Menu

АНАЛИТИКА

Бегалы Наргозуев, экс-депутат: “2020-жылдагы парламенттик шайлоодо Текебаев сыяктуу эски саясатчыларды жаш олигарх-бөлтүрүктөр жөн эле тебелеп кетишет”

-Бегалы мырза, быйыл күзүндө парламенттик шайлоо өтөт. Кандай дейсиз, президент өзүнө лоялдуу, анын демилгелерине бут тоспой колдой турган депутаттык корпуска ээ болуш үчүн өз партиясын түзүп, же азыркы партиялардын бирине назарын салышы мүмкүнбү?

-Президенттик  институт сөзсүз түрдө шайлоого өзүнүн партиясын ачык же көмүскө түрдө алып чыгат. Себеби, 2010-жылдагы Конституциянын жаратылышы өзү ошондой болуп калган. Элге парламенттик система курабыз деп атышып, чындыгында өлкөгө күчтүү президенттик системаны алып келишкен. Эгер Өмүрбек Текебаев  чын эле парламенттик системаны каалаганда бир эле норма менен биздин саясий-коомдук түзүлүштү өзгөртүп коймок. Ал кайсыл норма? Конституцияда “президентти парламент шайлайт” деген норма киргизип койсо эле өлкөнүн өнүгүшү таптакыр башка нукта кетмек. Азыр Текебаев “президент премьер-министирдин ыйгарым укуктарын өзүнө тартып алды” деп айтып жатпайбы. Президент кантип тартып алды? Ал оңой эле, Текебаев жазган Констититуциянын негизинде. Парламенттик система курабыз деген өлкөлөрдө президентти парламент шайлайт. Ошондо парламент президентти көзөмөлдөп турат. Ал эми президентти эл шайлаганда ал эч качан парламенттин көзөмөлүндө болбойт. Кандай президент болсо дагы ал айтат да: ”Мени жалгыз алты миллион калк шайлап атса, силерди жүз жыйырмаңарды биригип, алты миллион шайлап атса, анан кантип мен силерге баш ийишим керек?” деп. Логикалык жактан да анын ошентип айтканга укугу бар. Текебаев өзү президент болуп калганда дагы парламентке баш ийбейт болчу. Эгер Текебаевдин чыны менен эле парламенттик системаны киргизем деген ою болгондо бир эле норманы киргизип, бир ок менен эки коён аткандай кылмак. Ал кезде эмне үчүн андай норманы киргизген эмес? Себеби, Атамбаевдин саясий-интеллектуалдык потенциалы төмөн экенин билип, баары бир биз жеңип чыгып, өзүбүз президент болуп калабыз деген үмүт менен келечекте күчтүү президенттик бийликке ээ болуш үчүн ошол норманы киргизбей коюшкан. Ошон үчүн чала жан парламент болуп калды. Эсиңерде болсо 2007-жылы жүз пайыз партиялык системаны Бакиевдик режим киргизген. 2010-жылы конституцияны кайра жазганда деле Текебаев ошол системаны көчүрүп алып, кайра алып келишти. Ошон үчүн биз алиге чейин парламенттик системаны кура албай жатабыз. Анткени парламенттин азуусу жок, президентти көзөмөлдөй албайт. Президенттин колунда күч органдары: УКМК, Генпрокуратура турат. Коалиция түзүүгө мандат берүү укугу турат. Артында шайлады деген эли турат. Президент парламентке караганда азуулуу болуп жатпайбы. Анан кантип парламент өлкөнү башкара алат?

Бизде алигиче бир маселе чечиле элек. Эгер парламенттик башкарууга өтөбүз десек анда президентти парламент шайлаш керек. Эгер андай кыла албасак, анда элди алдабай бизде президенттик башкаруу деп ачык эле айтыш керек. 2010-жылы жок дегенде президенттик башкаруунун америкалык түрүн киргизе алышпады. Өзүңөр билгендей ал жерде президент премьер-министрдин да милдетин аткарат. Тагыраагы аларда аткаруу бийлиги бир эле колдо, ал эми бизде аткаруу бийлиги эки колдо болуп, реалдуу бийлик эл шайлаган президентке өтүп кетип жатпайбы. Анан кантип Текебаев айткандай өлкөнү премьер-министр башкарсын. Премьер-министрди эл шайлабайт да, аны чала жан парламент шайлайт. Баса, дагы бир мисал, Текебаев бүгүн “президент премьер-министрдин ыйгарым укуктарын өзүнө алып алды, конституциялык талаага кайтып келели” дегенде, айла жок күлкүң келет экен. 2010-жылы ал өзү жазган конституциянын 2020-жылга чейин чейин өзгөртүлбөсүн деген нормасын өзү бузуп, Атамбаевге кошоматтанышып, конституциядагы премьер-министрдин эл аралык саясатты жүргүзүү ыйгарым укугун ушул Текебаев конституцияга каршы мыйзам жазып, тартып бербеди беле? Ошондо Текебаев президентти конституциялык талаадан чыгарбады беле? Эсимде, ошол кезде интервью берип актанышкан: “КМШ өлкөлөрүнүн президенттери чогулганда жалгыз эле Кыргызстандан премьер-министр барса болбойт экен” деп. КМШ өлкөлөрүнүн ичинен ал кезде жалгыз эле Кыргызстан өзүн парламенттик система деп жарыяласа албетте премьер-министрин жөнөтүш керек эле да. Андай болбосо эмнеге биз “парламенттик система орноттук!” деп дүйнөгө жар салабыз? Мына, 2018-жылы парламенттик системага өткөн Армениянын премьер-министри Никол Пашинян дүйнө өлкөлөрүнүн бардык президенттери менен эле тең ата болуп сүйлөшүп, маселе чечип, келишимдерге кол коюп, өлкөсүндө саясый-экономикалык реформаларды ишке ашырып жатпайбы. Кыскасы, “балык башынан сасыйт” дегендей  Убактылуу өкмөт “башынан эле ээрге кыйшык олтурушкан”. Ошондуктан акыркы 10 жылда Кыргызстан мурда болуп көрбөгөндөй талкаланды.

Ошол эле норманын (президентти эл шайлайт) негизинде президент аябай күчтүү бийликке ээ. Анткени эл бийликтин булагы, президентке бийликти эл берип жатат. Мындай күчтүү бийликке ээ болгон кайсы гана президент болбосун өзүнүн партиясын парламенттик бийликке алып келет. Эмне үчүн? Биринчиден, азыркы президенттин дагы төрт жылга жакын мөөнөтү бар. Бул мөөнөттө мага жардам бере турган, таянар тоом боло турган саясий партиялар, институттар болушу керек деп ойлойт. Экинчиден, президенттиктен кеткенден кийин дагы кандай гана адам болбосун өзүнүн коопсуздугунун кепилдигин камын көрөт да.

Андан сырткары, президенттик партия менен кошо жүргөн жандооч партиялар болот. Андай партиялар тууралуу да үзүл-кесил маалыматар чыгып жатпайбы. Эмне үчүн Канат Исаев соттон акталып чыкты? Демек, ”Кыргызстан” бийлик партиясына жанаша кете турган жандооч партиялардын бири. Бийликти колдогон, же ага тарапкер партиялар шайлоого барышат жана жакшы добуштарды алышат. Эмне үчүн? Себеби, кыргыздын жаш олигарх саясатчылары шайлоо технологияларын жакшы өздөштүрүп калышты.

Технология дегенде “шайлоонун шайтан оюндарын” айтып жатасыз да?

-2010-жылы Конституцияны жана шайлоо жөнүндөгү мыйзамдарды иштеп чыгышканда бир “минаны” көмүп коюшкан. Жакында эле журналист,тарыхчы Кыяс Молдокасымов  “мен “Азаттыкта” иштеп жүргөндө Текебаевден  “Ата-Мекен” партиясын бутка тургузуп, көтөрүүнүн эмне зарылдыгы бар? деп сураганыбызда ал “балдар, силер билбейсиңер. Партия деген – бул чоң бизнес. Мен муну чоң бизнеске айлантам” деген деп ачык айтып салды. Текебаев бул жагынан кыйын экен, ошол оюн чын эле ишке ашырды. Партиясын бизнеске айлантты. Эки жолку парламенттик шайлоодо: 2010-жылы жана 2015-жылы Атамбаев менен Текебаев чоң бизнес жасашты. Булар саясат менен бизнести айкалыштыра алышты. Партияларын парламенттик партияга жеткирип,  өлкөдөгү көмүскө же ачык ири байларга айланышты. Эки шайлоодо тең КСДП менен “Ата-Мекендин” тизмесине кирүү үчүн акчалуу олигархтар кезекке турушту. Текебаев менен Атамбаев дайыма эле ушундай боло берет деп ойлошту. Шайлоо участокторунда добуш сатуу да ачык жүрүп калды. Акчалуу гана партиялар парламентке өтүп калышты. Ошол эле учурда бир нерсени баамдашкан жок. Азыр алдыда келе жаткан парламенттик шайлоодо өздөрү казган орго өздөрү түшүп калуулары ыктымал. Себеби, бул акыркы эки парламенттик шайлоодо (2010-2015) Текебаев менен Атамбаевдин жасаганын көрүшкөн жаш олигархтар “саясатты ушинтип эле жасаса болот турбайбы, саясат деле бизнеске окшош турбайбы, баарын акча чечет турбайбы” деген жыйынтыкка келишип, азыр акчасы бардын баары партия ачып алышты. Алды парламентке кирип келишти, арты шаардык жана айылдык парламенттерде олтурушуп, 2020-жылдагы парламенттик шайлоого жулунуп келатышат.

Кийинки келе жаткан муун саясатчылар эмес, бизнесмендер. Мисалы, ошол эле “Кыргызстан”, “Мекеним Кыргызстан”, ”Замандаш”  партияларынын башында бизнесмендер турат. Алар бизнеске аябай шыктуу жигиттер да, “аа, парламентке ушинтип эле өтүп кетсе болот турбайбы” деп тигилердин ыкмасын жаңы технология катары өздөштүрүштү. Ошон үчүн 2015-жылы Атамбаев, Текебаевдин партиясынан башка бүт бизнесмендер, олигархтар өтүп келишти. Эми жалаң акчалуулар, каржы ресурстарына ээ болгон партиялар өтө турган болуп калды. Көрөсүңөр, жалаң жаш олигархтар келет шагырап. КСДП менен “Ата-Мекен өтпөй калышы мүмкүн. Себеби, алардын каржылык мүмкүнчүлүгү тигилердин деңгээлине жетпейт. Алар өздөрү түзгөн технологиянын курмандыгы болушат. Эски саясатчылар оюндан чыгып, эмки парламент жалаң олигархтардын парламенти болот. Булар саясый күрөштөрдө, саясый атаандаштыктарда  жеңишип, парламентке келатышкан жок. Бизнестик күрөштө чоң акча таап, экономикалык күрөштө өздөрүн көрсөтүшүп, көз карашы ушул багытта калыптанган кишилер өлкөнүн саясий бийлигине келе жатышат. Андай ири олигарх курулуш бизнесмендердин бири парламентке депутат болуп келип, андан соң баш калаанын мэрдигине шайланды. Мындан кийинки саясаттан ушундай эле жыйынтыктарды күтсөк болот. Дайыма эле ушинтип парламенттик шайлоолордон акчаны самандай сапырып таап жыргай беребиз деп калышкан Текебаев менен Атамбаев сыяктууларды бул жаш бөлтүрүктөр эми жөн эле тебелеп кетишет.

-“Бир бол”, ”Өнүгүү-Прогресс”, ”Бүтүн Кыргызстан” сыяктуу партиялардын тагдыры кандай болот деп ойлойсуз?

-“Өнүгүү-Прогресс” менин оюмча, бул шайлоодо өтө албайт. Мендеги маалымат боюнча, алар бийлик менен тил табышууга аракет жасашууда. Бирок, өз алдынча шайлоого барса шансы жок. ”Бир бол” да сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат. ”Бүтүн Кыргызстан” болсо… Ал 2010-жылкы шайлоодо жеңген, бирок, өтүү босогосун көбөйтүп туруп, чыгарып салышкан. Экинчи жолку шайлоодо админстративдик ресурстун негизинде эле  өткөрбөй коюшту. Алар азыр  деле радикалдуу жол менен кетет, бийлик менен келишип, сүйлөшүү жолу менен өтүүгө аракет кылбайт. Бирок, админстративдик ресурс менен таймаша алабы – бул өзүнчө чоң маселе. Лидери Кыргызстандагы бардык саясий күчтөрдүн башын бириктиргенге аракет кылат болушу керек. Эгер бириктире алса, оппозициялык партия катары “Бүтүн Кыргызстандын” деле анча-мынча шансы бар. ”Ак-Шумкар” эч качан саясий күчтөрдүн башын бириктире албайт. Анткени, электораты жок. ”Ар-намыс” электоратын жоготуп алган. ”Ата-Мекендин” бүгүнкү абалы түшүнүктүү. Ошолордун ичинен жалгыз гана “Бүтүн Кыргызстандын” электораты  бар. Эгер алар өздөрүнүн  тегерегине бардык саясий күчтөрдү аз-аздан жыйнап алса,  оппозициялык партия катары парламентке өтүп келүүгө шансы бар. Бирок, биздеги оппозициялык күчтөр оңойлук менен бир муштум болуп биригише албайт. Бир да шайлоодо андай боло элек. 2010-жылы “Ата-Журт” гана бир аз окшоштура алды, бирок бардык күчтөрдү бириктиргенге алы жеткен эмес. Алтургай кийин элдин аларга болгон ишенимин талкалады.

Булак: “Азия ньюс”

Эңгиреген экономикаң алтын менен ЕАЭБге көз карандыбы?

Кыргызстандын экономикасы Кумтөрдөгү алтындын казылып алынышына көз каранды. 2019-жылы алтын ири көлөмдө казылып алынып, натыйжада өнөр жай өсүшүнүн көрсөткүчү кыйла жогору болду.

Бирок кен казуу тармагында иреттүү тартип жок. Кайсыл жерде болбосун, жергиликтүү тургундар кен казууга каршы митинг уюштуруп келет.

Анын үстүнө 2019-жылы Евразиялык экономикалык биримдикке (ЕАЭБ) кирүүдөгү кээ бир техникалык регламенттердин мөөнөттөрү да соңуна чыкты. Эксперттердин айтымында, 2020-жылы мунун бардыгы экономиканын абалына терс таасирин бере баштайт.

Бардыгы алтынга көз каранды

2019-жылдын башында бардыгы ойдогудай көрүнгөн. “Кумтөр”  алтынды жакшы казып жаткан. Өлкөнүн ички дүң продуктусу илгерилеп калган эле. Январда адеттегидей ишкердик активдүүлүк басаңдаганы менен, экономиканын өсүшү 6,4 пайызды түзгөн.

Эксперттер “сүйүнүүгө эрте” деп эскертишкен. Жылдын экинчи жарымында баалуу металлдарды казып алуу көлөмү азайып, экономика да өсүшү да басаңдаган. 2019-жылдын апрелинде эле ИДПнын өсүшү январга салыштырмалуу араң 0,7 пайызды түзгөн. Августтан тарта экономика басаңдап олтуруп, ноябрга карата 4,9 пайызды түзгөн.

Евразиялык банктын аналитиги Айгүл Бердигулованын айтымында, 2019-жылдын биринчи жарымындагы өсүш экинчи жарымында кадамкидей жайлады. Бул “Кумтөр” ишканасындагы алтын өндүрүү динамикасын аныктап койду.

“2019-жылы калктын акчалай кирешеси менен инвестициялык активдүүлүктүн фонунда өлкө ичиндеги талап экономикага көмөк көрсөтүп келди. Натыйжада, Еварзиялык өнүгүү банкынын баасы боюнча, 2019-жылы өлкөнүн ИДПсы (ички дүң продуктусу) 4 пайызды түздү”, – дейт эксперт.

Уран менен алтынга каршы

Өткөн жыл кыргызстандыктардын кен казууга каршы турушу менен эсте калды. Эгемендүүлүк алганы мындай кен иштетүү долбоорлору ызы-чуу менен коштолуп келгенине көнүп деле калгандай болдук. Бирок 2019-жыл өзгөчө эсте каларлык.

Бардыгы Ысык-Көл облусундагы Кызыл-Омпол уран кенин казуу боюнча долбоордон башталды. Тоң районунан уран менен торий казылып алынып, Кара-Балтадагы тоо-кен комбинатына иштетилет деп жатышкан. Бирок февралда долбоорго каршы массалык митингдер башталды.

Туу чокусу апрелдин соңунда Бишкекте болуп өттү. Андан кийин эле өлкөдө уран казууга толук тыюу салуу мыйзам долбоору келип чыкты.

Мыйзам долбоору Жогорку Кеңеште чоң талаштардын себеби болду. Акыры депутаттар аны кабыл алып, президент да колун койду.

Бирок уранды казууга инвестиция салгандар менен талаш-тартыш тынчый элек, алдыда далай соттук териштирүүлөр болот окшобойбу.

Августта Нарын облусунун Солтон-Сары кенинде жергиликтүү тургундар менен кытайлык жумушчулар ортосунда жаңжал чыкты. Митингге 300дөн ашык жергиликтүү тургундар чыгышты.

Алар алтын казган Zhong Ji Mining кытай компаниясынын ишмердүүлүгүн токтотууну талап кылышты. Натыйжада митингчилер менен жумушчулар бири-бирине таш ыргытканга чейин барышты. Солтон-Сары кениндеги жаңжалдан 20 киши жаракат алып, медициналык жардам көрсөтүлдү.

Иш аз жерден эл аралык ызы-чууга айланып кете жаздады. Кытайдын элчилиги ачуу билдирүү жасап, кытай ишканасына кол салуу болгондугун айтып чыкты. Кытай дипломаттары кыргыз өкмөтүнөн мыйзам чегинде тийиштүү чара көрүүнү, кытай жарандарынын коопсуздугун талап кылышып, экинчи мындай жаңжалдын кайталанышына жол бербөөнү суранышты.

Акция бир нече күн уланды. Натыйжада өкмөт Zhong Ji Mining компаниясынын лицензиясын токтотуп турууга аргасыз болду. Солтон-Сарыда иш уланабы-уланбайбы, алигүнчө белгисиз.

