Menu

ИНТЕРВЬЮ

Кундуз Жолдубаева: "Садыр Жапаровдун эң башкы миссиясы- келе жаткан шайлоону таза өткөрүү"

– Төңкөрүштөн соң Кыргызстан дүйнөлүк коомчулукта кандай бааланууда? Мындан ары мамлекет катары аброюбузду көтөрө алабызбы?

– Азыркы бийликти бир дагы чет өлкө расмий тааный элек. Дүйнөлүк басылмалар «Кыргызстанда убактылуу бийлик орноду» деп жазып жатышат. Ооба, Садыр Жапаров эл шайлаган президент эмес, ал өткөөл мезгилде жөн гана өлкө башчынын милдетин аткаруучу. Анысы аз келгенсип, азыркы бийликти «криминал менен байланышы бар» деп чочулап, Кыргызстандын стратегиялык өнөктөшү болгон Орусия каржылык жардам көрсөтүүнү токтотту. Башка мамлекеттер деле көмөк көрсөтүүгө анчейин кызыкдар эместей. Мыйзам бузулбай, адам укуктары сакталып, эл аралык келишимдерди аткарып, коррупция менен чыныгы күрөштү жүргүзүп, президентти жана Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоону ачык, таза өткөргөндө гана аброюбузду көтөрө алабыз. Болбосо, Кыргызстан туруксуз өлкө катары дүйнө жүзүнө таанылып отурат.

– Учурдагы кадр саясатына карата сын-пикирлер курчуп баратат. Баягы эскилер, кошоматчылар, о.э. «кол ийрисине тарткан» тажрыйбасыз адамдар тартылып атабы? Же кырдаалга жараша профессионал кадрларды тандоого мүмкүнчүлүк болбой калдыбы?

– Дал ушул кадрдык саясат мурдагы президенттердин түбүнө жеткен. Куда-сөөк, дос, ака-үкаларды, тааныш-билиштерди коюп жатышып, өздөрүнө өздөрү өкүм чыгарышкан десек болот. Бүгүн да баягы эле таз кейпибизге түштүк. «Аңгектен качсаң дөңгөккө» дегендей эле болуп калды. «Таза, жаш жүздөр келсин» деген ураанды эстеп да койгон киши жок. Жөн гана сөз түрүндө айтылган чакырык жана убада бойдон калды. Өкүнүчтүү… Люстрация менен реставрацияны алмаштырып алгандай эле болуп калды. Бу да болсо чоң көрсөткүч. Кайрадан мамлекеттик кызматтарга эски кадрлардын келиши коомчулукта сын-пикирлерди жаратып жатат. Бул президенттин милдетин аткаруучу Садыр Жапаровго жана анын айланасындагыларга коңгуроо. Бийлик атаандаштыктан коркпошу керек. Команда күчтүү, өз позициясы бар адамдардан турса, ийгилик болот. Жээнбековдун бийлигинин катасы мына ошондо болгон, жалаң чабал кадрларды топтоп алып, акыры кыйрады. Профессионалдарды тартууга, албетте, мүмкүнчүлүк бар. Кырдаалды эске алып, тескерисинче, баардыгын тазалаш керек эле. Эмне үчүн эл толкуду? Ошол «чимкирик» саясатчылардын кесепетинен жаны- кашайып эшикке чыгып, элдин кызыкчьшыгын 2000 сомго теңеп койгон Жээнбеков кланын ээрден оодарып түштү. Бирок элдин жеңишин бир саясый топ жалгыз өзүнө энчилеп алды. А эл мүдөөсү ошол бойдон көз жаздымда калды. Мунун арты эмне менен бүтөрүн унутушпаса. Ошол эле мурдагы президенттердин тагдырын эстеп, бийликти узурпациялоодон коркушпайбы?..

– Жаңы бийлик көчө мыкчыгерлеринин күчүнөн сырткары пиар-идеологиялык, аналитикалык табылгаларга таянса, балеим караңгыдан жол тапкандай чыракты күйгүзөт беле?..

