаштарды ошого алып барып атат.

К. Чекиров: Жалпы адамзатка тиешелүү жакшы маселелер козголуп, кызыктуу өттү. Жыйынтыктай турган мезгил да келип калды. Ушул жерде кайдыгер болбой, келбей калбай, башынан аягына чейин активдүү катышып бергениңиздер үчүн рахмат!

 “Диалог Евразия” коомдук фонду

Меню