Аткезчилик менен күрөш

Кыргызстандын экномикасына жана бүджетине аткезчиликтин агымы да зор таасирин берет. 2019-жылы бул тема бир нече ирет көтөрүлдү. Эң алгач коңгуроону мунай трейдерлери кагышты. Коңшу өлкөлөрдөн мыйзамсыз күйүүчү майлар келип жатканын келтиришип, легалдуу бизнес коркунучка кептелгенин айтып чыгышты.

Эксперттердин эсебинде, 2018-жылы Кыргызстанда күйүүүчү майлардын көмүскөдөгү үлүшү 25 пайызды түзгөн. Мындайча айтканда, өлкөдөгү ар бир төртүнчү литр – аткезчилик менен келген.

2018-жылдагы маалыматтарга ылайык, күйүүчү майлардын рыногунда салыктын эки түрү (акциз жана кошумча нарк) боюнча бүджет 3 млрд сомдон куржалак калган. Бул күйүчү майларды импорт кылгандардын кадыресе расмий эсеби боюнча гана. Кээ бир экономисттер өлкөдөгү күйүүчү майдын көмүскө рыногу 40 пайызга жетерин айтышууда.

2019-жылдын соңунда өкмөт күйүчүү майларды Кыргызстанга автоунаа менен ташууга тыюу салууга аргасыз болду.

Мындан тышкары, 2020-жылдын 1-январынан баштап, өлкөгө күйүүчү майларды кое берүүдө автоматташтырылган система киргизилди. Күйүүчү майды дүңүнөн менчигинде мунайзат сактоочу базалары бар компаниялар гана сата алышат, ал эми чекене түрүндө АЗСте гана сатылмакчы.

Мындай иш-чаралар аткезчиликти токтото алабы-албайбы, азырынча айтуу эрте. Бирок өкмөт буга чоң ишеним артууда.

Күйүүчү май – Кыргызстанга мыйзамсыз киргизилген жалгыз товар эмес. Аткезчилик менен өлкөгө ири көлөмдө ун, тамеки, жер-жемиш, кийим-кече жана башка калкка зарыл товарлар киргизилип келет.

Депутаттар эсептеп чыккандай, Кыргызстандын бүджети аткезчиликтин айынан аз дегенде эле 8,2 млрд сом жоготот экен.

Өкмөт болсо товарлардын мыйзамдын кириши менен тынымсыз күрөшүп келе жатканын бир айтып, бир койойт, бирок абал өзгөргөнү байкалбайт. Кудайдын куттумуш күнү ар кайсыл кызматтар чегарада аткезчилик кармалганын айтышууда. Ал кармоолор көз жаздым үчүн сыяктуу. Көмүскө каналдар менен ири товарлардын киргени кирген, бизнес менен өлкө бүджетине катуу сокку уруп келет.

2020-жылдан эмне күтсөк болот?

Улуттук банк өз божомолунда белгилегендей, Кыргызстанда экономиканын өсүү тенденциясы сакталууга тийиш – бардыгы соода өнөктөштөргө, дүйнөлүк соода рынокторундагы баалардын туруктуулугуна байланыштуу болот.

Мындан тышкары Улутттук банктын божомолунда, мигранттардын акча которуу көлөмү азаят, бирок ал Кыргызстандын экономикасына чоң таасир бере албайт.

“Экономикалык өсүштүн азыркы учурдагы ички жана тышкы шарты сакталып калса, ИДПнын терс ажырымы 2020-жылдын аягында жабылат, – дешет Улуттук банкта. – 2020-жылы ИДПнын реалдуу өсүшү 3,6 пайыздын тегерегинде болот, “Кумтөр” эсепке алынбаса – 3,5 пайыздын тегереги”.

Мындай божомол менен Евразиялык өнүгүү банкы да макул. Банктын аналитиги Айгүл Бердигулованын ою боюнча, “Кумтөр” ишканасынын алтын казып алуу көлөмү акырындан төмөндөп кете берет, ошонун негизинде 2020-жылы Кыргызстандын ИДПсынын өсүү динамикасы аныкталат.

“Соода боюнча өнөктөш өлкөлөрдөгү экономикалык өсүшкө ылайык, акча которуулар, экспорттук кирешелер экономикага таасирин берет. Жай болсо да, өсүш болуп турат”, – дейт банк эксперти.

Кыргызчалаган KyrgyzToday.kg

Булак: 24.kg

Трайбализм синдрому... Же түндүк-түштүк картасы, бул Кыргызстанды жок кылуучу, өтө коркунучтуу айыктырылгыс оору

Ушул темада, макала жазууну каалаган эмес элем. Бирок, буга баштагы ЖКнын депутаты, укук коргоочу Чолпон Жакупованын элибизди түндүк-түштүккө бөлүп, “бечара аркалыктар” деп айткан пикири таасир этти. Бир ирет, сакалың өрттөңгүр Брежнев доорунан калган “партбос” Кемелбек Ашыралиев да ак үй “каллош жыттанып кетти” деп, карыганда айнып оштуктарды кемсинтип, келекелеп дөөрүгөндөй айтып алган жагы бар эле. Чал алжыган экен дешип көбү ага теңелип, асылышкан эмес болчу. Ушуну менен бүттү го деген элек, көрсө жаңылыппыз. Андан кийин эле элдин канын төгүү менен бийликке келип, Мадумаров менен Атамбаев айткандай “өзүн-өзү шайлап алган” Отунбаева ”мыркалар” деп чак түштө балп эттирип алды. Ушул сөздү кечээ эле Кыргызстанды “аз-маз” болсо да башкарган “жоогазын”,“сары түстү” жакшы көргөн “Мадам брошка” деген каймана аты бар айымдын айтканы абдан өкүндүрдү. Элдин эсебинен олчойгон пенсия алып, резиденцияда жашап, ажатканадан башка жерде жан сакчылардын коштоосу менен жүргөн Отунбаеванын деңгээли ушул болсо, анда бүткөн экенбиз. Жакупова менен Отунбаева экөө тең батышчыл, ошолордун ырын ырдап, алардын талкалоочу саясатын колдоп, ошону менен азыктанып турушат эмеспи. Ички миграциянын айынан Бишкекке көбүнчө Ош, Баткен, Жалал-Абаддан жашоонун өтө төмөндүгүнөн айла жоктон оокат издеп көчүп келгендер көп эмеспи. Аны жашыруунун кереги жок. Отунбаева мырк!” дейби кагазга ороп,“мырка!” деп тырмакча ичине сүйлөйбү, анын ким экенин, айтар сөзүнүн түпкү маанисиң элибиз деле билип бүттү. Акаевдин гүлдөгөн доорунда өзбек президенти Каримов ТИМ министри Роза Отунбаеваны көпкө чейин тиктеп калат. Аны байкап калган казак президенти Назарбаев “Ислам Абдыганиевич, Роза Отунбаевага ашык болуп калгандай көпкө тиктедиңиз го!” – деп тамаша иретинде сөз ыргытат. Ошондо Каримов, “Жок, Нурсултан Абишевич, мен ашык болгондон тиктегеним жок!” дейт. Назарбаев “ Анда эмнеге мынча тиктедиңиз?” деп кайрадан тамашага салат. Каримов “Аскар Акаевич, бул катындын ичи толтура шайтан экен. Тезинен кетириңиз, Отунбаева сизге да, элиңизге да жакшылык кыла турган аял эмес!” – деп ачыгын айтып салганын, саясатчылардан уккан жайым бар. Кыргызстандын “мырктарынын” эсебинен олчойгон пенсиясын алып, эскерүү китебин жазып резиденцияда тынч жата бербейби дейм да. Эски улакчыдай, дагы деле саясаттын сасык оюндарына тойбой Бабанов же Текебаевдин партиясы менен парламентке барчу түрлөрү бардай.

Акыркы кезде көз караштары биригип бараткан Карамушкина, Отунбаева, Жакуповалардын арам ойлору башкада экенине  эми түшүндүм. Өзгөчө Кой-Таш окуясында элди бөлүп жаруу, “түндүк-түштүк” маселелери өтө күч алып, ачык эле электрондук сайттарда чыга баштаган. Бакиевди тактан кетирүү үчүн Ала-Тоо аянты менен Ак үйдүн алдын канга чылаганга чейин барган Атамбаев өзүнүн Кой-Таштагы резинденциясына суракка чакырганга барган күч структураларынын опер тобунун адамдарын киргизбей, аларды барымтага алышып, көк ала кылып сабашып, курал-жарактарын тартып алгандары маалым. Өлкө башчысы, азыркы парламент жайгашкан Ак-Үй кайтарууда турган № -1 обьект экенин Атамбаев жана анын “шайкалары” жакшы билишчү. Ошого карабастан билимсиз жаштарды куралдуу, кандуу төңкөрүшкө үндөп алып чыгышкан. Алты жыл бою мамлекеттин казынасын уурдап, Акаев менен Бакиевди жамандап жүрүп, Атамбаев криминалдык бийликти түзүп кеткенин көрдүк го. Бизди демократияга үйрөткөн АКШнын президенттери отурган Ак-Үйүнө төңкөрүш жасайбыз деп кол салып көрүшсүнчү. Ошол жерден аларды атып, кырып жок кылып салышмак. Ал эми өлкөнү жети жыл башкарган Атамбаев Кой-Таштагы өз үйүнө суракка чакырганы барган оперативдүү топтун кызматкерлерин кийирбей койду. “Куралым бар, менин үйүмө кол салышса атышам!” Жөн багынып бербейм! – деп бийликти коркутту. Кечээги жалпы элине ант берген Атамбаев, өз антын бузуп, өз атуулуна ок чыгарды. УКМКнын офицери, Атамбаев президент болуп турган учурда анын коопсуздугун сактаган подполковник Ниязбеков Үсөн, Атамбаевдин үйүнүн ичинен атылган октон каза болуп жатканы өкүнүчтүү. Ким ойлоду эле, өз президенти өзүн коргоп жүргөн офицерин атып салат деп. Аны да Алмаз Атамбаев тактап “Окту мен атканмын!” – деп өз мойнуна алган жайы бар. Атамбаев мыйзамды сыйлаган адам болсо, Кой-Таштагы кандуу окуя болмок эмес эле. УКМКнын жетекчиси Орозбек Опумбаев менен ИИМ министри Кашкар Жунушалиев Кой-Таштагы окуяга жооптуу. Ошол операцияны дурустап өткөрө албай бүт дүйнө жүзүнө шерменде болушту. Жээнбековдун ордунда Атамбаев болгондо бул экөөнү эбак кызматтан алып, жоопкерчиликке тарттырмак эле. Офицер Ниязбековго Атамбаев аткан ок тийип, ал каза болду. Биздин элибиз, бийлик башындагылар деле бир нерсеге анчейин маани беришкен жок. УКМКнын офицери Үсөн Ниязбеков өзүнүн өлүмү менен кара жолтой Атамбаевдин Кыргызстанды түндүк-түштүк кылып бөлүп салуу коркунучунан, кыргыз элинин бүтүндүгүн, керек болсо Сооронбай Жээнбековдун президенттигин, дагы бир кандуу мамлекеттик төңкөрүштөн куткарып калды. Кудай сакта, капысынан Кой-Таштан Чүйдүн кулундарынан бирөөсүнө адашкан ок тийип өлүп калганда барбы, ошол адамдын сөөгүн көтөрүп алып “түштүктүк президент Жээнбеков биздин балабызды атып салды!” дешип Ак-үйгө чейин келип тополоң кылышмак. Атамбаевдин көксөгөнү ошондой кандуу окуя болчу. Кудай бар экен, Атамбаевдин арам ою ишке ашпай калды. Өзүнүн өлүмү менен мамлекеттүүлүгүбүздү сактап калган Үсөн Ниязбековго “Кыргыз Республикасынын Баатыры” деген эң жогорку наамды берсе да жарашмак. Убагында Роза Отунбаева мамлекеттик төңкөрүшкө катышкан элчи инисине “баатырлыкты” уялбай эле бере салган. Үсөн Ниязбеков да өзүнүн баатырлыгы менен ошондой жогору баага татыктуу. Отунбаеванын “баатырына” салыштырмалуу Ниязбеков өз өлкөсүн чоң апааттан сактап калганын дагы баса белгилеп кетким келип турат. Мурдагы президент Атамбаев өзүнүн жеке кызыкчылыгы үчүн дагы бир жолу кан төгүү менен мамлекеттик төңкөрүшкө катуу даярданганы көрүндү. Атамбаевдин арам ою ишке ашканда кара тизмеге түшкөн бизнесмендердин, жеке ишкерлердин, байлардын байлыктары, мүлктөрү тонолуп “көчмө” ноториалдык конторалар түнү менен башка адамдарга “өз каалоолору” менен анын менчигине өткөрүп беришмек. Атамбаевге каршы сүйлөгөн саясатчылар, ММК кызматкерлери, журналисттер жазаларын алышмак. Ниязбековдун өлүмү менен бул ирет Атамбаевдин жана анын кан көксөгөн жактоочуларынын арам ойлору ишке ашпай, мамлекеттик төңкөрүш болбой, мамлекеттүүлүгүбүздүн бекемдүүлүгү сакталып калды. Бул Үсөн Ниязбековдун өмүрүнө байланыштуу. Ал эми Атамбаевдин жалгыз арам ою, ич күйдүүлүгү президент Сооронбай Жээнбековду өзү каалагандай башкара албай, арам ою ишке ашпай калган соң мамлекеттик төңкөрүш жолу менен тактан кулатуу болгон. Ал эми Сооронбай Жээнбеков коррупциянын башындагы, өз элин, мамлекеттик казынаны тоногон, чала бандит Алмаз Атамбаевди эмес, өзү ант бергендей кыргыз элин тандаганы болду. Жеке коррупциялык иштери үчүн мамлекеттүүлүктү жок кылып жиберүүдөн кайтпаган Атамбаевди бир кесим эт, бир бөтөлкө арак, беш миң сомго сатылып аны ээрчиген адамдарга таң калам. Саткын Жээнбековго караганда коррупционер, ууру, жарым террорист болсо да Атамбаев өз балабыз!” деген адамдарды угуп алып таң калып, жакаңды карманасың.

Албетте ачык айта алышпаса да шыбырап сүйлөшкөндө, түндүктүн көпчүлүк саясатчылары эптеп Жээнбековду тактан кетирип, ордуна өз адамдарын алып келүү болуп турган кез. Эмнесин жашырабыз? Түнү эл аралашып, “Такка алып келген Атамбаевди сатып кеткен, саткын түштүктүк Жээнбеков бутуна туруп кете электе тактан түшүрүү керек!” -деген сасыган, элибизди экиге бөлгөн сөздөрдү угуп калып жүрөбүз го. Өзүн башкара албаган жаштарга акча таратылып “ түндүк-түштүк” маселесин көтөрүшүп, түнү уктабай жүргөндөр бар.

Эми, буга чейин деле саясатчылар жаап жашырып “түндүк-түштүк” деп элди бөлүп келишкени калп беле. Биздин акылман элибиз алардын сасыган саясатын колдобой, артынан ээрчибей келгени бул чындык. Азыркы күндө аты-жөнү кыргызча болгону менен тилин билбеген, ал эми дилин бербеген Чолпон Жакупова менен Карамушкинанын айырмасы деле болбой калды. Чынында “сырты жалтыраган,” ал эми жан дүйнөсү ириген, чириген укук коргоочу Жакуповага өз пикиримди айтып коюуну туура көрдүм. Элчи инибиз Эдил Байсалов Чолпон Жакупованын элди бөлүп жарып жазганына жакшы жооп бериптир. Ошондон үзүндү келтире кетейин:

“Түштүк-түндүк бөлүнүүгө каршы. “Я не уважаю Вас. Есть достаточно эпизодов, которые говорят о личной непорядочности, экзальтированности, самовлюбленности. Знают об этом и помнят многие другие политики. Такое не забывается. В отличие от них я не могу и не умею мило в лицо говорить одно, а думать другое. Поэтому, простите, не принадлежу к клубу ваших обожателей. У вас нет ни позиции, ни платформы, ни убеждений. Вам слишком нравится быть центром обожания публики, той части, которая, к сожалению, живет одним днем, хайпом, эмоциями, и не отличает гражданскую позицию от позы. Ну вот вам ничего не стоит, походя теперь обвинить меня в якобы получении больших денег, и что, значит, я не выдержал «этого испытания». Опять же оставлю это на вашей совести. Вы из тех, кто ради красного словца, что угодно скажет. Вам давно уже не достаточно образа «самой честной». Нет! Вы жаждите быть «единственной».

Хочу только вспомнить. Не в заслугу вам. Просто отметить, как факт. Один из депутатов этим летом, при рассмотрении моей кандидатуры, сказал, что Вы положительно отозвались обо мне и сказали, что я справлюсь со своей работой. Это я хочу отметить, чтобы вы могли себе впредь также приписывать и мое выдвижение в качестве посла.

А теперь о главном.

Все, кто делит мой народ, являются моими личными врагами. Несмотря ни на какие заслуги. Самый главный враг наш не коррупция, не повальная некомпетентность, не отсталость, и не бедность. Это те, кто за кухонным ли столом ли у себя дома своим детям, в разговоре с коллегой на работе, либо в социальных сетях воспитывают и прививают чувства ненависти друг к другу.

Это те, кто подсчитывает скрупулезно, кто и откуда вышел. Это и те, кто, как Джакупова Чолпон, сам такого не пишет, но распространяет и подписывается. Все наши остальные проблемы (коррупция, некомпетентность, бедность) являются производными от этого разделения. Надеюсь, что для всех произошедшее станет уроком.

Таков мой ответ.”