– Азыркы бийлик «күч менен баарын чечсе болот экен» деген түшүнүктү идея кылып алгандай туюлуп жатат, чынын айтканда. Ар бир кадам терең ойлонулуп, акыл калчап чечилиши абзел. Ооба, Садыр Жапаровдун коомдо аброюнун өсүшүнө соцтармактардагы жеңил пиар өбөлгө түздү. Улуттук-патриоттук идеологиянын негизинде өзүнө күч топтоду да. Анан кыргызым негизи жароокер келет эмеспи, башынан оор кыйынчылыктарды өткөргөн саясый туткунду бир заматта элдик баатырдай көтөрүштү. Эми ошол ишенимди кармап калуу оңой иш эмес. Улуттун, мамлекеттин кызыкчылыгын көздөп иш алып баруу шарт. Ал үчүн сөзсүз олуттуу стратегия керек. Чечкиндүү кадамдар ташталып, кардиналдуу өзгөрүүлөрдү жасап, системанын реформасын ишке ашыруу кажет. Анан ошол ишти элге туура жеткирүүдө пиар-стратегия болуусу зарыл. Бирок, жеңил пиардан алыс болуш керек. Ал убактылуу гана жемишин берип, кайра тескери таасирин бериши болуп турган эле иш.

– Мындан ары парламенттик, президенттик шайлоолор бар. Туруктуулукту камсыздап, саясый чоң иш-чараларды өткөрүүгө кудуретибиз жетеби?

– Шайлоолорду өткөрүүгө милдеттүүбүз. Андан качып кутула албайбыз. Бирок кеп башкада. Эгерде туура эмес кадрдык саясат уланып, 5-октябрдан кийин коюлган талаптар аткарылбаса, таза шайлоонун ийгиликтүү өтүшүндө күмөн бар. Ошол эле «форма-2», шайлоо босогосун 7 пайыздан ылдыйлатуу, үч партия – «Мекеним Кыргызстан», «Биримдик» жана «Кыргызстан» партияларынын күнөөсүн аныктап, таймаштан четтетүү  деген сыяктуу кадамдарга барбасак, кайра эле өткөн шайлоодогу маселелер жаралат. Анда эл кайра толкуп, туруктуулукту сактоо кыйын болот.

– Учурда Алмазбек Атамбаев баш болуп, командасынан дагы кимдер камакта кармалышууда? Алардын бүгүнкү саясатка көз караштары, дегеле акыбалдары кандай?

– Экс-президент менен катар абакта президенттин аппаратынын мурдагы башчысы Фарид Ниязов, жансакчылары Дамир Мусакеев жанан Канат Сагымбаевдер. Дамир Мусакеевдин иши боюнча кассациялык арыз 7-октябрда эле тапшырылган. Бирок дагы да иш Жогорку сотто карала элек. Бул көрүнүш көп нерседен кабар берет. Эмне үчүн ошол эле Садыр Жапаровдун, Камчыбек Ташиевдин, Талант Мамытовдордун иши чагылгандай тез каралып чыгып, акталышты да, Мусакеевдин иши ордунан жылбай турат? Мыйзам баардыгына бирдей иштеш керек эле. Фарид Ниязов менен Канат Сагымбаевдерди 9-октябрь күнү «массалык башаламандыкты уюштурду» деп камакка алышты. Анда эмнеге ошол эле аянтта чагым уюштурган башка адамдарды кармашпайт? Жадагалса ок атылып, экс-президентке кол салуу аракети болгон. Ошол аткан кишинин тасмасы интернетке жайылды. Кана, аны издеп тапканга күч органдары аракет кылып жатабы? Ал күнү аянтта башка партиянын дагы өкүлдөрү болгон. Алар тынч жүрмөк тургай, мамлекеттик кызматтарга барышты. 5-6-октябрдагы массалык башаламандыктарды уюштурууга шектелип «Социал-демократ» партиясынан жаш талапкер Темирлан Султанбековду гана камашып, кайра үй камагына бошотушту. Ошол эле иш боюнча генерал Курсан Асанов дагы абакта. Ал күнү башка да партиялардын лидерлери аянтта жүргөн. Бүтүндөй эл толкуган. Анан эле келип, бийликке ыңгайсыз адамдар куугунтук көрүшүүдө. Садыр Жапаровдун сөзү иши менен коошпой жатат. (Ажонун сөзү эки болбош керек. Мына, Сооронбай Жээнбеков эки сүйлөп жатып, акыры бийликтен айрылды). «Саясый куугунтук болбойт» деген убада кана? Калыс, баардыгына бирдей мамиле болуш керек мыйзам чегинде. Ошондо гана бийлик элдин ишенимине татыйт.

– Сапар Исаков менен Албек Ибраимов көтөрүлүштү ийгиликтүү пайдаланышты окшойт. Кайда качып кетишкен?

– Алардын кай жерде экендиги жадагалса жакын туугандарына да белгисиз. Биз Сапар Исаковдун коопсуздугуна санаа тартып жатабыз. Анын кабары 10-октябрдан бери белгисиз. «Жанында эч кандай документтер дагы жок болчу» деп жатат жубайы. Амандыгын гана тилеп турабыз. Башка күчтөрдүн («каралардын») колуна түшүп калбагай эле….

– Кой-Таш окуясы боюнча сот процесстери көңүлдөн сырт калып калгандай. Келечектеги саясый кырдаалга баш оору жаратышы ыктымалбы? Мурдагы бийлик өкүлдөрүнүн жоопкерчиликтери каралабы?..

– Кой-Таш окуясы боюнча кылмыш иши толугу менен ойдон чыгарылып, Жээнбековдун бийлигинин саясый заказы болгон. Оор жана өтө оор беренелер менен айыптар коюлуп, тергөөнү бир тараптуу жүргүзүшкөн. Анысы аз келгенсип, соттук териштирүүнү жабык кылып коюшкан. Эмнеге? Анткени коомчулукка чындыкты жеткирбөө амалдарын кылышкан. Ошол эле атайын операцияга мыйзамсыз буйрук берген адамдардын жоопкерчилиги каралган эмес. УКМКнын мурдагы жетекчиси Орозбек Опумбаев парламенттин трибунасынан: «Атайын операциянын беш варианты бар болчу. Президент Сооронбай Жээнбеков менен макулдашылып, ушул вариант тандалган» деп айткан. Анда Сооронбай Жээнбековдун дагы жоопкерчилиги каралышы керек. Бирок, азыр ага экс-президент макамын берип, кол тийбес кылып коюшту. Ошол эле иш ордун таштап качып жүргөн Опумбаевдин жоопкерчилиги каралабы? Кашкар Жунушалиев качып кетип кутулабы? Ички иштер министрлигинин тергөө башкармалыгынын жетекчисинин мурдагы орун басары, Жээнбековдордун заказынын башкы аткаруучусу Эркебек Аширходжаевди болсо министрдин орун басары кылып дайындап коюшту. Кой-Таш боюнча соттук отурумда атайын операциянын кыйрашы үчүн жоопкерчиликти каза болгон Үсөнбек Ниязбековго түртө салуу аракети болуп жатат. Анын өлүмүнүн чыныгы жагдайларын иликтеп чыгууга кызыкдар эместиги көрүнүп эле калды. Биринчи аны «Калашников» автоматынан ок жеп көз жумду» дешип, адам кармашты. Бир аз убакыттан кийин экспертизанын бүтүмүн каалагандай чыгарып, Алмазбек Атамбаевге илип жатышат. Мындан башка толгон-токой жагдайлар бар. «Бийликти күч менен басып алуу» беренеси менен айыптоо акылга сыйбаган нерсе. Атамбаев Кой-Ташта отуруп алып, кантип бийликти басып алууга аракет кылыптыр? Башка беренелер менен дагы айыптар ошондой эле. Кыскасы, бул иш толугу менен кайра тергелип чыгышы керек.

– Парламенттик шайлоого катышууга ниетиң барбы?

– Чынын айтсам, акыркы саясый окуялардан кийин шайлоого катышмак тургай, «Кыргызстандан кетип эле калыш керек экен» деген ой келди. Мындай көз караш менде гана эмес, башка көптөгөн ой жүгүртө алган жаштарда, кесипкөй адистерде да пайда болду. Албетте, бул өкүнүчтүү. Президенттин милдетин аткаруучу Садыр Жапаровдун эң башкы миссиясы – келе жаткан шайлоону таза өткөрүүгө өбөлгө түзүү. Ошону менен тарыхта калат. Таза, жаңы жүздөрдүн бийликке келишине мүмкүнчүлүк берүүсү кажет. Антпесе, кайра эле баягы акчалуу шылуундар шайланып келип, Үмүтбекке окшогон жаш балдардын өмүрүн садага чаап, Кыргызстанды каалагандай калчай беришет. Жаштар азыр бир муштум болуп түйүлүп, өлкөнүн келечегин колго алуусу абзел!

Асланбек Сартбаев

Булак: “Азия ньюс”

Сания Токтогазиева: Авторитардык режимге жол ачылууда

Сания Токтогазиева

Президенттин милдетин аткаруучу жана премьер-министр Садыр Жапаров Кыргызстандын президентин жана Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоо жөнүндө “Конституциялык мыйзамдын айрым ченемдерин колдонууну токтото туруу жөнүндө” мыйзамга кол койду. Учурда референдумду өткөрүү канчалык мыйзамдуу?

Борбор Азиядагы Америка университетинин ага окутуучусу, адам укугу боюнча координатор, конституциялык укук боюнча эксперт Сания Токтогазиева «Азаттык» радиосунун суроолоруна жооп берди.