Эдил Байсалов 18 декабря в 18:43

ММК каражаттарынын беттеринде, саясат айдыңында кээ бир журналисттер Жээнбеков айланасын “түштүктүктөргө” толтуруп жатат деген сөздөрдү көп айтышчу болду. Сооронбай Жээнбеков табиятынан элди түндүк-түштүк кылып эч качан бөлбөгөн инсан. Бирок, элдин арасында Сооронбай Жээнбековду ушул кезге чейин өз командасын топтой элек деп сындап келишет. Чынында бул сөздүн чындыгы бар. Айланасын карап көрсөңөр 80% Атамбаевдин куйруктары, ошону менен иштеген жетекчилер. Мен өзүм билген, азыркы күндөгү мамлекеттик ММКнын башчыларынын баарысы Кыргызстандын бир регионунан болуп калганы өкүндүрөт. Мисалы КТРКнын башкы директору Жайнак Үсөн уулу (туулган жери Нарын областы), ЭлТРдин гендиректору Айбек Мусаев (Ысык-Көл обл.), “Кыргыз туусу” гезитинин баш редактору Эрнис Балбаков (туулган жери Нарын областы), “Эркин-Тоо” гезитин баш редактору Керимбаев Дыйканбек (туулган жери Жалал-Абад областы), Кыргыз улуттук “Кабар” маалымат агенттигинин директору Кубанычбек Таабалдиев (туулган жери Ысык-Көл областы), “Кут-билим” гезитинин баш редактору Кубат Чекиров (туулган жери Нарын областы) мыйзамга туура келбесе да, ошол эле учурда “Би-Би-Си” радиосунда да иштейт. “Бетме-Бет” гезитинин баш редактору Нарынбек Жамангулов (туулган жери Нарын областы) анын ордуна Нармырза Калыбаев (туулган жери Жалал-Абад областы) келген. Ал тургай “Би-Би-Си” радиосунун кыргыз кызматынын жетекчиси Гульнара Касмамбетова (туулган жери Ысык-Көл областы) ал жерде бир тууган сиңдиси Акчолпон Касмамбетова (Койчиева), анын күйөөсү да ушул радиодо иштейт. Мындайча айтканда бир үй-бүлөөнүн радиосуна айланып калды. Буга чейин “Азаттык” радиосу менен “Би-Би-Сини” жетектеген Тынчтыкбек Чоротегиндин баласы Алмаз Чороев “Би-Би-Си” радиосунда иштеп келет. Ал эми батыштан каржыланган “Эркин Европа”, “Азаттык” радиосунун Кыргыз кызматынын жетекчиси, ошондой эле Орто Азия боюнча регионалдык кызматынын милдетин аткаруучусу Венера Сагындык кызы, (Ысык-Көл областынан), Ал эми Бишкектеги “Азаттык” радиосунун жетекчиси Айзада Касмалиева (туулган жери Ысык-Көл областы). «Азаттыктын» бүгүнкү жетекчилиги, радионун кыргыз бюросу ачылгандан тартып иштеп келаткан Эсенбай Нурушев, Айданбек Акматовдорду, дагы башкаларды кызматтан четтетти. Ошол эле учурда, өмүрүндө эсте каларлык бир макала жазбаган президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева (туулган жери Талас областы) экени белгилүү. Ал эми премьер-министрдин басма сөз катчысы Эсенгул уулу Чыңгыз (туулган жери Нарын областы) башкарып келет.

Биз канчалык сындабайлы, Атамбаев өзүнүн “Апрель” ТВна өтө күчтүү команда топтогону белгилүү. Бул сөзүм башкаларга жакпаган менен ачуу чындык. Ал эми Сооронбай Жээнбековдун басма сөз катчысы Толгонай айым айланасына күчтүү команда топтой алган жок. Информациялык согушта, президенттин басма сөз катчысы Толгонай айым өзүнүн профессионалдык деңгээлинин төмөндүгү менен кесиптеши Кундуз Жолдубаевадан 10:0 эсебинде утулуп калганына жалпы кыргыз эли күбө. Салыштырып айтканда, басма сөз айдыңындагы кармашта Кундуз Жолдубаева Толгонай айымды тирүүлөй тооктун жүнүн тытып, жүдөтүп, мурдунан чимкиригин агызы спалгандай абалга жеткирип салды. Азыркы бийлик, ошол күндөрү информациялык согуштан жеңилип, Сталинграддын алдындагы согуштай абалга жетип талкаланып “Апрель” ТВны күч менен жаап гана кутулушту. Кыска убакыттын ичинде “Апрель” ТВсы элдин көпчүлүгү көргөн теле компанияга айланды. Бул да чындык. Толгонай Стамалиева журналист катары Кундуз Жолдубаеванын алдында моралдык жактан да утулду. Мына, профессионалдуулук деген эмне экенин Жолдубаева президенттин басма сөз катчысына көрсөтө алды.

Чындыкты айткан адам, эч качан падышага да жакпайт деп айтышат. Анын чындыгы бар, убагында экс-президенттер Акаев, Бакиев, Отунбаева, Атамбаевдерге да ачуу чындыкты айтып жаман көрүнгөн жагым бар. Алар убагында укпай койгондору менен кийин өкүнүштү. Бүгүнкү күндө, Акаевдин жанында деле саналуу гана адам калды. Менимче Бекболот Талгарбеков гана баштагы позициясынан тайбай, Акаевди колдоп жүрөт. “Акаев үчүн жанымды берем!” деген Токон Шайлиева ошол бойдон өзү жок. Бакиевдин ишенгени, ортозар илимпоз, ишенген кадры Досбол Нур уулуна окшогон кадрлар болчу. Аны кай жерлерге гана алып барбады. Ошол Досбол Нур уулу “Мен Бакиев үчүн жанымды берем!” дегендердин бири эле. Бирок, Бакиевге жанын бермек түгүл, өз чүчкүрүгүнөн өзү чоочуп, жакындан бери гана үйүнөн көчөгө чыгып, той-топурларда көрүнө баштады. Ал эми Атамбаев доор сүрүп турганда жанында кошоматка кой союп канчалаган адамдар жүрүшчү, Алмаз Шаршенович менен кол алышып саламдашып койсо, бир жума бою колун жуубай жүргөндөрү канча болгон.

Президентти башынан сылап же көңүлүн оорутуудан алысмын, мамилем бузулса да болгон ачуу чындыкты айтып коюу менин жарандык парзым деп билем. Ачыгын айтсам, азыркы президент Сооронбай Жээнбеков да бир топ алгылыктуу иштерди баштоодо, бирок өзүнө ишенген, экономикалык реформа жасай ала турган күчтүү командасы жок болуп жатканы өкүндүрөт. Президент, премьер-министр, министрлер, губернатор, аким, айыл-өкмөтүнө чейинки жумуштун баарын өз мойнуна үйүп алгандай көрүнөт. Бийликти “тазалоо”, “жазалоо” убактысы эбак келген. Жакында эле Атамбаевди саткан адамдар “оптом” Сооронбай Жээнбековдун айланасына “үйүрү” менен анын короосуна кирип алышты. Алар эч качан президент Жээнбековго жанын үрөп иштеп беришпейт. Атамбаевди сатып кеткен адамдар эртең эле Жээнбековду бети кызарбай туруп сатып кетээри белгилүү иш. Ошол табиятынан “саткын адамдарга” таянам десе анда президент Сооронбай Жээнбеков чоң жаңылышат. Ал эми убакыт деген чыкылдап поезддей тынбай өтүп жатат. Жаңы жылдан кийин президент Жээнбеков жаңы, күчтүү командасы менен түп тамырынан бери экономиканы өзгөрткөн реформаларды жасашы керек. Атамбаевди камоо менен эле реформа болуп калбайт. Коррупциянын башы гана алынды тамыры али жулуна элек. Бүлүндүргүч табиятынан талкалоочу аталган Атамбаевден кийин, элибиз Жээнбековго ишеним, чоң үмүт менен жашап келе жатат. Элибиздин ошол үмүтү шам чырактай өчпөсүнө тилектешмин. Сооронбай Жээнбеков азыркы командасы менен алыска кете да, реформа да жасай албайт. Анткени, бул команда Жээнбековдун колуна-кол, бутуна-бут болуп бере турган күчтүү, бирдиктүү команда эмес. Саясатта деле футболдогудай мыкты команда болбосо каршылаштарын утуу кыйын эмеспи. Жээнбековго өз добушун берген, ишенимин арткан элдин көңүлү калып, жаңы жылда күчтүү команда түзүп, жаңыланууну жасай албаса, анда эл көчөгө чыгат. Мезгилдин агымы ошого баратат. Анда кеч болуп калат, мырза президент. Ойлонуңуз…

Бекен Назаралиев

Булак: “Жаңы Ордо”

Саясий атаандашуу финишке чыкты

Эски жылды узатып, Жаңы Жылды тосуу алдында жалпы коомчулук да саясий курч карама-каршылыктарга барбай, кандайдыр бир деңгээлде бардык пландарын кийинки келе жаткан жылга калтырып жатышканы байкалууда… Арийне, тыныгуу-күтүү режими дейбизби, айтор, коомдук-саясий майдандагы жаралган маанай-абал утурумдуу. Эртең эле – болгондо да, жаңы 2020-жылдын алгачкы күндөрүнөн баштап курчуй баштайт.

Буга түрткү берген бир нече себептер бар экендиги түшүнүктүү. Биринчиден, мурдагы президент Алмаз Атамбаев жана анын тарапкерлеринин айланасында түзүлгөн арсар кырдаал дале болсо биротоло же ары, же бери чечилбеген бойдон турат. Экинчиден, андан да олуттуусу жана бир кыйла татаалы – октябрь айынын башында боло турган парламенттик шайлоолор…

Ал ортодо президент Сооронбай Жээнбеков Жогорку Кеңеш тарабынан 2019-жылдын 28-ноябрында кабыл алынган кийинки жылдын бюджети боюнча Мыйзамга кол койду. Үстүртөн эле көз жүгүрткөндө байкалган бир нерсе – бюджеттик дефициттин суммасы дээрлик 8 (сегиз!) миллиард сомго жакын болуп калгандыгы. Мамлекеттик казынага алдын ала эсептелген түшүүчү кирешелер көлөмү 163 миллиард 710,4 миллион сом деп эсептелсе, күтүлгөн чыгашалардын көлөмү – 171 миллиард 663,9 миллион сомго барабар болуптур. Ап эми бюджеттик дефициттин так саны — 7 миллиард 953,5 миллион сом деп өлчөнгөн!..

Ушунун өзү эле Кыргызстан өзү алдыда сөзсүз өтө турган катаал сыноо мезгилдин (сырткы кредиттерди кайтаруунун башталышы) кыйын кырдаалынын башталышына тушукканын көрсөтүп турат. 2023-жылдан баштап, 2029-жылдарга чейин мурда ойлонбой алынган жана да дайынсыз чачылган кредиттерди төлөөдөгү эң оор учур болорун эске алсак, алдыда бизди мындан дагы татаал, мындан да алда канча оор мезгилдер күтүүдө…

Туура, азырынча кирешеси кыйла азайып, 2026-жылы биротоло жабылат деп айтылып келген Кумтөр алтын кенинин (мурда бюджеттик чыгымдардын олуттуу бөлүгүн жаап келген кирешенин) ордуна тез аранын ичинде Жерүйдү ишке киргизип, ошондон алынган каражаттар менен компенсациялайбыз деген идея ишке ашууда. Өкмөт жанталпас түшүп, ал тургай, өмүрү бүтүп бара жаткан Кумтөрдүн деле иштөө мөөнөтүн жаңы чалгындоолор аркылуу узартып,2036-2040-жылдарга чейин узартууга аракет кылабыз деген кыялдарга да батууда. Арийне, реалдуу бир нерсе – ошол чүмчүңдөгөн табылгалар,- канадалыктар калпып кеткенден кийинки калган каймактын жугу,- канчалыктыгынчык болорун айтуу кыйын деле эмес. Кези келип, өтө терең жана табигый татаал шарттарга жеткенде, ал алтындын кирешесине караганда – чыгымы ашып кетиши да мүмкүн!

Ошол эле учурда, Кумтөр кенинин ордуна Жерүй алтын кенин ишке киргизүү менен жаныбыз жай ала түшөт, дагы бир топко камсыз болобуз дегендер да туура эместиги анык. Анткени, Кумтөргө салыштырмалуу алганда, Жерүй кенинин көлөмү кичине жана кыска эле убакытта түгөнүшү мүмкүн. Башкача айтканда, Кыргызстанды жана Кыргызстандыктарды дээрлик чейрек кылымдан ашуун убакыт бою багып, жалпы жакырчылыкта жыртык-тешикти бүтөгөнгө жарап келген Кумтөргө салыштырып болбойт!.. Бул жагынан алганда, парламенттин мурдатан уланып келген чабал өкмөттү алмаштыруу аракети соңку кездерде кыйла басаңдап калганы байкалат. Сыягы, өкмөттүн отставкасына кызыкдар болушкан күчтөр да өз тактикасын өзгөртүп, эрте жазда болуучу коомдук-саясий кризисти күтүп жатышкандай…

Саясий айдыңдагы убактылуу тыныгуу, көз караштардын, саясий платформалардын тиреши парламенттин өзүнүн ички кухнясына өттү. “Өнүгүү-прогресс” фракциясынан депутат болгон коммунисттер лидери – Исхак Масалиевдин парламент спикери Дастан Жумабековду алмаштыруу тууралуу демилгеси эки жумадан бери үзбөй талкууланып келе жатат. Кызыгы, бул демилге коомчулуктун көпчүлүк бөлүгүнүн бул маселе боюнча маанайына да дал келет. Анткени, парламент спикери – ички-кызматгык пайдалануу менен эле чектелип калчу деңгээл эмес. Кээде эл аралык жана дүйнөлүк аренада кыргыз парламентинин (демек, жалпы эле Кыргызстандын элинин!) атынан чыккан да учурлары болот.

Эгерде ошондой учурларда өз өлкөбүздү уятка калтырбайлык, өз элибизди жер картпайлык десек – парламентте чыгаан лидер, ар тарабы шайкеш келишкен инсан олтурушу керек. Тилекке каршы, мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин тушунда өкмөттү да, парламентти да керектүү деңгээлден түшүрүп, кол жоолуктай кылып, каалагандай башкаруу аракетинен улам, өкмөттү ал өзү “тарбиялап-өстүргөн”, эч тажрыйбасы жок жаштар башкарып калса, парламенттин башына – ошол кезде куугунтукталган Өмүрбек Бабановго тең салмактуу болгон жана да таластык электоратты кармап тура ала турган күчтүтабуу аракети жасалган. Натыйжада, билим деңгээли төмөн, инсандык-лидерлик сапаттарга эч кандай жооп бербесе да тил алчаак, элпек жаш жигитти коюу зарылдыгы туулган. Ал орунга азыркы туш-тараптан тил угуп, сынга кабылып жаткан Дастан Жумабековду тандап алышкан!

Алмазбек Атамбаев тарабынан дүңүнөн коюлган “айыптоолорго” (“Нарындыктар – силер малсыңар!”, “Силер Таластыктар – тигиндейсиңер-мындайсыңар!” – деген сыяктуу) нааразы болгон калктын таарынычын жазууда, кайсыл бир урууда, же чөйрө арасында кандайдыр бир (провинциалдык деңгээлде болсо да!) салмагы бар Жумабеков канчалык таасир эткендигин ким билсин, балким, убактылуу болсо да, жергиликтүү деңгээлдеги коомдук-саясий климатта стабилдүүлүктү сактаганга жарагандыр… А бирок, маселенин баары, анын парламент лидери болуп, эл аралык деңгээлде Кыргызстан парламентинин жүзүн татыктуу көрсөтө албай жаткандыгында болуп жатпайбы!

Ошол эле учурда, Конституция боюнча биздин өлкө парламенттик системага өтүүгө биротоло баш байлап, анын эң урунттуу учуру келе жаткан 2020-жылга туш келерин көңүлгө алсак, мындай парламент жана да мындай парламент лидери менен алыска бара албашыбыз түшүнүктүү. Демек, Исхак Масалиев баш болгон депутаттардын жана да бул сунушту колдогон күчтөрдүн демилгесине мыйзам ченемдүү тынчсыздануу катары кароо керек.

Асыресе, эч кандай негиз жок болсо деле, тешикти эшик деп атап, тигил же бул фактыны атайылап бурмалап, ага чоң коомдук-саясий түс берүүгө умтулгандар да бар. Андайлардын бири катары, соңку аракеттердин ичинен экс-депутат Ширин Айтматованын ысымы менен байланышкан.

“Үмүт” деген коомдук кыймылдын лидерлеринин бири катары, кыйла тыныгуудан соң, Ширин Айтматованын кайрадан өзү жөнүндө эске салып, “Раим-миллион” баштаган, бир катар одиоздуу фигуралардын былыгын чукуган фактыларды жарыялаган аракеттери, адегенде адекваттуу кабыл алынып жаткан. Асыресе, кийинчерээк гана, ал жаштарды алдыга салып, өз кызыкчылыктары үчүн пайдаланууну көздөшүп, бирок, азырынча өздөрү көмүскөдө турушкан күчтөрдүн бар экендиги ачык боло баштаган.

Ширин Айтматованын өз алдынча саясий фигура, олуттуу күч боло албасын анын чалагайым, терең ойлонулбай жасалган билдирүүлөрү да айкындап турат. Маселен, кечээ жакында эле Ширин Айтматованын ысымы кайрадан коомчулук көңүл борборунда болуп калды. Бул ирет – анын жарандык күйөөсү Сыргак Кенжебаевдин Алматы аэропортунан алыскы чет өлкөгө карай “зуу” коюп учар алдында, укук коргоо органдары тарабынан кармалганына байланыштуу болду. Ширин кызыбыздын ширин сөздөрүнө кулак түрсөк, бул кадамды мамлекеттик органдар тарабынан өзүнүн анти-коррупциялык ишмердигине түздөн-түз байланыштырат экен. Ушунун өзү көп кошумча суроолорду жаратат. Же, эмне, сөз жүзүндө коррупция менен күрөшүп, же өкмөттүк эмес уюмдарда кандайдыр бир кайрымдуулук, же гуманитардык ишмердиктерди ширма кылып алып, анын арт жагында абдан шектүү, ыплас иштер менен алектенгендер жок бекен?

Алсак, жакында эле бир кезде абдан активдүү укук коргоочу, НПОчу катары таанылган, кийинки жылдарда үнү такыр угулбай калган Азиза Абдурасулова тууралуу маалыматтар жарыяланды. Эч кандай бизнеси, башка ишкердиги жок туруп, заңгыраган үй салып, күйөө баласы “крутая тачка” тээп жүрүптүр… Мындай учурда коомчулуктун алдында биротоло реабилитацияланыш үчүн, тескерисинче тиешелүү укук коргоо органдарынын атайын иликтөөлөрдү жүргүзүшкөнү биринчи иретте дал ошол укук коргочунун, же “коррупция менен күрөшүүчүнүн” өзү тарабынан) козголуп, убактылуу кармоочу жайга киргизилди.

Ушул катардагы жана Кыргызстан үчүн эбактан бери эле көнүмүш болуп калган кылмыш иштерине айыптоо боюнча дагы, атайылап өтө коюу саясий боек сүртүп туруп, чоң эл аралык чырга айлантуу аракети жасалып жатканы таң калтырат. Айрым тар чөйрөдөгү НПОчулар менен бул иште жеке кызыкчылыктары барларга мындай бир кабыргасынан суроо койгуң келет: Эмне эле мынчалык чуу түшүп жатып калдыңар?! Эгерде чын эле күнөөсү жок болсо, акталып чыгат.