– 22-октябрдагы Жогорку Кеңеш парламенттик шайлоону жылдырып, президенттин милдетин аткаруучу Садыр Жапаров тиешелүү мыйзамга дароо кол койду. Үч ай ичинде конституциялык реформа жасоо деги эле мүмкүнбү?

– Жок, үч айдын ичинде толугу менен конституциялык реформа жасоого мүмкүн эмес. Биздин Баш мыйзамдын 114-беренесине ылайык ага өзгөртүү киргизүү үчүн Жогорку Кеңештин депутаттарынын жалпы санынан үчтөн эки бөлүгүнүн катышуусу менен үч окуудан кабыл алынат да. Ошол үч окуунун ортосундагы аралык эки ай болуп эсептелет. Окуулар эле төрт айга созулат.

Андан тышкары долбоор улуттук талкуулоого чыгарылышы керек. Буга болжол менен бир ай кетет. Андан кийин сунуштардын баары кабыл алынгандан кийин жаңы долбоор Конституциялык палатага жөнөтүлөт. Ага да убакыт керек. Жалпылап айтканда, кеминде алты айга чейин созулган процесс. Азыркы болуп жаткан кырдаал абдан чоң шек туудуруп жатат. Үч айдын ичинде конституциялык реформа жасоо мүмкүн эмес.

– 6-чакырылыштын депутаттары өз мөөнөтүнөн дээрлик сегиз айдан ашык иштемей болду. Бул конституциялык нормаларга туура келеби? Ошол маалда парламенттин кабыл алган чечимдери канчалык легитимдүү?

– Толугу менен алардын чечим кабыл алуусу туура эмес. Себеби, Баш мыйзамдын 70-беренесине ылайык Жогорку Кеңеш беш жылдык мөөнөт менен шайланат. Ошондо расмий жана формалдуу түрдө Жогорку Кеңештин алтынчы чакырылышынын иши 15-октябрда бүткөн. Конституцияны бузбаш үчүн азыр шашылыш түрдө Борбордук шайлоо комиссиясынын чечимине ылайык 20-декабрда шайлоо өтүшү керек.

Баса белгилей кетчү нерсе, азыркы 6-чакырылыштын депутаттары мыйзамдуу түрдө да, моралдык жактан да референдум өткөрө алышпайт. Баш мыйзамдагы 71-берене боюнча жаңы парламенттин биринчи жыйыны болгондо эскинин ыйгарым укуктары бүтөт деп да жазылган. Бул беренени кандай түшүнсө болот? Шайлоо маалында «Биримдик», «Мекеним Кыргызстан» партиялары мыйзам бузгандыктан азыркыдай саясий кризисте калдык.

6-чакырылыштын депутаттары азыр бийликтеги вакуумдун алдын алуу боюнча эле иштеп калган. 15-октябрда мөөнөтү бүткөндүктөн, бул чакырылыш эч убакта өзүнүн ыйгарым укуктарын конституциялык реформа сыяктуу фундаменталдык нерселерге пайдаланууга укугу жок. Мыйзамдык, моралдык, укуктук жактан да эч кандай укугу жок. Алардын кылып жаткан иштери толугу менен легитимсиз, Баш мыйзамга каршы келет.

– Алардын бул чечимдерине кантип жол бербей коюуга болот? Анын да механизмдери болушу керек да?

– Механизмдери бар, маселен кечээги мыйзамды кабыл алууда абдан көп мыйзам бузуулар болду. Азыр бир механизми – Конституциялык палатага кайрылуу. Эгер ал жакта Баш мыйзамды чындап эле коргоочу судьялар отурса, анда бул мыйзамды такыр эле Баш мыйзамга дал келбейт деп четке кагышы керек. Менимче, бүгүн оппозициялык партиялар ушундай сунуш менен чыгышы мүмкүн.​

22-октябрда Жогорку Кеңештин 6-чакырылышынын жыйыны, анда кабыл алынган чечимдер толугу менен Кыргызстанга жасалган чыккынчылык деп эсептелинет. Биз Кыргызстанды укуктук, демократиялык өлкө десек, мындай чыккынчылык болбошу керек.
– Бирок, оппозициячыл «Ата Мекен» партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев “референдум өтсө Түркмөнстанга айланабыз” деп айтып жүрүп эле бир түндө пикирин өзгөрттү. Депутат Сулайманов да катуу каршы туруп эле эртеси шайлоону жылдырганды колдоду. Бир түндө эмне өзгөрдү деп ойлойсуз?
– Чындыгында эмне себеп болгонун билбейм, бирок Өмүрбек Текебаевдин айткан сөздөрү позициясына таптакыр дал келбейт деп ойлойм. Эгерде чындап эле бийликтин узурпациясына каршы болсо Текебаев да, Сулайманов да акырына чейин Баш мыйзамды өзгөртүүгө жол бербей турушу керек эле.

Текебаев айтып жатпайбы, «шарт койдук, парламенттик башкарууну сактап калабыз» деп, бирок анын айткандары ишке ашпайт. Анткени, азыр биз реформага жол берсек, толугу менен президенттик, ал тургай супер президенттик башкарууга жол ачат. Бизде плюрализм жок.

Дагы шек туудуруп жатканы ким бул жаңы Баш мыйзамды үч-төрт күндө жаза калды? Демократиялык мамлекетте мындай болбойт. Бул үчүн конституциялык кеңеш түзүлүп, инклюзивдүү процесс болушу керек. Өзгөртүүнү ким жазганы да белгисиз. 22-октябрда Жогорку Кеңештин 6-чакырылышынын жыйыны, анда кабыл алынган чечимдер толугу менен Кыргызстанга жасалган чыккынчылык деп эсептелинет. Биз Кыргызстанды укуктук, демократиялык өлкө десек, мындай чыккынчылык болбошу керек.

– Деги эле Кыргызстанда башкаруунун «америкалык моделин» – президент аткаруу бийлигин да өз колуна алган система түзүү канчалык реалдуу?

– Менимче бул таптакыр реалдуу эмес. Себеби, АКШнын өзүнүн тарыхы бар. Ал жакта система такыр башкача, аны Кыргызстанга алып келүү мүмкүн эмес. Мындан тышкары Садыр Жапаров жана аны тарапташтары бир мандаттык шайлоо системасы келет деп. Азыр биз саясий-укуктук контексттен карап, референдумга жол берсек кайра эле Кыргызстанда толугу менен супер президенттик, авторитардык, кландык режимдин калыбына келишине жол ачабыз.

Натыйжалуу, тең салмактуу төгөрөгү төп келген Баш мыйзамды кабыл алыш үчүн бизде саясий плюрализм болуп, саясий процесстерге максималдуу өкүлчүлүк талап кылынышы керек да. Бизде андай жок азыр, тилекке каршы бардык процесс жашыруун болуп жатат. Анан кантип эле ушул жапма челек позициясынан кийин элдин таламын талашкан, адилет Баш мыйзам жазылат деп ишенишибиз керек? Мен конституциялык адис катары ага ишенбейм.

Булак: “Борбор Азия жаңылыктар кызматы”

Камчыбек Ташиев УКМКнын ишин жөндөп кете алабы?

Бекболот Талгарбеков, экс-министр:

“Коррупцияга каршы чыныгы күрөш жүрөөрүнөн шек санабайм”

– Камчыбек Ташиевдин криминалдар менен коррупционерлерге жарыялаган күрөшүнөн майнап чыгабы?

– Камчыбек Ташиевдин чоң саясатта жүргөнүнө он беш жыл болду. Депутат, министр, парламентте фракция жетекчиси катары өзүн көрсөтө алды. Жетекчилик мыкты сапаттары бар. Анык профессионал, койгон максаттарын турмушка ийгиликтүү ишке ашыра алат. Мен шакиртимдин саясатта тазалыгы менен өзгөчө сыймыктанам. Эмгек жолунда элдин, мамлекеттин чөнтөгүнө эч кол салбады. Казынадан бир сом уурдабады, бир кирпич же бир сотка жер менчиктештирип албады. Ошол себептен, биздин терең коррупцияга баткан өлкөбүздө Камчыбектин улуттук коопсуздук кызматын жетектеши эң туура болду. Учурда ал Садыр Жапаров экөө зор иштерди баштап, улуу максаттарды коюп жатышат. “Баары ойдогудай болот”- деп айтуудан алысмын. Кыйынчылыктар жетиштүү. Бирок, коррупцияга каршы чыныгы күрөш жүрөөрүнө, анын деңгээли бир топ ылдыйлаарынан шек санабайм. Таза жана эрки күчтүү инсандар гана коррупция жана криминалга каршы күрөшүүдө жеңишке жетише алышат.

Жусупжан Жээнбеков, коомдук ишмер:

“Эң башкысы – Камчыбек Ташиев мамлекетибиздин патриоту”

– Жусупжан агай, коомчулукта Камчыбек Ташиевдин Улуттук коопсуздук кызматына жетекчи болуп дайындалганын бири колдосо, бири сындап жатат. Ал ишенимди актай алабы?