Мына, кечээ эле бир жарым жылча коррупциялык кылмыш боюнча айыпталып жаткан борбордун экс-мэри Кубанычбек Кулматов 5 миллион сом айып пул төлөө жазасы менен бошотулду го?! Ал эми чын эле кылмышы аныкталып калса, белгилүү бир фильмдеги каарман айтмакчы, “Эч нерсе эмес! Түрмөдө аны биротоло оңдоп-түзөтүп, кайра тарбиялап туруп, эркиндикке чыгарышат!..” Ал эми Ширин Айтматова деле, ошол эле каармандын (таанымал актер Анатолий Папановдун аткаруусундагы) өз кызына кайрылып айтканын эске салсак, балким, өзүнө “башка бир андан жакшыраак, чынчыл жарандык жолдошту таап алат”?!

Кыскасы, олуттуу саясатчы болууга умтулган ар бир инсан, ар кандай фактыларды бурмалап, жеке өз кызыкчылыктары үчүн пайдалана берүүдөн оолак болуп, өз кызыкчылыктарын жалпы элдик, мамлекеттик кызыкчылыктар менен шайкеш келтирүүгө жетишүүсү зарыл. Ошондо гана эл тарабынан колдоо таап, кайсыл бир деңгээлде ошол электораттын өкүлү деп атоого мүмкүн болгон фигурага айлана алат.

Сооронбай Жээнбековдун жылдын жыйынтыгына арналган пресс-конференциясында да келе жаткан парламенттик шайлоолор эң өзөктүү темалардын бири болуп калды. Президент бардык курч суроолорго дагы адаттагысындай эле олуттуу, салмактуу сүйлөп, эч чайпалбай, төгүлбөй-чачылбай, эмоцияга берилбей эле, таасын жана толук жооп бергендиги көрүндү. Учурда үй камагында жүргөн саясатчы Өмүрбек Текебаев алгачкылардын бири болуп баа берип, президенттин жылдык пресс-конференциясы “өкмөт башчынын отчету болуп калды” деди.

Бул сын бир жактуу болсо да, кайсыл бир деңгээлде кошулууга болот. Ал тургай, бул жагдай кайра эле президенттик бийлик конституциялык чегинен чыгып, мурдагыдай эле күчтүүлүк кылып келе жаткандыгын, президент өз көлөкөсүндө өкмөттү да, парламентти да калтырып жаткандыгынан кабар берет. Эгерде өкмөт башчы, же парламент спикери чабал болушуп, бир гана президенттин иштегени көрүнүп турса, бул үчүн президентти күнөөлөгөнгө болобу?!

Эң башкысы – президент жакындап келе жаткан парламенттик шайлоону калыс жана мыйзам чегинде өткөрүп берүүгө гарантия беремин деп жарыя кылды. Ушунун өзү эле, кийинки парламенттен орун алууга үмүткөр болуп турушкан саясий партияларга жана саясатчыларга өтө олуттуу жана да абдан конкуренттүү (жыйынтыгы мурдатан эле алдын ала белгилүү болбогон) күрөшкө бел байлап чыгууга шарт түзөт.

Эл добушун жеңип алууга, электораттын ар кандай катмарларын өзүнө тартып алууга али да кеч эмес. Алдыда сегиз айдан ашуун убакыт бар.

Ишенбек Муртазаев

Булак: “Жаңы Ордо”

Би-би-си: Дүйнөлүк соодада жунгли тартиби орноду. Бул Трамптын аракети

Акыркы 25 жыл бою бүткүл дүйнө соода кылып келген эрежелер эми иштебейт. Америкалык президент Дональд Трамптын эрки менен дүйнөлүк соода 11-декабрдан тарта жунгли мыйзамына өттү – ким күчтүү болсо, ошонуку туура. Бул тууралуу Би-би-си жазып чыкты.

Анткени, АКШ Бүткүл дүйнөлүк соода уюмун (БСУ – ВТО) эң башкы функциясынан – соода талаштарына калыс болуудан ажыратты. Үчүнчү күндөн тартып БСУнун аппеляциялык органы кимдики туура, ким күнөөлүү, эреже бузгандарды жазага тартуу укугунан ажырады. Дүйнөлүк соодадагы жылына 25 триллион доллардан ашкан товарлар менен тейлөө башаламандыкка даяр болду.

“Эгерде система талкаланса, биз утулабыз, бүкүл дүйнө утулат. Күчтүүнүкү гана туура болгон жунгли закону орнойт. Биз андай дүйнөдө жашагыбыз келбейт, – дейт Сесилия Мальмтсрем, ал декабрга чейин Евробиримдиктин соода боюнча комиссары кызматын аркалап келген. – Эрежесиз оюнда ар ким каалаганын кылып калат, бул өтө-өтө жаман, өзгөчө чакан, жаңыдан өнүгүп келе жактан өлкөлөр үчүн”.

Ар бир талашты чече турган калыс сот болбосо, ал соода согушуна чейин жетет, бул кризиске кептейт, ансыз деле дүйнөлүк экономика жай өнүгүп келет. Бардыгынан жакыр өлкөлөргө жаман болот, соода азайып, экономикалык өсүш токтойт, девальвацияга алып келет, жумушсуздук кеңири кулач жаят.

Бул жамандыктын араанын жок кылуу үчүн акыркы дүйнөлүк согуштан кийин соода уюмдары түзүлгөн – алгач ТСБК (тарифтер жана соода боюнча башкы келишим), анан БСУ (ВТО) жаралган. Бул эки уюм дүйнөнүн адилеттүү кылган: акырындан тоскоолдуктарды жоюп олтуруп, бир жагынан ири жана бай өлкөлөрдүн, бир жагынан чакан жана өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн ортосундагы атандаштык шартын теңдеген.

Ушул нерсе Дональд Трампка жакпайт. Анын урааны: “Эң баарынан Америка болушу кажет”. Ал эми АКШ – дүйнөдөгү эң бай өлкө, кайсыл гана эл аралык клубда болбосун, андан салмактуу төлөмдөрдү жана жеңилдиктерди күтүшөт.

Бир катар өлкөлөр менен болгон сүйлөшүүдө Вашингтондун позициясы бир аз алсыз; ошондуктан алар майдараак өнөктөш менен жеке сүйлөшүп, өзүнө пайдалуу шарттарды чыгара алат. Ошондуктан эл аралык уюмдардан көрө Трамп эки тараптуу сүйлөшүүлөрдү, санкция менен төлөмдөрдүн тилин тандап олтурат.

Ал НАТОго, “Чоң жетиликке”, Глобалдык жылуу менен күрөшүү боюнча Париж келишимине, Бүткүл дүйнөлүк почта биримдигине, эми минтип Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна нааразы.

Трамп АКШны БСУдан чыгара албайт, ал үчүн конгресстин чечими керек болот. Анын ордуна ал БСУнун аппеляциялык инстанцияларынын жаңы мүчөлөрүн дайындоону токтотуп койду. Калган үч соттун экөөсүнүн милдет мөөнөтү экинчи күнү бүткөндүктөн, үчүнчү күндөн баштап бул орган иштей албайт. Демек, дүйнөлүк экономиканын 98%ы туура келген 164 өлкөнүн ортосундагы соода талаштарын чечүү механизми токтойт.

АКШнын мындай демаршына жооп берүүгө мүмкүн эмес: БСУдагы бардык чечимдер консенсус менен кабыл алынат, кимдир-бирөө каршы болсо – ал четке кагылат. Көпчүлүк өлкөлөр Вашингтон менен мамилени бузгусу келбейт, ошондуктан, “БСУ кризисте, анын жоюп салуу керек” деген жүйөө менен макул болуп жатышат.

Бирок уюмдун ишин АКШ тараптан блокада кылуу менен, бул реформанын контурларын аныктоодо Трампка басым жасоо куралын берет. Ошентип бардыгы дүйнөлүк соода үчүн эмес, АКШнын кызыкчылыгы үчүн гана ишке ашып калат.

АКШга эмне жакпайт?

Трамптын соода саясатындагы башкы максат – бул Кытай, ал БСУнун мүчөсү болгону өсүштө болуп, дүйнө экономикасында АКШдан кийин эле экинчи орунга чыга алды. Кытайдын атаандаштыгын Трамп абийирсиз катары көрүп, соода согушун ачкандай кабыл алды.

Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун эрежелери бул согушка тоскоолдук жаратып жатат, бирок Кытайды колдоп коюуда, анткени өлкөлөр өз алдынча “өнүгүп келе жаткандар” категориясына жазылып, жеңилдиктерди ала алышат. Трамп буга чекит койгусу келет.

Бирок бардыгы эле Трампка макул болуп, АКШнын кол алдында дүйнөлүк сооданын эрежелерин кайра жазгысы келбейт.

“Ушул жумада БСУнун келечегин жабык талкуулоо учурунда Кытай АКШнын аракетин жер үстүндөгү соодага каршы “мыйзамсыз блокада” катары атады”, – деп өз булагына шилтеме жасап, Рейтер жазып чыкты.

KyrgyzToday.kg кыргызчалады

Булак: ВВС орус кызматы

31 миллиард 440 миллион долларлык товарлардын төлөмдөрү кайда кеткен? Же Атамбаев менен К.Кулматовдун белгисиз иштери жөнүндө

Саймаити айткандарды АША менен К.Кулматов баштаган

2010-жылдын 9-апрелинде же элдик төңкөрүш ишке ашкандан эки күндөн кийин Кубанычбек Кулматов Кыргызстандын Бажы кызматынын жетекчиси болуп дайындалган. Андан көп өтпөй А.Бекназаров менен С.Жээнбеков Ош облустук бажы кызматынын башчылыгынан четтеткен Райым Матраимов Бишкекте бир нече күн жүрүп, Убактылуу өкмөттүн төрайымынын биринчи орун басары Алмаз Атамбаевге конфиденциалдуу жолугуп, “шапкесин” бергенден кийин Убактылуу Өкмөттүн чечими менен кайра мурдагы кызматына бекитилген. Майлуу жерге өз адамын коюуну көздөгөн Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрү ага катуу нааразы болушуп, А.Атамбаев менен урушуп, тилдешип, бири-бирин опузалашкандыгын, “Райым-миллион” ордун сактап калуу үчүн АШАга 400 миң доллар бергендигин 2010-жылдын майында А.Бекназаров менен А.Атамбаевдин телефондогу сүйлөшүүлөрү ачыкка чыкканда билгенбиз. Мурда бири-биринин кандарын жалашып достошкон А.Бекназаров менен А.Атамбаевдин ортосундагы араздашуу ошондо башталган. Кийин АША күч органдарынын айрым кызматкерлерине досу жөнүндө: “ушунун ыгын келтирип көзүн тазалап салбайсыңарбы, Бакиевдерге шылтап коёт элек”-дегендери да ЖМКларга чыккан. Акча деген балакет кыйышпас досторду гана эмес, бир туугандарды да жаңжалдаштырып, элдешкис душман кылып салат турбайбы. Же “Райым-миллион” АША менен анын досу Кубанычбек Кулматовдун калабадан аздектеп сактап калып, колтуктарына салып өстүргөн кадры болуп саналат.

Ушул жылдын 10-ноябрында Стамбулда өлтүрүлгөн Айеркен Саймайитинин Кыргызстандан ар кимдердин ири көлөмдөрдөгү акчаларын мыйзамсыз чыгаруусу, ал эми Кытайлык ишкер Хабибулла Абдыкадырдын коррупциялык схемалардын негизинде ай сайын орто эсеп менен эл кеңири керектөөчү товарлар жүктөлгөн 600-700дөн фураларды жөнөтүп турса, аларды Кыргызстандын Бажы кызматындагылардын транзиттик жүктөр катарында документ түзүшүп, бирок аларды адегенде Кара-Суу базарына түшүрүп, ал жерден Бишкектеги “Дордой” базарына алып келип, анан бул жерден Кыргызстандын өзү өндүргөн товарлары катарында Россиянын ар кайсыл шаарларына жөнөтүп, ай сайын ондогон миллиондогон “жашылбайларды” сол чөнтөктөрүнө солоп туруусу так ушул мезгилге же 2012-2017-жылдарга туура келерин “Азаттыктын” 21-ноябрындагы берүүсүндө өзүн Саймаитимин деп тааныштырган адамдын айтканын бардыгыңыздар уктуңуздар, көрдүңүздөр. Анын айтымында, ал операцияларды ишке ашырып, “крышалап” тургандыгы үчүн “Райым-миллион” ар машинедеги жүк үчүн 4600 доллардан нак алса, иниси Руслан Өзбекстанга жөнөтүлгөндөрүнө “кураторлук” кылчу экен. “Азаттыктын” берүүсүндөгүлөрдүн, Саймайитимин дегендин айткандарынын чын-төгүндөрү укук коргоо органдары тарабынан текшерилип, тескелип, бир жыйынтык чыгарылгыча биздин жогорудагы ири суммадагы коррупциялык схемадан кимдер канчадан пайда көрүшкөндүгү жөнүндө так айтуу кыйын, бирок ал схеманын башында Бажы кызматынын ошол убактагы жетекчиси Кубанычбек Кулматов менен мамлекет башчысы Алмаз Атамбаев тургандыгы эч кимде шек туудурбай калды. Анткени, чек аралардагы посттордо бажы кызматкерлеринен сырткары чек арачылар, айрым атайын кызматтардын өкүлдөрү да турушат, бажыканаларда иштегендер бир нече машинени аларга билдирбей төлөмдөрүн өздөрү алып, өткөрүп жиберүүлөрү мүмкүн, бирок эң жогорку деңгээлде крышаланбаса, Саймайити айткандагыдай кеңири масштабдагы афераны ишке ашырууга таптакыр мүмкүн эмес. Фискалдык органдар бири-бирине шектенүү, кызгануу менен менен мамиле жасашат, бири-бирине айтмакчы болушат, эгерде жогортон алардын баарын бирөө тескеп турбаса, алар “грызня” башташып, андан ары коомчулукка да белгилүү болуп кетмек. Алардын баары эң чоң бийлиги бар бирөөдөн коркуп, кокус кеңири жолго салынган коррупциялык иштерди айтмак түгүл, четин чыгарышса да кызматтары түгүл, баштарынан да айрылып калышы мүмкүн экендигин билгендиктен бири да маалыматтарды сыртка чыгарган эмес.

Биздин оюбузча, Саймаити айткан коррупциялык схема менен 2017-жылы Дача СУда кыйраган контрабандалык жүктүн ортосунда тыгыз байланыш бар, бирок тилекке каршы, аны биздин тийиштүү органдарыбыз дыкат текшербей жатышат. Же ал да анын “Саймайитисинин” өмүрүнө чындап коркунуч туулганда ачыкка чыгабы? Же анын көзүн алда качан эле тазалап коюшту бекен? Андай болушу да ыктымал.

Бажыканаларда эң чоң уурдоо АШАнын тушунда болгон

Биздин алыскы, жакынкы чет өлкөлөр менен болгон соодабыздын эсебинде чейрек кылымдан бери башаламандыктар өкүм сүрүп келе жатат. Маселен, Кытайдын тийиштүү кызматтары Кыргызстанга бир суммадагы товарлар жөнөтүлгөндүгүн билдиришсе, ошол эле убактагы биздин Бажы кызматы, Экономика, Финансы министрликтери, Сатистика комитети таркаткан маалыматтарда ал бир канча эсе аз болуп чыгат. Алсак, Кытайдын Бажы кызматындагылар 2001-2017-жылдардын ичинде Кыргызстанга жалпы көлөмү 62 миллиард 667 миллион долларлык товарлар экспорттолгондугун билдиришсе, ал эми биздин тийиштүү кызматтардын маалыматтарында 11 миллиард 64 миллион долларлык гана болуп чыккан. Калган 49 миллиард 886 миллион долларлык товарлар кайда кеткен?

Кытайдын эсепчилери Кыргызстан аркылуу Өзбекстанга, Тажикстанга ж.б. өлкөлөргө транзит болуп кеткен товарларын Кыргызстандын эсебине кошушпай тургандыгы айдан ачык. Алар ар мамлекет менен эсеп-кысаптарын, статистикаларын өзүнчө жүргүзүшөт. Биздин чек аралардан өткөндөрдүн бардыгын Кыргызстандыкы дей беришсе, анда Өзбекстан, Тажикстан, Түркмөнстан менен болгон соода мамилелери “0” болуп калбайбы. Документтерде “транзит” деп турса, аны кайдан бизге кошушсун. Мындай айырмачылыктар Кытай менен Кыргызстандын кирген-чыккан товарларды эсептөөдөгү эки башка сын-ченемдеринен, анан биздин бажы, чек ара кызматтарында коррупциялык көрүнүштөрдүн аябагандай тамырлап, күч алгандыгынан гана келип чыгууда. Анткени, Кытайда Бажы кызматы жүздөгөн жылдар мурда калыптанган, чычкандын да мурдун жакындатпас так сын-ченемдери бар. Ал эми бизде, билгендердин айтымдарында эң баалуу жүктөрдү да салмагына жараша гана баалап, ошого жараша гана бажы төлөмүн алышат. Мында бир чоң таңгак тыбыт жоолуктун төлөм баасы, эки жуп ботинканыкынча гана болуп калат. Төлөмдөрдүн мамлекетке түшүрүлбөгөн бөлүгүнүн көбү нак акча түрүндө таразаларда отургандардын чөнтөктөрүнө кетет. Кытайдын мамлекеттик кызматтарында ири суммада мамлекетти алдагандар менен мышык-чычкан ойношпойт, дароо кармап барып, өлүм жазасына өкүм кылып салышат. Ал эми бизде мамлекетке ири суммада зыян келтиргендер – ири калибрдеги саясатчыга айланып, элге мамлекетти кантип өнүктүрүү, коррупцияга каршы кантип күрөшүү керектиги жөнүндө үйрөткөн дүжүр кеңешчиге айланат.