-Камчыбек Ташиев Кыргызстандын ысык-суугуна чыдаган жана мамлекеттин өнүгүп-өсүшүнө алдыңкылардан болуп, өз салымын кошуп жүргөн жарандарыбыздын бири! Эң башкысы мамлекетибиздин патриоту! Менин оюмча Камчыбек иним ишенип берилген кызматын өтөөсүнө чыгат. Чоң ишеним менен берилген кызматтын ажарын ачат деген ниеттемин! Көбүн эсе сырттан баш баккан жана каржыланган эл бузарларга чукул көңүлүн бурса керек деп ойлойм.

– Берген убадаларынын өтөөсүнө чыгып, коррупционерлер менен криминалга каршы күрөшкөнгө күчү жетеби?

– Камчыбек иним эл ишенимин актоо үчүн коррупция менен күрөштү күчөтүп, криминал менен аёсуз күрөшөт. Ошондой эле элдин канын соргон коррупциянын түпкүрүндөгү күрөө тамырын кыркышы керек. Камчыбек Ташиев үчүн алдыда өтө чоң сыноо турат. Жаңы жумушунда ийгилик колдосун, кажыбас кайрат, эрк тилеймин жана этият болуусун каалайм.

Самсаалы Четинбаев, коомдук ишмер:

“Убакыт берип, ишине ийгилик каалайлы”

– Самсаалы мырза, Камчыбек Ташиев Мамлекеттик Улуттук коопсуздук кызматына жетекчи болуп дайындалды. Жооптуу кызматты аркалаганы туура эле болдубу?

– Туура же туура эмес деп айтыш али эрте. Убакыт берип, ишине ийгилик каалайлы. Кызматына киришип жатып, журналисттерге берген жооптору жакты. Эл үчүн, мамлекет үчүн иштейм деген ниети билинип турат. Баягы атың ачкүр ковид менен ооруп айыкканда айткан сөзү да эсимде. Негизи кайсыл жерде болбосун адам аракеттенсе эле жыйынтык чыгат. Азырынча сын айткандан оолак болуп, убакыт бергенибиз оң болоор.

– Камчыбек Ташиев коррупция жана криминал менен курөшө алабы?

– Ташиев Өзгөчө кырдаалдар министри болуп жакшы иштегени көп эле жерде айтылып жүрөт. Андан бери да башынан далай нерсе өттү. Криминал жана коррупционерлер менен күрөшө алат деп ойлойм.

Турсунбек Акун, шайлоо боюнча мониторинг борборунун жетекчиси:

“Камчыбек Ташиев элдин ишенимине ээ болгон өжөр, баштаган ишин аягына чыгарган таза адам”

– Турсунбек мырза, коомчулукта Камчыбек Ташиевдин УКМКны жетектегени боюнча түрдүү кептер айтылып жатат. Анын ошол кызматты аркалаганга 6асып өткөн жолу, кылган кызматы жол береби?

– Камчыбек мырза, биринчи күндөн баштап, Садырдын жанында болуп, достук милдетин аткарды. Досчулуктун мыкты үлгүсүн көрсөттү. Негизи Камчыбек Ташиев УКМКны жетектегени туура эле болду. Досуна жардам бериш үчүн да ошондой жооптуу кызматты аркалашы керек эле. Анын генералдык чини бар. Өзгөчө кырдаалдар министри болуп да жакшы иштеген. ӨКМ деле кандайдыр бир деңгээлде аскердик уюм болуп эсептелет. Камчыбек Ташиев өзү да патриот. Ош окуясында патриоттуулугун даана көрсөткөн адам. Элдин таламын талашкан, элдин ишенимине ээ болгон өжөр, баштаган ишин аягына чыгарган, “ичти, жеди” деген сөз ээрчибеген, күрөшчүл таза адам. Эми шашып кетпей ар бир сөзүн ойлонуп сүйлөп, токтоо болуп, бардык маселеге салмактуу чечим чыгарса, сөзсүз түрдө иштеп кетет. Ишинен да оң жыйынтык чыгарат. Мен бул дайындоону колдойм. Камчыбек Ташиевди туура эле дайындоо болду деп эсептейм. Ал тургай Мамлекеттик улуттук коопсуздук комитетинде Ташиевдин мезгилинде коррупцияга каршы чыныгы күрөш, тазалануу болгон, коррупционерлердин бетин ачкан деген жакшы сөздү калтырып кетет деген үмүтүм бар.

– Коррупционерлерди эселеп кустура алабы?

– Чынында коррупция менен күрөшүш өтө татаал. Оор процесс. Бирок, акчаларды уурдап коомго, мамлекетке зыян келтирген чиновниктерди катуу жазалап, алардан кустуруу же болбосо өндүрсө, мамлекет үчүн чоң иш кылган болот эле. Эми Садыр Жапаровдун командасындагы эң жакын жана ишенимдүү адамы болгон Камчыбек Ташиев айткан сөздөрүн, берген убадаларын аткарбаганга акысы жок. Анткени, убадаларды эл алдында берди.