Эгерде жогорудагы “жоголгон” 49 миллиард 886 миллион долларлык товарларды, Түркия менен соодадагы ушундай эле айырмачылыктарды ажолорго бөлүштүрө келсек, Аскар Акаевдин убагында Кытайдан Кыргызстанга кирген 549 миллион долларлык, Түркиядан өткөн 49 миллион долларлык товарлар бажыканаларды кыйгап өтүп, кай жактарга кеткени белгисиз болуп калыптыр. Экинчи качкын президенттин убагындагы Кытайдан чыккандардын эсеби менен бизге киргендердин ортосундагы айырмачылык 19 миллиард 36 миллион долларды, Түркия менен соодадагы ушундай эле айырмачылыктар 446 миллион долларды, Роза Отунбаеванын бир жылдык “Кедейканшылыгындагы” Кытай менен болгон айырмалар 7 миллиард 416 миллион долларды, Түркия менен болгон айырмалар 297 миллион долларды түзүптүр. Ал эми АШАнын убагында Кытайдан бизге өткөн 22 миллиард 881 миллион долларлык, Түркиядан келген 1 миллиард 46 миллион долларлык товарлардын бажы төлөмдөрү мамлекеттин казынасына түшүрүлгөн эмес. “Кедейканшанын” тушунда АШАнын биринчи орун басар катарында экономикалык, каржылык маселелердин бардыгына кожоюнчулук кылып тургандыгын, “Кедейканша” негизинен ыйлактаган кол койгуч болгондугун эске алсак, АШАнын тушунда жалпы көлөмү 31 миллиард 440 миллион долларлык товарлар бажы төлөмдөрүн кыйгап өтүп кеткендиги анык болот. Албетте, алардын төлөмдөрү Бажыканалардын жетекчилеринин, жогору жактардан аларды “крышалагандардын” чөнтөктөрүнө түшкөн. АШАнын “кудай берди” деген сансыз байлыктарынын сезилерлик бөлүгү мына ушулардын эсебинен жыйналган.

Керт баштары менен жооп берүүлөрү керек

АША К.Кулматов республикалык Бажы кызматын жетектеп турган 2010-2013-жылдарда бажылык төлөмдөрдүн 2,5 эсеге өскөндүгүн көп айтчу, СИЗОдо жатканда деле аларды кайталоодо. Номиналдык жактан ал чын болушу мүмкүн, бирок экс-депутат, азыркы министр Улукбек Кочкоровдун айтымында, 2010-2013-жылдарда бир катар эл кеңири керектөөчү товарларга бажылык төлөмдөр 2-3 эсе жогорулатылгандыктан автоматтык түрдө ошончо өсүш пайда болгон экен. К.Кулматов да башкарууну оптималдаштыруу, кадрларга карата талапты күчөтүп, бир катар схемаларга чек коюу аркылуу АША айткан 2,5 эсеге өз үлүшүн кошушу мүмкүн, ал оозун ачып эле отурган, ал убактагы Бажыканалардагы өсүш бир гана төлөмдөрдүн тарифтеринин жогорулатылышынан улам жаралган деп айтуу да бир жактуулук болмок. Бирок, жогоруда айтылганды эске алганда, системадагы өсүштү негизинен көпчүлүк товарларга карата тарифтердин 2-3 эсе жогорулатылгандыгынан алынгандыгы, анда К.Кулматовдун жекече салымы аз экендиги айкын болот. Эгерде анын жалпы ишмердигин алсак, Кубанычбек Кулматовду ийгиликтүү менеджер, иштин көзүн билген жетекчи деп айтууга болбойт. Алсак, ал 2013-жылдан кийин Бишкек шаарынын мэри, Чүй облусунун губернатору, Кыргыз-Орус өнүктүрүү фондунун жетекчиси, Улуттук банктын башчысы болуп иштеди. Бирок, ал жерлерде тез эле ишти начарлатып жибергендиктен АША аны канчалык жакшы көрсө да кызматынан алганга аргасыз болгон. Эгерде ал АША айткандай, чын эле мыкты жетекчи болсо, эмнеге ал жогоруда аталган кызматтарда өзүн жакшы жагынан көрсөтө албады?

Республикадагы мыкты кызматтарды чөп башылап келгенден кийин АША 2017-жылы аны кайрадан республикалык Бажы кызматынын жетекчиси кылып дайындаткан. Бажы кызматы эч нерсе өндүрбөйт, кирген чыккандардан төлөмдөрүн алганга жараган эсепчи болсо, кылдырап кирип-чыгып иштемиш болуп жүрө берет. Кокус төлөмдөрдүн тарифтери жогорулатылса, 2010-2013-жылдардагыдай, жыйымдардын көлөмдөрү да артып, аны жетектеп жаткан жакшы иштеп, тоону томкоруп, ойду омкоруп жибергендей иллюзия пайда болот. Айрымдардагы К.Кулматов жөнүндөгү АША айткан иллюзия мына ушундай жагдайдан улам жаралган. Ал өзү көнгөн Бажы кызматына келген менен 2018-жылдын майында Калыс-Ордодогу мектепти курууга сметада көрсөтүлгөндөн эки эсе ашыкча каражат жумшагандыгы, ТВЕАдан бөлүнгөн акчаны максатсыз сарптагандыгы үчүн кызматынан айдалган. Эми АША экөөсү кылтыңдашпастан Бажы системасындагы 2010-1017-жылдарда орун алган коррупциялык схемалар үчүн да керт баштары менен жооп берүүлөрү керек. Анткени, ал схемаларды экөөсү өз колдору менен курушуп, калыптандырышкан. Жалданма ЖМКлар алардын күнөөлөрүн канчалык башкаларга төңкөөгө аракеттенишпесин, тарыхый чындыкты бурмалашса да аны биротоло өзгөртө алышпайт.

Автандил Белеков

Булак: “Майдан”

Кантип Сооронбай Жээнбеков тарыхта реформатор болуп кала алат?

Өмүрбек Текебаевге баа бербеске арга жок. Коомдук талкуу үчүн тема таштап койгонду мыкты өздөштүргөн.

“Elgezit.kg маектер” деген топтомунун бетачарында “Ата Мекен” партиясынын лидери жакынкы мезгилдин күн тартибин аныктап койду.

Саясатчынын пикиринде президент Сооронбай Жээнбековдун тарыхый вазийпасы – жөнсалды маселе эмес. Жөн гана сөз менен эмес, а реалдуу түрдө суперпрезиденттик башкаруу системасынан парламенттик республикага өтүү болуп саналат.

Өмүрбек Текебаев Сооронбай Жээнбековго иштеп жаткан мыйзамды оңдоп-түзөп, парламенттик шайлоонун босогосун үч пайызга түшүрүп, ошондой эле пропорционалдык системанын алкагында преференттик добуш берүү институтун киргизүүнү сунуш кылды.

Ал эми социалисттер лидеринин башка сунуштары, мисалы, Антикоррупциялык кызматты УКМКнын башкаруусунан өкмөткө өткөрүү, милдеттерди бөлүштүрүүдө өкмөт башчыга тышкы саясат тармагында көбүрөөк милдет берүү – бул Жогорку Кеңешти жаңы эрежелер менен калыптандыруу процесиинин өндүрүшү гана, демек, премьер-министрдин алдыңкы саясаттагы авангардын аныктоо болуп саналат.

Реформа жасаш үчүн эрдик керек

Бир караганда, “Ак үйдүн” жетинчи кабатынын саясый реформага болгон даярдыгы ишеним арттырбагандай.

Биринчиден, Сооронбай Жээнбеков – реформатор эмес. Түп-тамырынан бери өзгөрүшкө алып келе турган күтүлбөгөн жүрүштөрдү жасоого чечкиндүүлүк жетишпейт. Президенттик мөөнөтүнүн эки жылы Алмазбек Атамбаев менен алышканга эле өтүп кетти.

Коомчулуктун түшүнгөнү – “узак оюн ойногон”, ашыкча кыймыл-аракет кылбаган саясатчылардан экенин көрсөткөнү болду.

“Шашпай шашыл”, – дейт муну. Кыязы, мамлекет башчысы ушундайча иштөө принцибин тандап алган көрүнөт.

Бирок бул ар дайым эле дивиденд алып келе бербейт, практика көрсөткөндөй – президенттин рейтинги өскөн жок.

Мындай жаш курактагы инсанды өзгөртүү мүмкүн эмес. Сооронбай Жээнбековдун аппараттык кызмат жылдарында иштелип чыккан жетекчилик ыкмасын, башкаруу эмес, дал ушул жетекчилик ыкмасын өзгөртүүгө болбойт.

Экинчиден, Сооронбай Жээнбековдо күчтүү жана интеллектуалдуу командасы жок. Бул президент катышкан иш-чараларда эле оркоюп көрүнүп калып жатат. Ал иш-чараларга кандай маани берилип, коомго кандай импульс берилип жатат? Эч ким түшүнбөйт. Түшүнбөйт дагы, анткени аппаратчиктер буга ашыкча баш ооруткусу келбейт.

Президентик аппараттын эң башкы милдети – өлкөнүн биринчи кишисинин ишмердүүлүгүн камсыз кылуу болуп саналат. Бирок С.Жээнбековдун аппараты өз ишин аткара албай жаткандай.

Акыркысы, үчүнчүдөн, Өмүрбек Текебаевдин сунушу Сооронбай Жээнбеков өз ыктыяры менен бийликтен баш тартуу керек экендигин түшүндүрөт.

Башкача айтканда, ал мөөнөтүнүн аягына чейин президент бойдон калат, бирок милдеттери кыркылат. Бүтүндөй реалдуу бийлик өкмөт башчысына өтөт.

Чындыгында, мындай сценарийди өзүнө Алмазбек Атамбаев да даярдап жаткан. Кыязы, ал 2020-жылдагы шайлоодон кийин парламенттик көпчүлүккө ээ болуп, премьерлик креслого олтургусу келген. Ошондуктан конституциялык реформа жүргүзүлгөн. Анан шайлоо босогосун көтөрүп, Жогоку Кеңешке КСДПдан башка “колбала” эки партиянын келишин каалаган.

Бирок бүгүнкү күнү Өмүрбек Текебаев келечекте өкмөт башына ким келиши керектиги үчүн орус рулеткасын ойногонду сунуш кылып жаткандай.

Милдет аткарылбайт. Бирок…

Парадокс дечи, бирок өзүн сактап калуу инстинктин көз карашында “Ата Мекендин” лидери сунуш кылган мындай вариант Сооронбай Жээнбеков үчүн эң оптималдуу. Бирок ошол эле себептен жүзөгө ашыруу мүмкүн эместей.

Сооронбай Жээнбековдун президент катары милдети өлкөнү өнүктүрүү үчүн алга умтулган реформа өткөрүүдө эмес. Ал үчүн алгач так аныктап, социум менен макулдашып алууга тийиш.

Дагы төрт жыл бою консервативдик саясатта кармалып туруу – опурталдуу саясый эквилибристика.

Азыркы тапта коомдо консенсус, бири-бирин түшүнүү жок, биринчи караганда эле, ар бир анчейин маанилүү эмес окуя жалын тутандырган учкунга айланып кетиши мүмкүн.

Президент саясый күчтөрдүн ортосунда тең салмактуулукту сактагысы келип, ачык душман күткүсү келбегендей. Атамбаев менен анын тарапташтары эсепке кирбейт.

Бирок Сооронбай Жээнбеков тактыдан кеткенде, аны мурунку өлкө башчылардын тагдыры күтпөйт деп эч ким кепилдик бере албайт. Анткени Кыргызстанда Аскар Акаев качып кеткенден бери карай өлкөнүн башкаруу структурасы менен коомдук түзүлүш жана экономиканын кландык уюшкандыгы өзгөрбөдү.

Ошондуктан башкаруу формасын президенттиктен парламенттикке өткөрүп, түп-тамырынан бери өзгөртүү Сооронбай Жээнбековду келечекте күйгөн оттон сактап калышы мүмкүн.

Президенттик такты анчейин көз кычыштырбай калат. Бүтүндөй чыныгы саясат, өлкөдө болуп жаткан көрүнүштөргө жоопкерчилик Жогорку Кеңеш менен өкмөткө өтөт. Кетип жаткан президенттен эч ким өч албайт, анткени өч алганга себеп да болбойт.

Ошондуктан сапаттуу команда жөнүндө баш оорутпай, ким менен иштегенге ыңгайлуу болсо, ким сатып кетпесе, азыркыдай ишти уланта берсе болот.

Ошентип Сооронбай Жээнбеков – эгерде бардыгын жакшылап таразалап, ойлонуп туруп, Кыргызстанды парламенттик республикага айлантса, анда президент катары вазийпасын аткарган болот.

KyrgyzToday.kg кыргызчалады

Булак: 24.kg

 

Кыргызстандагы АША түптөгөн конгломерат же көмүскө каржыдагы "карышкырлар"

Бийлик, байлык, таасир, саясаттагы маселелерди бир адам эмес, чогулуп ишке ашырган топ конгломерат деп айтылат. Конгломератты түзүм, байланыш, союз деп дагы айтып жүрүшөт. Бул топтун да “каралар” дүйнөсүндөгүдөй өзүнүн жазылбаган мыйзамдары бар. Конгломератка кирген кайсыл бир адам бийлик жана байлыктын топтолуп жаткан жолдорун башка бирөөлөргө сатып койсо, башкалары анын өмүрүн алып гана тынчыйт. Конгломератты бийликтеги эң таасирдүү адамдар гана кура алат. “Азаттыктын” чуусу көп “Кыргызстандан чыгарылган миллиондордун изи” жана “Бажыдагы миллиондор: карактоо жана калкалоо” деген аталыштардагы иликтөөсү 2011-жылдан 2017-жылга чейин Кыргызстанда конгломерат түптөлүп жашап келгенин анык көрсөттү. Конгломераттын мыйзамына ылайык жашыруун сырды ачыктаган мүчө Айэркен Саймаити бул жашоо менен коштошту.

Германия, улуу Британия, Түркия, Дубайды дүңгүрөтүп, Кыргызстанга бурулган уйгур жолу

“Кыргызстандан чыгарылган миллиондордун изи” деген иликтөөнү “Азаттыктын” журналисти Али Токтакунов “1 долларлык кездеме 100 млн доллардын жүзүн ачат” деп баштайт. Андан ары “Азаттыктын” колуна төбө чачты тик тургуза турган документтер келип түштү. Биздин ишенимдүү булактар 2011-жылдан 2017-жылдарга чейинки аралыкта Кыргызстандан бир нече банк аркылуу 700 млн доллар чет өлкөлөргө чыгарылып кеткенин билдиришти (акча темасына, бажыдагы системаны өзүнчө кенен сөз кылабыз)…

Түркия, Бириккен Араб Эмирликтери (тагыраагы Дубай), Германия, Британия, Швейцария, АКШ, Кытай, Латвия, Орусия, Голландия, Лихтенштейн, Гонконг жана Африкадагы Гана өлкөсү. Бул Айэркен Саймаити Кыргызстандан акча которгон мамлекеттер…” Бул иликтөөнүн жүрүшүндө айтылган сөздөр.

Чын эле жүздөгөн миллиондор менен иш кылган уйгур улутундагылардын үйүрү айтылуу Райым Матраимовго таандыкпы же өлкөнү 7 жыл өз менчигиндей башкарган мурунку ажо Алмазбек Атамбаевкеби?

Миллиондорду адалдаштыруунун адиси, уйгур улутундагы Айэркен Саймаити бул конгломераттын жетим жүгүрүгү гана болгон. Ал буйрукту гана аткарып, тапшырылган ишти жайгарып туруу милдетин аткарган. Миллиондорду жүгүрткөн союздун эң таасирдүүсү Хабибула Абдукадыр. Саймаити Хабибуланын чет өлкөдөгү фирмаларына миллиондогон долларды которуп турган. “Азаттык” айткан өлкөлөрдө чындыгында Хабибулага таандык фирмалар бар болуп чыгууда. Эң кызыгы Абдукадыр башкарган компаниялардын Кыргызстандагы учу мурунку президент Алмазбек Атамбаевге барып такалып жаткандыгында. Ошол түйүндү четинен чечип көрөлү…

Хабибула Абдыкадыр 1964-жылы 16-февралда туулган казакстандык этникалык уйгур, Дубайдын тургуну. Хабибуланын дагы бир аты Палван Хабибула.

2016-жылдын июль айында Хабибула Абдукадыр Германияда W & К деген компаниянын 40 пайыз акциясын сатып алат. Анын өнөктөшү болуп дагы бир казакстандык ишкер Бауржан Баймуханов ушул эле компаниянын 40 пайыз акциясына ээлик кылат. Баймуханов кытайлык ишкерлер менен тыгыз байланышта болуп,“Чжунфу” деген кытайлык компания менен иштешип, Казакстанда кытайлык ишкерлердин кызыкчылыгын коргогон адам. Кытай-казак чек арасында жайгашкан “Хоргос” эл аралык борборунда кумар оюндарына мыйзамсыз уруксат бергени жана жерди ижарага берүү, курулуш иштерине байланышкан 1 млрд теңге менен алдамчылыкка шектелип кармалган. Хабибуланын казакстандык өнөктөшү шылуун болгону далилденген.

2016-жылы Палван Хабибула (Абдукадыр Хабибула) Германияда дагы бир Statuswest GmbH деген компаниянын 80 пайыз акциясына ээлик кылат. “Азаттыктын” иликтөөлөрүндө бул компаниялар тууралуу бир дагы сөз айтылбайт. Иликтөө жүргүзгөндөр жалаң гана “АКА” деп башталган Хабибуланын компанияларына гана кызыгышкан. Кыргызстанга келген уйгурларга таандык “АКА” деп башталган компаниянын изи бир гана Германияда эмес, Улуу Британиядан көрүнөт.

2014-жылы Хабибула Абдукадыр Лондондо Palwan Limited деген жаңы компанияны негиздейт. Палван Хабибуланын экинчи ысымы эмеспи. Улуу Британиянын реестринде Хабибула Улуу Британиянын тургуну деп көрсөтүлөт. Palwan Limited компаниясынын акционерлери Хабибуланын жакындары Улуу Британиянын тургуну, Кытай жараны Айбибула Паливанмухаймайти (1991-жылы туулган), Улуу Британиянын жашоочусу, Кытай жараны Рези Малия (1967-жылы туулган) жана Айбибула Йамаймайти, Айбибула Нуэрмаймайти (1989-жылы туулган). “Азаттык” Рези Малиядан бөлөк, фамилиялары окшош адамдарды жакын туугандар окшойт деп болжойт.

Palwan Limited компаниясынын эки акционери Абибула Паливанмухаймайти жана Рези Малия АКА London Trading Limited деген компаниянын дагы акционерлери жана директорлору болуп саналат. АКА London Trading Limited кийин кайра каттоодон өтүп, АКА London Limited деп атын өзгөрткөн. Бул компания 2015-жылдын 29-октябрында Улуу Британиянын Кингстон-апон-Темс шаарында катталган. Абибула Нуэрмаймайти дагы компаниянын акционери болуп эсептелинет.

Бул түрдүү өлкөнүн тургуну боло калган, кытай жана казак паспорттору менен жүргөн, Дубайда, Лондондо, Германияда, Түркияда катталган компаниялардын директорлору жана негизги акционерлери Европа жана Азия өлкөлөрүндө инвестиция салып жаткандай түр көрсөткөн эл аралык уйгур коомунун бир бөлүгү болуп саналышат. Бул топ бир эле Кыргызстанды эмес, күчтүү делген Германия жана Улуу Британияны дагы таң калдырууга жетишкен. 2015 жана 2016-жылдардагы отчёттор боюнча АКА London Trading Абдукадыр Хабибуладан 2 млн фунт стерлинг акчаны карызга алат. Отчёт боюнча Хабибула АКА London Trading Limited компаниясынын директорлору менен байланышы бар тарап катары көрсөтүлгөн.

Бул британдык компания 2015 жана 2016-жылдары Түркияда катталган Рalvan Insaat Turizm Lojistik San. TIC. Ltd деген компаниядан 7,1 млн фунт стерлинг акчаны карызга алат. Түркиядагы компаниянын ээси болуп баягы Улуу Британияда катталган Palwan Limited компаниясынын жетекчилеринин бири Айбибула Паливанмухаймайти катталат. Ааламды дүңгүрөткөн уйгур ишкерлеринин түрк компаниясы Стамбулда жайгашкан.

Хабибула жана Айбибула деген фамилияга ээ болгон табышмактуу миллионерлерге таандык “АКА” компаниясынын Дубайдагы туундусу АКА International DМСС. Кыргызстандагы чууну жаратып жаткан “АКА…” дал ушул Дубайдагы компаниянын туундусу.

Сапар Исаковдун өкмөтү 60 млн доллар деп бааланган “Акылдуу шаар” долбоорун ишке ашыруу үчүн кытайдын Huawei Technologies компаниясы менен 2018-жылдын башында келишим тузөт. Келишим боюнча кытайлык инвестор 51 млн долларды инвестиция катары салса, 9 млн долларды кыргыз өкмөтү тапмак. Бирок, кыргыз тарап келишимди жокко чыгарган. Негиз катары Huawei Technologies компаниясы Кыргызстанда катталган АКА Invest деген компания 9 млн долларды инвестиция катары салууга даяр экенин, аны өнөктөш катары тапканын келтирет.

Чындыгында, кыргыз коомчулугуна аты-жыты белгисиз бул компания маалымат каражаттарынын бутасына алынып, ар тараптуу изилдөөлөр башталат. Ошондо компания Дубайда катталган АКА International DМСС компаниясынын туундусу экенин, ээлери казакстандык этникалык уйгур Хабибула Абдукадыр, кытайлык Айбибула Нуэрмаймайти жана Айбибула Паливанмухаймайти экенин мойнуна алышкан.

Атамбаев тааныса да тааныгысы келбеген Хабибула менен байланышы

“Осурган кыз осурбаган кыздын бетин аймайт” деген кыргызда орой угулган менен так аныктама берген макал бар. Атамбаевдин “Абдукадыр Хабибула менен мени Сооронбай 2017-жылы өзү тааныштырган” деп беттырмалык кылганы, дал ушул макалга тете. Атамбаев өзү айткандай Кой-Таш элдик республикасындагы резиденциясында эл менен жолуккан мезгилинде, журналисттерге жооп берип жатып “АКА-Холдингдин” башчысы Хабибула Абдукадыр менен Сооронбай өзү тааныштырган, 2017-жылы “Азаттык” баардык жерде кишилериңер бар да. Таап туруп сурагыла да. Хабибула Кудайга ишенген, корккон адам. Атамбаевди кантип тааныдың деп сурагыла. Мага аны Сооронбай тааныштырган” деп ошол эле “Азаттыктын” журналистине жооп айтат.

Журналисттин “Жанагы Пархати дегенди а?” деген суроосуна, мурунку ажо “жок, анын шефин” деп жообун узатат. Атамбаев ушул эки ооз сөзү менен ачыкка чыгарбай сактап келген сырын элден жашырып жүргөн маскасын заматта сыйрып салганын аңдабай калды. “Азаттык” да миллиондорду Кыргызстан аркылуу чыгарып турган Хабибула Абдукадырды иликтеген берүүсүндө Атамбаевдин ушул эки ооз сөзүнө көңүл бурбаганы таң калыштуу болду. Эрнис Кыязовдун “Эмне үчүн Атамбаевдин аты аталган эмес?” деп таң калган суроосу да ушундан улам берилген болсо керек…

“Азаттык” “АКА” деген компанияларга ээлик кылган 4 уйгурдун атын атап, “… Кудрат Нурмамат дагы бар. Бул ысымдар бизге абдан тааныш. Анын ичинде эки компания өзгөчө тааныш жана кызык сезилди. Бул АКА PETROLEUM GMBH жана AKA IMMOBILIEN GMBH. Эми, мына ушулардын Кыргызстандагы изи, Матраимовдорго байланышы тууралуу айтып берсек.  АКА PETROLEUM GMBH Германиянын Мюнхен шаарында Кронштадтер деген чакан көчөдө Хабибула менен Кудрат Нурмаматка катталган. Ал эми АКА PETROLEUM GMBH жана Касым Курбанов аттуу киши Кыргызстанда АКА МИНЕРАЛЗ ЭНД МАЙНИНГ аттуу компания түзүшүп, “Акылдуу шаар” долбоорун Huawei компаниясы менен өнөктөштүктө ишке ашырмакчы болгон. Бирок, Өкмөт келишимди жокко чыгарган. Ушул элe АКА PETROLEUMга таандык АКА МИНЕРАЛЗ ЭНД МАЙНИНГ компаниясы “Мегакомду” дагы толук сатып алуу ниетин билдирген… Айтмакчы, кийин бул компания АКА ИНВЕСТ болуп атын өзгөрткөн. Көрсө, АКА PETROLEUM Кыргызстандагы ырыстуу объектилерге тээ мурдатан эле кызыгып келиптир. Көңүл буруңуз, 2014-жылы Чаткалдагы “Кассан” сурьма кенин “Терек-Сай жаштары” Деген ЖЧК 4,5 млн долларга сатып алган. Аты кыпкыргызча болгону менен бул компаниянын артында турган үчөөнүн бири АКА Петролеум…” Бул “Азаттыктын” көп суроолорду туудурган иликтөөсү.

“Азаттык” айткандай, эми дыкат көңүл буруңуз. Чаткалдагы Терек-Сай сурьма кенине байланыштуу аукцион 2015-жылы өткөрүлгөн. Бул аукционго “Азаттык” айткан АКА МИНЕРАЛЗ МАЙНИНГ компаниясы дагы катышат. Бирок, кенди ХУА-СИНЬ ЖЧКсы 130 миң доллар акча берип, аукциондо жеңүүчү болуп табылган. АКА МИНЕРАЛЗ МАЙНИНГ аукционго жөн гана катышуучу болуп катталып, иш жүзүндө ХУАСИНЬ ЖЧКсын колдоп, болгону 110 миң доллар гана сунуштап койгон. Бул компания утулганы менен ХУАСИНЬ төлөй турчу төлөмдөрдү төлөп турган.

ХУАСИНЬ ЖЧКсы ушунчалык кудуреттүүбү, кимдин компаниясы баарын титиреткен?-деген суроо заматта жаралышы мүмкүнбү? Кызыктын баары тагыраагы Атамбаев жана уйгур мафиясынын аласа-бересеси дал ушул ХУАСИНЬ менен суунун үстүнө калкып чыккан чабынды сыяктуу ачык көрүнөт. “Азаттык” АКА компанияларынын изин иликтеген соң, эң керектүү фактыны кантип көз жаздымда калтырып койду экен? Же иликтөөнү сунуш кылган, “төбө чачты тик тургуза турган” документтерди берген ишенимдүү булактар ушул жерге келгенде секирип өтүп кетүүнү буйрушту бекен?

ХУАСИНЬ ЖЧКсынын 50 пайыз акциясына улуту уйгур Субихи Пархати деген жаш жигит ээлик кылат.

Сухиби Пархати

Ушул жерден Атамбаевдин Кой-Таштагы “Азаттыктын” журналистине Хабибула Абдукадыр тууралуу жообуна жакшылап көңүл буруңуздар. Атамбаев “Пархатиби?” деген суроого “Анын шефи” деп жооп бербеди беле. ХУАСИНЬ ЖЧКсынын 50 пайыз акциясына ээлик кылган суумурун жигит Субихи Пархати мурунку президент айтып жаткан Хабибуланын кол алдындагы адамдын дал өзү. Бул байланышты “Азаттык” көңүл сыртында калтырбашы керек болчу. Атамбаев Хабибуланы 2017-жылы Сооронбай аркылуу тааныгам деп калкка актанганы менен, иш жүзүндө андан мурун эле таанып жатпайбы. 2015-жылы сурьма кенин иштетүүгө лицензия алган ХУАСИНЬ ЖЧКсынын жарым ээси Пархатини Хабибуланын кишиси экенин өз оозу менен ачыктабадыбы. Демек, Хабибула Абдукадыр менен Алмазбек Атамбаев мурун эле чогуу жашыруун иш жүргүзүп, аны сыр бойдон сактап келген деп божомолдомок болот. Ага Хабибула Абдукадыр менен жубайы Раиса Атамбаева болуп кучакташып чогуу түшкөн сүрөтү да далил болууда. Бул сүрөт ачыкка чыкканда, Атамбаевдин жактоочулары “фотошоп, монтаждалган” деп маалымат таратууга жасаган аракеттери ишке ашпай калды. Factchek.kg сайты Атамбаевдин көпчүлүккө жарыяланбай келген сүрөтүн иликтеп, эч кандай монтаждын, фотошоптун элементтери табылбаганын далилдеп койду. Көмүскө каржыдагы “карышкырлар” кыргыз бийлигинин башында турган Атамбаевге жетип, аны менен коюн-колтук алышкан деңгээлге чейин чыкканы эми ачыкталып олтурат.

Хабибула Абдукадыр, Алмазбек Атамбаев, Раиса Атамбаева

“Акылдуу шаар” долбоорун ишке киргизем деген Сапар Исаков “2017-жылы президент Сооронбай Жээнбековдун өтүнүчү менен АКА компаниясынын жетекчиси Хабибуланы кабыл алгам…” деп билдирүү жасаган. Буга ишенүү дагы кыйын. Себеби, ал кезде Атамбаев жана анын Сапар Исаков башында турган командасы Райым Матраимов менен келишкис душманга айланып, Матраимовду кызматтан эбак эле алып койгон эмес беле. Атамбаев Хабибула баштаган уйгур “мафиясы” Матраимов менен иштеп келгенин билген эмес деген өзүнчө эле утопия. Исаков Жээнбековдун сөзүнө караганда Атамбаевдин сөзүн эки дебей аткарганга милдеттүү болуп турганын эске алганда, АКА компаниясы же Хабибула менен жолугуп, алар менен иштешүү керек экендиги тууралуу буйрукту Атамбаев гана бере алмак. Себеби, Атамбаев өзүнө мураскер катары президенттикке алып келген Сооронбай Жээнбековду каржылык маселелерге жолотпой, маселенин баарын өзү чечип, аны жөн гана куурчак катары пайдаланууну көздөгөнүн, “Аталык” институтун түптөөнү максат кылганын убакыттын өтүшү аныктап бербедиби. Эгер “Акылдуу шаар” долбоору ишке ашканда, мүмкүн Атамбаев түптөгөн конгломерат жана көмүскө каражаттын “карышкырлары” анда дагы миллиондогон долларды адалдаштырып сыртка алып чыгып кетмектир.

Көпчүлүктүн көңүл борборунда болгон дагы бир сүрөт Хабибула Сооронбай Жээнбековдун ант берүү аземинде анын бир туугандары олтурган катарда олтурганы.

Хабибуланын ант берүү аземиндеги сүрөтү

Муну ар ким ар кандай божомолдоп жатат. КСДП Атамбаевдин да, Жээнбековдун да аппарат башчысы болгон Фарид Ниязовдун билдирүүсү деп “Сооронбай Жээнбековдун тапшырмасы менен Хабибула Абдукадырды жакын тууганы катары чакырылгандардын катарына киргизгенбиз. Жеке жолугушууда Хабибула Абдукадыр ким болорун сураганымда, эски жакын досу экенин айтып, үй-бүлө мүчөлөрү менен сыйлуу орунга олтургузууну суранды. Жээнбеков сурангандай Хабибула агасы менен эжесинин ортосунда олтурду” деген маалыматты таратты. Бирок, андан күн өтпөй эле Ниязов СИЗО-1ден эч кандай журналист менен жолукпаганын, Хабибула Абдукадыр жөнүндө маек бербегенин билдирген өз колу менен жазган каты жарыяланды. Өз кол тамгасын коюп кат жазган Фарид Ниязовдун катына ишенебизби же эч кандай жазуу же видео кайрылуусу жок эле билдирүү тараткан КСДПнын маалыматына ишенебизби. Ошол эле катарда Атамбаевдин эски жакын таанышы, орустардын бажысын көзөмөлдөгөн Андрей Бельянинов олтурган деп айтылып жаткан маалыматтарга ишенсек, анда бул катарда Атамбаевдин достору сыйлуу конок катары жайгашкан.

Фарид Ниязовдун жазган каты

Казакстандык уйгур Атамбаевдин изин Казакстанга жетелейби?

Субихи Пархатинин өмүр таржымалы менен Атамбаевдин уйгур “мафиясына” чырмалышкан изин иликтегенде, чындап эле төбө чачты тик тургузчу жагдайлар калпып чыкты. 2015-жылы сурьма кени боюнча тендерде жеңүүчү болгон ХУАСИНЬ ЖЧКнын 50 пайыз акциясына ээлик кылган Субихи Пархати 2017-жылдын 27-октябрында Атамбаевге таандык болгон НПФ “Форумдун” 50 пайыз акциясына ээлик кылып, мурунку ажо менен өнөктөш болуп чыга келет. Атамбаев өзүндө калган 50 пайыз акциясын дагы кийинчерээк Субихи Пархатиге сатты кылып өткөрүп берген. Мында келишимге Пархатинин ишенимдүү өкүлү, казак жараны Калжигит Жумабеков деген жаран кол коёт. Пархати деген ким, “доллар менен мульти миллионер” адамдын байлыгын сатып алган олигархпы? Субихи Пархати Кара-Балта шаарында кытайлык уйгур тектүү үй-бүлөдө 1991-жылы төрөлөт. Болочокто Кыргызстандын президентинин өнөктөшү болчу Пархати 3 жашка толо электе атасы апасын кызганычтын айынан өз колу менен мууздап салган деген маалымат бар. Ошондон улам, Пархатини тайатасы алып кетип, Үрүмчүдө чоңойткон. Атамбаевдин табышмактуу өнөктөшүнүн Кара-Балтада калган тайэжесинин сөзүнө ишенсек, Субихи сабатсыз, кыргызча, орусча жаза албайт, чөнтөгүндө “маршруткага да акчасы жок” бала. Эл таңкалгандай “доллар менен мультимиллионер” эмес. Өз аялын мууздаган кылмышкер атасы Казакстанга качып кеткенден кийин, кээ бир маалыматтар боюнча уйгур тектүү Алижан Ибрагимовдун жакын санаалашы болууга үлгүрөт. Чоңоюп калган уулу Субихи менен элдешип, аны өз жанына чакырат. Ошол баланы “подставное лицо” катары алгач Атамбаевдин “НПФ Форум” фирмасынын 50 пайыз акциясын, кийинчерээк 100 пайыз акциясын жаздыртып, экс-президентке эбегейсиз чоң каражаттарды “фирманы сатканынан адал тапты” деп легалдаштырып беришет. Атамбаев өзүнүн өнөктөшү болгон Пархатинин “шефи” катары Хабибуланы айтып жатат. Бишкек шаарынын 7-кичирайонундагы Атамбаев өз каражатыма “7-апрель шейиттери” деген мечитти салдырып жатам, өзүмдүн жеримди мечитке бердим, мечитке кеткен каражатты дагы өзүм табам деп айтканы элдин эсинен чыкпаса керек. Ошол жер “НПФ Форумга” тийиштүү болгон.

“7-апрель шейиттери” мечити

Юридикалык тил менен айтканда “НПФ Форумдун” 100 пайыз акциясына Субихи Пархати ээлик кылган соң, ал мүлк дагы уйгур “мафиясына”, тагыраагы Пархатинин “шефи” Хабибула Абдукадырдыкы. Демек, мечит дагы Атамбаевдин каржысына эмес, Хабибуланын миллиондоруна салынган болуп калабы? Жок, андай эмес дейин десең, чындык ошондой болуп чыркырап жатпайбы, бурадар.

Субихинин өмүр таржымалындагы атасы менен кеткен из айтылуу “Граф” деген ат менен таанылган олигарх Алижан Ибрагимовго алып барууда. Андай болсо “Граф” менен Хабибуланын дагы байланышы бар болуп чыгабы? Пархатинин атасынын дареги Казакстандан чыкса, Хабибула казакстандык уйгур болуп атса, Пархатинин атынан НПФ “Форумдун” акцияларын алган келишимге казактандын жараны кол койсо, “Граф” казактардын олигархы болуп саналса, кыргыз коомчулугу иликтеп бүтө албай жаткан Атамбаевдин байланыштарынын бир бөлугү Казакстанда жаткан жокпу? Атамбаев эч качан өзү тааныбаган адам менен өнөктөш болмок турсун, жанына жакын жолотмок эмес. “Граф” менен мамилеси бар экени буга чейин деле айтылып келген. Алижан Ибрагимов Атамбаевдин 60 жылдык юбилейине келип, кадырлуу конок болуп кеткен. Экөөсүн көмүр мафиясы дагы бириктирет. Бишкек ТЭЦке 2013-жылдан 2018-жылга чейин Ибрагимов ээлик кылган “Шабыркуль” көмүрүн ташып келүү коррупциялык схеманы Атамбаев өзү көмөзөлдөгөн. Бул схемадан дагы миллиондогон доллар саналуу эле адамдын катышуусу менен чыгарылып кетет. Азыр Атамбаевге коюлган айыптардын бири көмүр коррупциясы болсо, аны аткарган Болот Абиров өлкөдөн качып кеткен. Тилекке каршы, көмүрдөгү кара система дагы азыр деле уланып жатат. Энергетика боюнча эксперт, коомдук ишмер Расул Умбеталиев быйыл дагы “Графтын” системасы ишке ашканын, бүгүнкү өкмөт ошол системаны улантууга кызыкдар болгонун маалымат жыйын өткөрүп, ачык айтып чыккан.