Бейшенбек Абдырасаков, экс-депутат:

“Камчыбек Ташиев коррупционерлерди кустуруп, кытайдын карызын төлөтсө, кыргыздын тарыхында Исхак Раззаковдой болуп калат!”

– Бейшенбек мырза, Камчыбек Ташиев Мамлекеттик улуттук коопсуздук кызматына туура эле дайындалдыбы?

– Камчыбек Ташиев аталган кызматка туура эле дайындалды. Баары бир бирөө келип баарын тазалаш керек эле. 30 жылдан бери баары аралашып кетти. Коррупционерлер, каралар, бийлик баары аралашып кетти! Мамлекет- мамлекет болбой эле бандиттик ОПГ болуп калды.

– Эми берген убадаларын аткарып, криминалдар менен күрөштү күчөтүп, коррупционерлерди кустура алабы?

– Берген убадасын аткарбаганга укугу жок. Эл ошону талап кылып жатат. Өтө оор кырдаалда келип, жоопкерчиликти мойнуна алды. Тарыхтын, элдин, мыйзамдын астында өзүнүн миссиясын так аткарыш керек! Шайлоо астында лозунгу ушундай болчу. Эми жагдай жакшы шарт түзүп берди. Туура, так аткарып, коррупционерлерди кустуруп, Кытайдын карызын төлөтсө, Кыргыздын тарыхында Исхак Раззаковдой болуп калат! Аткаралбаса баягылардын бири болот. Тарых, убакыт көрсөтөт.

– Сыймык Жапыкеев Финполицияга жетекчи болду. Эми 10 олигархты кустуруп, Кытайдын карызын төлөтүп коём деген убадасын аткара алабы?

– Сыймыктын колуна эми бийлик тийди. Эми убадасын аткарышы керек. Аткарбаганга айласы жок. Эл талап кылып жатат. Аткарбаса тигилердей эле болуп өзү да аралашып кетти деп жаман атты болуп калат.

– Мамлекеттин карызын фонд ачып төлөйлү дегендерди колдойсузбу?

– Фонд ачып төлөсө болот, бирок тыштан алган каражатты жөнөкөй эл жеген жок да. Ошондон улам 30 жыл бийликте жүргөн коррупционерлерге төлөтүш керек. Акаев 3 млрд, Бакиев 5 млрд, Атамбаев 5 млрд, Жеенбеков 5 млрд, Райым миллион 5 млрд төлөшү керек. Ушулардын жанында чогуу жүрүп, жегендер да төлөшү керек. Кыргызстандын 70 жыл чогулткан байлыгын 70 киши 7 күндө бөлүп алып, 90 пайыз элди жакыр кылып коюшкан. Ошолорго иш козгоп кустурсак эле Малайзиядай күчтүү мамлекет болобуз.

Айкөкүл Мырзабекова

Булак: “Майдан.кж”

Каныбек Осмоналиев, профессор: "Садыр Жапаров таш менен урганды аш менен уруп, айкөлдүк кылды"

– Садыр Жапаров Конституция боюнча президенттик шайлоого катыша албайт экен. Ал элге берген убадаларын аткарууга 2-3 айлык мөөнөт жетеби?

– Жок, албетте, 2-3 ай убакыт жетпейт. Садыр Нургожоевич реалдуу эле убадаларды берип жатат. Ар убадасы терең ойлонулган. Бирок, эми эл ошол жаңы шайлоолордо Садыр Жапаровду жана анын командасын жапатырмак колдоп, парламентте конституциялык көпчүлүктү түзө тургандай шартты түзүп бериши керек. Парламентке Садырдын өзүнө окшогон элдин патриот уул-кыздары келсе, анан баардык убадалар аткарылат. Анын ичинде терең өзгөрүүнү талап кылган конституциялык реформа дагы болот.

– Садыр Жапаров бир эле мезгилде президент, премьер-министр да болду. Бирок, талаштуу жагдайлар тууралуу кыйытып жатышат го?

– Жагдай ошого алып келбедиби? Садыр жоопкерчиликтин баарын мойнуна алды. Канча кыйын болсо дагы кайыл болуп жатат. Бул жерде мыйзам бир дагы бузулган жок. Тигилер качып атса эмне кылмак? Анын үстүнө эл Садырга гана ишенип калды. Депутаттар эми аман эле болушсун да. Алардын қөпчүлүгү өздөрүнүн чыныгы жүзүн ашкере кылышты. Саясаттан оолактагандары эле оң.