Уйгур “мафиясы” же болбосо көмүскө каражаттын “карышкырларынын” чынжырын түзгөнүбүздө Атамбаевсиз куралбай турган болуп чыкты. Хабибула Абдукадыр (Казакстандык уйгур) – АКА компаниялары (Европа, Дубай, Түркиядагы  Айбибулалардын компаниялары) – Кыргызстандагы АКА компаниялары (АКА ИНВЕСТ жана АКА МИНЕРАЛЗ туунду компаниялар) – ХУАСИНЬ ЖЧКсы (Пархатиники, АКА баш ийген компания) – Пархати (АШАнын өнөктөшү) – Хабибула (Пархатинин шефи). Ушул чынжырдан Атамбаевди кантип бөлүүгө болсун.

Кыргызстанда АША түптегөн конгломерат

Өлкөдөн чычкан жөрмөлөсө да көзөмөлгө алчу системаны Атамбаев 7 жылда катуу бекемдеди. Анын бийликтен кеткенден кийин “Билген эмесмин, жаңылыптырмын” дегени карандай калп. Буга өзү да ишенбейт. Атамбаев бир кездеги шоопуру И. Илмияновго экономика жана кадрды көзөмөлдөтсө, С. Исаковго тышкы байланышты ишенип тапшырса, А. Сегизбаев менен Дене-тарбия институтун араң окуп аяктаган Б. Сүйүмбаевге УКМКны башкартса, дагы бир шоопуру Э. Сопоковду салык кызматына алып барса, жансакчысы У. Исраиловду ИИМге олтургузса, К. Кулматовго бажыны берсе, Ф. Ниязов идеологу катары эмгек өтөгөнүн тизмектегенде, өлкөдөн миллиондогон акчалар бул топтон айланып өтө алмак эмес. Райым Матраимов өзүм билемдик кылса беш мүнөткө жетпей башы кетмек. Айэркен Саймаитинин Кыргызстандан чыгарган эң көп миллиондору 2013-2014-2015-жылдарга туура келет экен. Ушул жылдары 502,6 млн долларды чет өлкөлөргө которуптур. Атамбаев дагы ушул жылдардан баштап өзүнүн мультимиллионер адам болгонун кайра-кайра сүйлөй баштаган. Кыргыз экономикасындагы миллиондогон артка кетүү, карызга батуу дагы ушул учурга туура келет. Бул дал келүүбү же миллиондордун изине байланышы барбы? Мисалы, Кыргызстанга кирген бензиндин көрсөткүчү 2013-жылы 801824,3 тоннага жетип, ошондон казынага акча түшсө, 2014-жылы бул көрсөткүч 618437,7 тонна деп көрсөтүлгөн. Бир жыл ичинде бензинди колдонгондор ушунчалык төмөндөгөн дегенге ким ишенет? Атамбаевдин командасы кирген бензинди көрсөтпөй, миллиондогон акчаны сол чөнтөккө урганынын белгиси ушул да. Спирт ичимдиктеринде 2012-жылы 1615,2 миң дал деп көрсөтүлүп, ошондон акциздик салык алынса, 2015-жылы 890,1 миң далга акциздик салык чогулган. Бул тармакта дагы миллиондор казынага түшпөй, конгломератка агылып турган. Тышкы карыз боюнча Кытайдын Эксимбанкынан эле алган кредиттин суммасы 2014-жылы 1115 893 долларга жетсе, 2015-жылы 1296 397 долларга көтөрүлгөн. Бул акчалардын дайынын таппай, конгломераттын мүчөлөрү айыпталып олтурат. Саймаитиге дипномуру менен машинасын берип калкалаган адам дагы Атамбаевдин көздөй кишиси, салык тармагын көзөмөлдөгөн кадры, андан кийин Түркияга консул болуп барган адам болуп жатпайбы. Ушундай бекем чырмалышкан союз миллиондорго эч кандай тийешеси болгон эмес дегенге ким ишенет? Райымды, Сооронбайды ушул тема менен элге бөкөчө, монстр кылып көрсөтүү уят иш эмеспи? Матраимовду суттөн ак деп актагыбыз келбейт. Күнөөлүү болсо ал дагы жоопкерчилик тартышы керек. Президент Жээнбеков ушул системаны сындырып, бир эле топтун кулкунуна куюлуп жаткан финансы булагын казынага бурууга болгон кудуретин жумшоого милдеттүү. Ушуну менен айтчу сөздү токтотуп туралы. Кийинкисинде “Абу-Сахий”, акча маселеси, Райым Матраимовдун бажыдагы таасири, Атамбаев менен Матраимовдун мамилеси, экөөсүнүн ортосундагы ажырым, Саймаити тууралуу сөз кылабыз.

Темирлан Токтоболотов

Булак: “Жаңы Ордо”

Саймаитиге байланышкан жаңжал биринчи кезекте кимге керек?

Ушул жылдын май айындагы “Азаттыктын” “журналисттик иликтөө” (чындыгында журналисттик иликтөө эмес, ага төмөнүрөөктө токтолобуз) деп аталган материалында КРнын Бажы кызматынын жетекчисинин мурдагы орун басары Райым Матраимов уюштурган коррупциялык схемалар аркылуу 2012-2017-жылдардын аралыгында Кыргызстандан Түркияга жалпы суммасы 700 миллион доллардан ашык каражат чыгарылып кеткендиги айтылган. Андан кийинки дебаттарда, тактоолордо, кайчы пикирлерде Матраимовдордун фондусуна Түркиядан Озжан дегендин 200 миң доллар которгондугу жөнүндөгү фактыдан башкасы документтер аркылуу ырасталган эмес.

Бирок, андан көп өтпөй эле ал схемада негизги роль ойногон делинген Айеркен Саймаитинин каржылык документтердеги колу таптакыр башка бирөөнүкү экендигин “5-каналдын” журналисттери аныкташкандан кийин ал берүүдөгү калган фактыларга карата да ишеним азайган. Чындыгында эле схемадагы башкы эсепчи катарында көрсөтүлгөн адамдын документтердеги колу интернеттен алынып, кириш-чыгыш кагаздарына жабыштырыла койгон башка бирөөнүн колу болуп чыкса, деги андай кагаздарга кандай акыл-эстүү адам ишенет?

“Азаттыктын” журналисттери 21-ноябрда дагы эки ЖМК менен биргеликте ал темага кайрылып, бир сааттык экинчи “иликтөөсүн” обого чыгарышты. Иликтөө дегенди тырмакчага алганыбыздын себеби, журналисттер өз алдынча тапкан материалдар эмес, эки жылдан бери Түркияда качып жүрүп, 10-ноябрда өлтүрүлгөн Айеркен Саймаити тарабынан даярдалып, анан “Азаттык” баш болгон эки ЖМК тең шериктикте жарыяланган материал экендиги ачык болду. Орустар мындайды “сливать информацию” деп коюшат. Кыргызстандан кеткенден бери бирөөлөрдөн коркуп, өмүрүнөн коопсузданып, дайыма куралчан жан сакчы менен жүргөн неме “тирүү жан дегениң, бүгүн болсо, эртең жок, эмне болуп кетээрин ким билет” деген ойдо өз кызыкчылыгына жараша маалыматтарды даярдап, ал “Азаттыкка” “сливать” этип жүргөн экен. Ал “сливание” Саймаитинин өз жанын коргоп, өзүн актоо үчүн гана болгонбу, же анда “Азаттыктын” айрым журналисттеринин жекече кызыкчылыктары да барбы, ал тууралуу айта албайбыз. Бирок, ал ишке чоң саясаттагы айрымдар да аралашып, координациялап турушкандыгы ачык эле байкалууда.

“Азаттыктын” акыркы берүүсү эмнеси менен айырмаланды?

Кыргызстандан 700 млн. доллардан ашык каражаттын чыгарылып кеткендиги жөнүндө маалыматты “Азаттыктын” ушул жылдын майындагы берүүсүндө укканбыз. Аны алып баруучу ал акчалардын бардыгы Матраимовдорго таандык кылып көрсөтүүгө аракеттенген менен документтер аркылуу далилдей алган эмес. Кийинки талкууларда, ача пикирлерде ал акчалар көптөгөн ишкерлердин товар сатып алууга топтогон каражаттары экендиги, Айеркен Саймаити Кыргызстанга келгенден бери ишкерлердин акчаларын чет өлкөлөргө чыгарып берүүгө адистешкен жаран экендиги анык болгон.

21-ноябрдагы берүүдө 2012-2017-жылдарда сыртка чыгарылган каражаттардын жалпы суммасы 647 миллион долларды түзгөндүгү, бирок алар негизинен Кытайдын Шиңжан Уйгур автономдуу районунда жашоочу Хабибулла Абдукадыр деген адамдын Ташкенттеги “Абу Сахи” деген базарынан чыгарылган акчалар экендиги ачык болду. Өзбекстанда валюталык тартип катаал болгондуктан “Абу Сахи” базарында топтолгон акчалар алгач Кыргызстанга чыгарылып, анан банктар аркылуу Түркияга жөнөтүлсө, алардын бир бөлүгү андан ары Европага, АКШга, Бириккен Араб Эмираттарына ж.б. өлкөлөргө кетсе, бир бөлүгү адалдангандан кийин кайра Кыргызстандагы схеманын ээлерине которулуп келгендигин Айеркен Саймаити айтты, бир катар документтерди көргөздү. Бирок, тийиштүү органдар ырасташмайынча аларды толук чын деп айтууга да эртелик кылат. Алардын баары болбосо да көбү майдагы берүүдөгү документтердеги Саймаитинин колундай эле жасалма болуп чыгышы да толук мүмкүн. “Азаттыктын” акыркы берүүсүндө уюлдук телефондо Саймаитимин деп сүйлөгөн адам Матраимовдордун фондусуна бардыгы болуп 2,5 миллион доллар которгондугун айтты. Алардын билдирүүсү боюнча, адалданган акчалардан Хабибулла Абдукадыр Бириккен Араб Эмираттарга 50 миллион доллардан ашык которсо, Дубайда Р.Матраимовдун аялы Уулкан Тургунованын наамында жалпы баасы 12,5 миллион долларлык 2 жер участкасы, 1 батир бар экен.

Ошентип бул жолку берүүдө Райым Матраимовго, анын иниси Русланга карата аябагандай оор күнөөлөр коюлгандыгын, алардын бир бөлүгү далилденсе деле экөөсүнүн эркиндикте калуусу өтө чоң маселеге айланарын ачык айталы. Саймаитинин айтуусунда, Хабибулла Абдукадыр Кытайдан Кыргызстанга ай сайын 650дөй товар жүктөлгөн фураларды жөнөтсө, Райым Матраимов транзиттик жүк катарында кагаз толтуруп, ар машина үчүн 4600 доллардан алып, Кара-Суу базарына түшүртүп, ал жерден “Дордойго” жөнөтүп, андан Кыргызстандын товарлары катарында документ жасатып, Россияга жөнөтүп турчу экен. Ал эми Хабибулла Абдукадырдын Ташкентке жөнөтүлчү товарлары адегенде Өзбекстандын Кашкар-Кыштак айылындагы базага түшүрүлүп, анан Руслан Матраимовдун көзөмөлүндө андан ары ташылып кетчү экен. Ошентип Али Токтакуновдун маалыматтарын жалпылаганда, Матраимовдор ай сайын контрабандалык операциялар аркылуу 20-30 миллион доллар таап турушкан болуп саналат. Бул тийиштүү кызматтар тарабынан текшерилип, ачыгына чыгарылбаса, Кыргызстандын жетекчилигинин гана эмес, өлкөбүздүн сырткы имиджине да аябагандай чоң доо кетирет. Анткени, “Азаттык” Айеркен Саймаитинин билдирүүсүнө таянып, Кыргызстандын жогорку даражадагы мамлекеттик чиновниктери аткезчилик менен алектенгендигин жарыялап салды. “Азаттыктын”берүүсүнөн кийин Өзбекстандын тийиштүү кызматтары “Абу Сахи” базарындагы абалга өзгөчө дыкаттыкта карай башташары да шексиз.

Саймаитинин өлүмү кимге пайдалуу?

Эл аралык резонанс жараткан мындай кылмыш катталар замат: “Бул кимге пайдалуу?”-деген суроо пайда болот. Чын эле Саймаитинин өлүмү кимге пайдалуу? Ал кимдерге өзгөчө жакпай калган?

Айеркен Саймаити (бул уйгурча Эркин Самятов дегендин кытай тилиндеги транскрипциясы. Ошондуктан кыргызча Эркин Саматов деп жазган туура болмок, бирок антсек башкалар түшүнбөй калышпасы үчүн биз да башкаларды ээрчип Саматты кытайларга окшоп Саймайити кылып жазганга аргасыз болуудабыз) 1999-жылы Кыргызстанга келип, адегенде ар кандай иштер менен алектенип жүрүп, анан ишкерлердин нак акчаларын Кытайга, Түркияга чыгарып берүүгө адистешкенге өткөн. Мындан бир нече жыл мурда Оштон Үрүмчүгө алынып бараткан ири суммадагы акча каражаттары каракталгандан тартып, кожоюндарынын ишениминен чыгып калгандан кийин Түркияга кетүүгө аргасыз болгон. 2017-жылы Кыргызстанда ага 5 миллиард сомго жакын салыгын төкпөгөндүгү, дагы бирөөнүн 3 миллион 28 миң долларын алдап кеткендиги үчүн кылмыш иши козголгон. Ал 2014-жылы 8-сентябрда жасалма документтер аркылуу Сузак районунун Кызыл-Туу айылынан А№ 3964341, АС 2442976 номерлүү Кыргызстандын паспортун алган, бирок ага жарандык берүү тууралуу жарлык чыкпагандыктан ал мыйзамсыз болуп эсептелет. Ага паспорт берген келинге карата кылмыш козголуп, тергелип, тескелип, сотко өткөрүлгөн.

Саймаити Кыргызстанга же Кытайга экстрадициялоодон катуу корккондуктан улам акыркы жылда Түркиянын жарандыгын алганга тынбай аракеттенип жүргөн. Айрымдардын айтымдарында, ноябрдын аягында ал Түркиянын паспортун да алмак экен. Түркиянын Кытайдагы этникалык уйгурларга боор тартып, аларга жеңилдетилген шартта карап келаткандыгы белгилүү. Бирок, ал Түркиянын жараны боло электе 10-ноябрда өлтүрүп кетишти. Андан кийин Түркиянын ЖМКлары Саймаити Түркияда да бирөөнү 1 миллион 250 миң долларга алдаган, киллерлердин артында ошолор турушу мүмкүн деген божомолдорун жарыялашты. Ал эми биздеги айрым эркин ЖМКлар буга Матраимовдордун, анын артында турган азыркы бийликтегилердин тиешеси бар болуш керек деген жоромолдорун айтып, жазып келатышат.

Кимдин дагы кулагы көрүнүп турат?

Айеркен Саймаитинин акча чыгаргыч бизнесинин гүлдөп, өнүккөн учуру 2012-2017-жылдар болгон. Ошол учурда биздеги айрым эң жогорку кызматтагылардын бизнестеринде уйгур фактору өтө күчөгөндүгү да чындык. Ал жакка аздыр-көптүр катышы бар, мурда АШАнын таразачысы, кампачысы болуп жүргөн А.Ибраимов “Дастанды” жетектеди, мэр болду. АШАнын “Медиа Форумун” Субихи Пархати деген 27 жаштагы жигит 54 миллион сомго сатып алды. Анын Хабибулла Абдукадыр жетектеген компанияларга түздөн түз тиешеси бардыгы, чындыгында ал Хабибулла Абдукадырдын подставалык эле адамы экендиги азыр ырасталууда. Анын аркасы менен Хабибулла Абдукадыр Терек-Сайдагы сурма кенинин бир бөлүгүнө да ээ болгон. “Форумдун” сатылгандыгы жөнүндөгү кагаздар шапке үчүн төлөнгөн акчаларды мыйзамдаштыруу үчүн эле сомдолгон, же дагы бир башка ири операцияны ишке ашыруунун алгачкы кадамы эле болгон. Анткени, Хабибулла Абдукадырдын адамдары кийинчерээк “Мегакомду” сатып алууга, “Коопсуз шаар”долбоорун ишке ашырууну колдоруна алууга да аракет кылышкан. Бирок, бийлик алмашып кеткенден улам ал максаттары орундалбай калган. Эгерде аракеттеги бийлик АША болжогондой, ойлогондой тактекенин эле ролун аткарып калса, Бирштейн, Максим, Ширшов, Елисеев дегендер Х.Абдукадырдын жанында шоона эшкенге да жарабай калышмак экен.

Анан Кыргызстандын бир эмес, эки атайын кызматы тарабынан изделип жаткан Айеркен Саймаитиге дипломатиялык номери бар машинасын берип, аны тайраңдаткан, Кыргызстандын Стамбулдагы мурдагы консулу Эркин Сопоков АШАга таандык “Кыргызавтомаштын” айдоочуларынын бири, анын эң жакын досторунун биринин кара чечекей күйөө баласы болуп жатпайбы!

2010-жылдын апрелиндеги элдик төңкөрүштө Райым-миллионду С.Жээнбеков менен А.Бекназаров Оштогу бажы кызматынын башчылыгынан четтетип салышса, анын 400 миң долларын алып, кайра ордуна койгон ким эле? А.Бекназаров менен АШАнын 2010-жылдын майындагы интернетке чыккан телефондогу жаңжалында ачык эле айтылгандай, ал Убактылуу Өкмөттүн башчысынын биринчи орун басары Алмаз Атамбаев деген адам болчу. Райым-миллионду алты жыл көтөрмөлөп, акырында Республикалык Бажы кызматынын башчысынын биринчи орун басарлыгына алып келип, жетекчиликке шилтегени даяр турган АШАга Райым-миллион күтүүсүздөн эмнеге жакпай калган? Айрымдар ага АШАнын кызы менен Райымдын эжеси келини экөөсү автоунаа койгуч жай талашып, жаңжалдашканы себеп болду дешет. Ал чындыкка жакындабайт, акчага байланышпаса, АША андай нерселерге көңүл деле бурбайт. Ал кызматтан кетип жатканда Райым-миллионду да кызматынан айдаган, ага эки жыл болду. Бирок, Саймаитинин айтымында, андан кийин деле Кыргызстандан мыйзамсыз акча чыгаруулар улантылып келген. Райым-миллиондон кийин Кытайдан келип жаткан жүктөрдү, сырт жактарда кетип жаткан акчаларды ким көзөмөлдөгөн?

Биздин оюбузча, аны мурдагы президенттин ишенимдүү адамдарынын бири көзөмөлдөгөн, Райым-миллионду ошого орун бошотуу үчүн АША кетирген. Анткени, АША өзү кызматтан кеткенден кийин майлуу-сүттүү жерлердин башка бирөөлөрдүн колдоруна тийүүсүн каалаган эмес, Райым миллионго толук ишенбеген. Айеркен Саймаитинин өлүмүнүн бир сыры ушунда жатат. Ал “Азаттыкка” ал адамдар, өзүн коркуткан кимдер экендигин да айткандыгын бөркүңүздөй көрсөңүз болот, бирок алар маалыматты бир жактуу иргеп алышып, Райым-миллион менен азыркы бийликтегилердин беделдерине доо кетире тургандарын гана калтырышып, “арабаны” азыркыларга гана буруп салышкан, алардын артында АШАнын өзү болбосо да анын акчалары тургандай сыяктанат. Өзүңүздөр таразалап көрүңүздөр, мыйзамсыз жүктөрдү өткөрүү, акчаларды чыгаруу негизинен 2012-2017-жылдарда же АША бийликте турган мезгилде болсо да ага карата “Азаттыктагылар” бир да сын айтышпастан, жок дегенде анын атын да атап коюшпастан күнөөнүн баарын азыркыларга төңкөөгө аракет кылышкандары жөн жерден болбосо керек?

Саймаитинин өлүмүнүн экинчи сыры – Үрүмчүдөгү Хабибулла Абдукадыр жетектеген уйгур ишкерлерине барып такалат деп ойлойбуз. Эгерде ал Кыргызстандагы айрым адамдардан корксо, Түркияга качпастан өзүнүн мекени Уйгур автономдуу районуна кетмек. Акчага байланышкан махинациялардан улам ал үчүн Уйгур автономдуу районуна карата жол биротоло жабылгандыгынан, киндик каны тамган жерге барса башынан тез эле ажырап каларын билгендигинен улам Түркияга качкан. Ошондон улам Түркияда жүргөн эки жылдын ичинде мекенине бир да жолу барган эмес. Эгерде ал жакта корко турган эч нерсеси жок болсо, ал ай сайын деле барып турмак. Анткени, жакындык, тамыр-сөөктүк ж.б. мамилелер уйгурларда кыргыздардыкынан да күчтүү, бекем. Байып, ашып-ташып кетсе деле эч кимисинин жөндөн жөн эле элдин катарынан чыгып калгысы келбейт.Мына ушул өңүттөрдөн алганда, бул жактан жоболоңдуу АШАнын “дүбүртү” угулуп, кулагы көрүнүп бараткансыйт…

Жээнбеков АШАдай бизнесчи, соодагер эмес

АША камала электеги “Азаттыкка” берген интервьюсунда өзүн Хабибулла Абдукадыр менен Сооронбай Жээнбеков тааныштыргандыгын айткан. Ал убакта Х.Абдыкадыр дегендин ким экендигин Кыргызстандыктар билишчү деле эмес, бирок “Азаттыктын” кабарчысынын ошол убакта эч кимге белгисиз адам жөнүндө АШАдан сурагандыгы азыр ойлондурбай, шектендирбей койбойт. АША “Азаттык” Матраимовдор, Саймаити жөнүндө топтоп, обого чыгарганы жаткан материал жөнүндө алдын ала билип, мүмкүн таанышып же өзү даярдатып, анан кабарчылардан өзүнөн Х.Абдукадыр жөнүндө суроону өтүнгөн, ал жооптун кийин өзүнө кереги тийерин билген сыяктанат. Иши кылып анда ал Х.Абдукадыр менен аны С.Жээнбеков тааныштыргандыгын айткан.

Президенттин маалыматтык саясат бөлүмүнүн башчысы Т.Стамалиеванын “Азаттыктагы” экинчи материал боюнча жообуна ылайык, С.Жээнбеков 2012-жылы инвестицияларды тартуу боюнча Ошто өткөн форумда Кызыл-Суу Кыргыз автономдуу облусунун жетекчиси Фархат Турду менен бирге келген Х.Абдукадырдын бир тууганы менен таанышып, ал аркылуу 2017-жылы АША экөөсү акеси менен таанышыптыр. Аракеттеги президенттин бир тууган Абдукадырлар менен болгон байланышы ошону менен токтойт, үзүлөт, анткени, С.Жээнбеков бизнесчи же ишкер эмес. Ал эми ишкер, бизнесчи АША ал тааныштыкты кандай өңүттөрдө өнүктөргөндүгүнө, бийликтен кеткендигине байланыштуу көбү ишке ашпай калгандыгына жогоруда күбө болдук.

Мамлекетти жана өкмөттү жетектегендер өздөрүнүн кызматтык функциялары боюнча, эки күндүн биринде ар кандай калибрдеги саясатчылар, ишкерлер, байлар менен жолугуп турушат. Көбүн ошонун эртеси күнү эле эстен чыгарышат. Жолугушкандардын бардыгынын артынан криминал, жеке кызыкчылык издеген туура эмес. Бирок, АШАдай жолугушканын кандайдыр бир кызыкчылык менен көңүлүнө бекем сактап калып, же тыгыз кызматташып кетип, мураскорунун инаугурациясына чакыртып, эң ардактуу орундардын бирине отургузса, ал башка маселе. С.Жээнбековдун инаугурациясына чакыртыла тургандардын дээрлик бардыгын АША менен Фарид Ниязов аныкташып, орундарына чейин аныкташкан. Ал убакта С.Жээнбековдун президенттик аппараттын ички иштерине кийлигишкенге да укугу болбогон, АША менен Фарид өздөрүн Кыргызстандын 2040-жылга чейинки толук кожоюну катарында эсептешкен. Эми өздөрү Х.Абдукадырды ардактуу 2-катарга аракеттеги президенттин бир тууганынын жанына отургузуп, анан эми өздөрү кылгандарды кайра С.Жээнбековго төңкөп жатышкандары – алардын уят-сыйыттары жок, эки жүздүү коркунучтуу адамдардан экендигин гана айгинелейт.

Саймаитини өлтүргөндөр кармалышты, жакында алар буйрутма бергендер кимдер экендигин да айтышат. Аларга буйрутмачыларды жашыргандын кенедей да пайдасы жок. Окурмандарга ага чейин ар кандай имиштерге, эмоцияларга алданбай чабал өрдөк мурда учат болбой, сабырдуулук менен күтө турууну, ошондо бизге белгисиздердин баары болбосо да көбү ачыкка чыгып, бардыгы орду ордуна коюларын гана айта кеткибиз келет.

Автандил Белеков

Булак: «Майдан»

Кризистен кутула албайбызбы? Эксперт – Кыргызстандагы өнүгүү абалынын багыттары жөнүндө акыл калчады

КРнын саясый илимдеринин доктору, 3-класстагы мамкызматтын кеңешчиси Азамат Темиркулов 2020-жылы октябрда өтчү парламенттик шайлоонун алдында КР президенти менен Жогорку Кеңештин депуттарына ачык кат жолдоду. Бул катта жакынкы арада Кыргызстан туш боло турган маселелерге акыл калчанып, өнүгүүнүн эки жолу айтылат.

“Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин урматтуу депутаттары!

Алдыдагы 5 жылдагы Кыргызстан жана анын жетекчилери катары жеке Сиздер төмөнкү көйгөйгө туш болосуздар.

Биринчиден, өлкөдөгү социалдык-экономикалык абал начарлайт. ЕАЭБдин алкагындагы атандашуунун натыйжасында көптөгөн атамекендик ишкерлер коңшулардын ири өндүрүшчүлөрүнө туруштук бере албай калат, өзгөчө бул фермерлерге тиешелүү. Кийим тигүү өнөр жайы төмөндөгөндөн төмөндөп барат. Биздин Ички дүң продукт жылына болгону 4%ды түзөт, бул өнүгүп келе жаткан өлкө үчүн жетишсиз (Өзбекстанда 5,8%, Түрмөнстанда 6%, ал эми Тажикстанда 7%). Өзүңөр билгендей, мындан да силер бийликте турган учурда мамлекеттик карыздар боюнча төлөмдөрдүн туу чокусу 2023-жылга туш болот. Азыр төлөмдөр жылына 200 млн долларды түзүп жатса, туу чокусуна чыкканда 300 млн долларды түзүп калат. Бул Кыргызстандын бүджети менен экономикасына оор жүк болот. Бүгүнкү байкалган Ички дүң продуктунун 4 % болушу жетишсиз, тышкы карызды төлөө 50%га көбөйүп, абалыбызды кыйла кыйнап коет. Мына ушундай факторлор өлкөнүн социалдык-экономикалык абалына терс таасир берет.

Экинчиден, 28 жылдан бери топтолуп келе жаткан улуттук коопсуздук тармагындагы көйгөйлөр курчуйт. Өлкөнүн түштүк облусундагы массалык миграция опурталдуу аймактарда калктын санын азайтып койду. Коңшулар тараптан билинбей жылып келе жаткан миграция чегарадагы чыңалууну ого бетер курчутуп келет. Тилекке каршы, бул тенденция курчуй берчүдөй. 2020-жылы жана андан кийинки жылдарда чегара тарыхында араздашуу да кыл учунда болот. Анткени Тажикстан 2020-жылдагы парламенттик жана президенттик шайлоолордун босогосунда турат, бул  коңшу өлкөнүн ички иштеринде туруксуз кырдаал түзүлүшүнө алып келиши да мүмкүн. Ошондой кырдаалда Тажикстан бийлиги нааразы болгон калктын көңүлүн алаксытуу үчүн коңшулар менен кыжыңдашууга баруудан кайра тартпайт.

Үчүнчүдөн, мамлекеттик башкаруу сапатынын төмөндөө тендециясы өз туу чокусуна жетет. Советтер Союзунда эле түзүлгөн мамлекеттик кызмат 28 жылдын аралыгында бардык тармакты камтыган коррупция менен жердешчиликтин айынан талкаланды. Бийик жетекчилик кызматтарга эч кандай сиңирген эмгеги болбой, мамкызматтагы тажрыйбасы болбой дайындалып келет. Көпчүлүк бычакка сап кадрлар эл аралык уюмдар менен долбоорлорго кетип калышты. Институициялык эстутум менен тажрыйба бөлүшүү практикасы 2000-жылдары пенсияга чыккандар менен кошо кетти. Азыркы тапта мамкызматтарга тажрыйбасы жок жаштар келип жатат, эң коркунучтуусу – алар келгенден кийин мамлекеттик башкаруудагы жетиштүү тажрыйбасы, билим даражасы жок ортоңку жана жогорку катмардагы жетекчилерге туш болушууда. Бийлик институтунда жеке өз бизнесин коргогонду максат кылган жарандардын ири армиясы, ошондой эле патриоттулук жөнүндө бардыгынан катуу кыйкырып, бирок мамлекет түзүлүшү тууралуу адистик көз карашы болбогон жарандар калыптанып калды. Мындай кырдаал жогоруда айтылган кризис учурларында мамлекеттик башкарууга терс таасирин гана берет. Компетентсиз чечимдер менен аларды аткаруу абалды ого бетер курчутуп жибериши мүмкүн.

Жогоруда айтылып, 28 жылдын ичинде чогулган көйгөйлөр дал ушул Сиздердин башкаруу учуруңуздарда курчуй тургандай болуп калды. Кийинки беш жылда улуттук коопсуздук тармагындагы коркунучтар социалдык-экономикалык кыйын кырдаалда жана компетентсиз мамлекет башкарууда өлкөдө жарылып кетчүдөй жагдайды түзүп коюшу толук мүмкүн. Кийинки окуялар эки багыттын бири менен өнүкчүдөй болуп турат.
Терс багыт

2020-жылдагы Жогорку Кеңешке шайлоо иштеп жаткан мыйзамдар менен өтөт. 9%дык босогону колунда каржы булагы бар партиялар гана өтө алышы талашсыз, алар катарына сөзсүз ири бизнесмендерди кошуп киришет, аларда акча да, бизнести башкаруу тажрыйбасы да жетиштүү, бирок макроэкономикада, мамбашкарууда, коопсуздукта жана саясатта алардын билими да, тажрыйбасы да жетиштүү эмес. Бийик босогону аттап өтүү үчүн саясый партиялар коалиция түзүп, кеңейе башташат дечи, бирок алар бир идеологиянын жана өнүгүү программасынын айланасында биригишпейт (анткени формалдуу түрдө гана баш кошушкан), аларды кээ бир топтордун кызыкчылыгы бириктирген болот. Ошентип, Жогорку Кеңеште мамлекетти башкаруудагы компетенциясы эң төмөн депутаттык курам калыптанат. Мындан тышкары ЖКнын репрезентативдүүлүгү да өтө кууш, анткени көптөгөн саясый партиялар 9%дык босогону аттай албай, парламенттин сыртында калган. Парламент калктын кууш бөлүгүнүн кызыкчылыгын гана коргогондуктан, элдин нааразычылыгы күчөй берет, буга социалдык-экономикалык начар абал, туура эмес чечимдер, ошондой эле улуттук коопсуздук көйгөйлөрү кошул-ташыл болуп жатып калат. Алсыз Жогорку Кеңеш компетентсиз өкмөттү түзөт, андай өкмөт жогоруда айтылган көйгөйлөр боюнча экономикада, коопсуздукта, мамбашкарууда адекваттуу чечим кабыл алганга чамасы чак болуп калат. Натыйжада түштүктөгү чегарабыздын кээ бир тилкелеринде башаламандык башталат, тышкы карызды төлөө маселеси чыгат, калк жакырданат, мамлекеттик башкарууну паралич ээлеп, саясый кризиске алып келип такайт, ал өз кезегинде бүтүндөй мамлекетти коллапска, туңгуюкка кептеп коюшу мүмкүн.

Оң багыт

2020-жылы Жогорку Кеңешке шалйоо жаңы эрежелер менен өтүп, босого 5%га түшөт, ачык тизмелер боюнча преференциалдык добуш берүү болот. Электораттын талабына жооп берип жатып, саясый партиялар тизмесине окумуштууларды, юристтерди, аскер кишилерин жана башка интеллигенция өкүлдөрүн киргизе башташат. ЖКга мамлекеттик көйгөлөр жана аларды чечүү жөнүндө түшүнүгү бар талапкерлердин кайсыл бир пайызы келет. Жаңы чакырылыштын сапаттуу курамы колунан иш келген өкмөттү түзүүгө мүмкүнчүлүк берет, андай өкмөт социалдык-экономикалык, коопсуздук жана мамбашкаруу тармактарында жогоруда келтирилген маселелерди адекваттуу чече ала турган болот. Парламент шайлоочулардын негизги бөлүгүн камтый алат, анткени партиялар 5%дык босогону аттап, көчөдө калышпады. Салыштырмалуу түрдө калктын бийликке болгон ишеними артып, дестабилдештирүү тобокелчилигин төмөндөтөт. Кыргызстан жана анын менен бирге Сиздер да саясый кыл көпүрөдөн өтүү мезгилин ийгиликтүү аяктайсыңар.

Жогоруда айтылгандардан улам, парламенттин жаңы курамына мамлекеттик көйгөйлөрдү чечүүдө жетиштүү деңгээли бар өкүлдөрдүн өтүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу абадай зарыл.

Ага кантип жетише алабыз? Төмөнкү үч нерсени аткара алсак гана:

шайлоо босогосун 5%га түшүрүү;

ачык тизме боюнча преференциалдуу добуш берүүнү киргизүү;

адилетүү, атаандаштык жана ачык шайлоону камсыз кылуу.

Бул сунуштарды жүзөгө ашыруу үчүн Сиздерде бардыгы бар: убакыт да, каражат да, адамдык ресурстар да. Болгону саясый эрк, Сиздердин эркиңер талап кылынат, ушуга байланыштуу буга биздин өлкөнүн келечеги жана 6 млн жарандын тагдыры көз каранды.

Урматтуу Сооронбай Шарипович! Урматтуу Жогорку Кеңештин депутаттары!

Дүйнөдө 4 миңдей эл бар, бирок алардын 195и гана өз мамлекетине ээ. 40 млн күрддөр менен 20 млн уйгурлардын мисалында көрүп жатабыз, ХХI кылымда өз мамлекети жок элдер гана азап тартып, кемсинүүнүн кемесинде калып келет. Ал эми Биздин, өзүбүздүн Кыргыз мамлекетибиз – бул баа жеткиз мурас, аны бизге ата-бабаларыбыз калтырып кеткен, биз аны өз урпактарыбызга калтырабыз, дал ошол келечек балдарыбыз эркин жашап, өз өлкөсүндө өнүгө беришин тилейли. Мындан ары биз мамлекетибизди ач көз өзүмчүлдөр менен билими тайкы, бирок амбициясы аттын башындай жана өзүнө гана ишенген популисттерге бере албайбыз! Мындай терс көрүнүштөрдүн уландысы мамлекеттик аппараттын өзүн, аны менен бирге Кыргыз Республикасы деген мамлекеттин жок болушуна гана алып келет. Мындай коркунучтардын реалдуулугун 2005-2010-жылдардагы окуялар далилдеп койду…

Азыр өлкө оор тандоонун алдында турат, биз бардыгыбыз, Сиздер биринчи кезекте, адилеттүү, таза адамдардын келиши үчүн колуңардан келгендин бардыгын жасоого милдеттүүсүңөр. Сиздер өлкөбүздүн гүлдөшүн жана бала-бакырабыздын татыктуу жашоосун каалайсыңар деп ойлойбуз. Мен Сиздердин 2020-жылдагы парламенттик шайлоого чоң жоопкерчилик менен карап, туура чечим кабыл аласыңар деген ишенимим зор. Дал ошол чечимиңерден мамлекетибиз менен элибиздин тагдыры чечилет”.

KyrgyzToday.kg кыргызчалады

Булак: reporter.kg

Меню