– Текебаев айтмакчы, “дос секретарь” Камчыбек Ташиевдин УКМКны жетектегени туура эле болдубу же татыктуу кадр таппай өзү жетектөөгө аргасыз болдубу?

– Камчыбек Ташиев Кыргызстандын жаңы тарыхында алдыңкы деңгээлдердеги өз күчү жана татыктуу эмгектери менен эл оозуна алынган жаш саясатчылардын катарына кирет. Анын мекенди сүйүү сезими элге кеңири белгилүү. Азыркы коррупцияланышкан Кыргызстанда Ташиев УКМКга келгени эң туура болду. Ал эч бир кылмыштуу иштерге аралашпаган, таза жана патриот инсан. 2010-жылдагы Ош, Жалал-Абад окуясындагы чыныгы эрдиктери эле кандай күчтүү болду! Карапайым элдин сүймөнчүлүгүнө айланган саясатчы катары таанылды. Бул кишиге азыр кимдер каршы же душман болуп жатат? Алар баягы эле паракор, ууру-коррупционерлер жана өлкөнүн чыккынчылары. Ошолор биринчи кезекте жүрөктөрү түшүп, жалданма адамдарга каралатып киришти. Бирок, Камчыбек мырза алардын кылмыш иштерин жакында эле ачыкка чыгарып жазага тартат. Өзү кечээ айтпадыбы! Мен буга терең ишенем. Ошондуктан, азыркы премьер-министр Садыр Жапаров эң туура жана жакшы ойлонулган чечимге барды. Прогрессивдүү көз караштагы адамдардын баары эле Камчыбек Ташиевдин УКМКга ушундай оор кезеңде башчы болуп келүүсүн колдоп жатышат.

– Убаданы ченебей берди го. Аткара алабы?

– Башында кыйын эле болот. Анткени, бул коопсуздук кызматы буга чейин жалаң гана саясий оюндар менен алек болуп келген. Чалгындоо жана контрчалгын иштерин таштап коюшуп эле, өлкөдөгү көз карандысыз көз караштагы инсандарды камоо, жазалоо чараларын ырайымсыздык жана булганыч ыкмалар менен аткарып отурушкан. Элдин үшүн алган конторага айланып алышкан. Камчыбек мырза мунун баарын ичинен жакшы билет. Менин оюмча ал киши УКМКны түп тамыры менен жаңылап, карапайым элдин коопсуздугуна гана кызмат кыла турган мекемеге айлантат. Анын азыр берип жаткан убадаларын тез арада эле аткарылат деп ойлом.

Айкөкүл Мырзабекова

Булак: “Майдан.кж”

Акзыйнат Эшпаева, Токон Эшпаевдин кичүү кызы, ырчы: "Атамдын жуула элек, кийип жүргөн көйнөгүн бир топко чейин жыттап, куса болуп жүрдүм"

Аккордеондун кубулжуган үнүнө авазы шайкеш келип, кыргыз музыкасына жаңылык киргизип кеткен Кыргыз эл артисти, белгилүү обончу, аткаруучу Токон Эшпаев көзү тирүү болгондо азыр 70 жашты багындырмак экен. «Чаткалым», «Акманым», «Ак тилек», «Керме-Тоонун кыздары» деги койчу ушул сыяктуу керемет чыгармалары менен эсибизде калган Токон Эшпаевди кимдер гана билбейт. Ал ырчы обончу гана эле эмес, жакшы өмүрлүк жолдош, мыкты ата болгондугун балдары айтат. Кыздары да ата жолун улап, чыгармачыл чөйрөдө жүрүшөт. Биз анын кичүү кызы Акзыйнат Эшпаева менен маек курдук, ал бизге атасы тууралуу буларды айтып берди.

Акзыйнат сен Кыргыз Эл артисти Токон Эшпаевдин кызы эмессиңби, ал киши тууралуу эмне айта аласың?

– Атам кыргыз искусствосуна зор салымын кошуп, кыргыз элинин сый-урматына татып, мыкты обондорун мурас кылып калтырып кетти. Ал киши менен дайыма сыймыктанам, элдин баары сыйлап турушаар эле. Бирге иштешкен кесиптештери, жоро-жолдоштору “Токон тек гана ырдады. Жулунуп, байлыкка чуркабады. Карап турсаң момун, сахнага да басмырт маанайы менен чыгып, анан ырдаганда залды жарып салчу. Ар бир ыры керемет эле. Бир калыпта жүрчү” деп эскерип калышат. Атам чын эле ушундай адам болчу. Сыртта сыйлуу, залкар адам болсо, үйдө бизге мыкты ата болду. Чын эле бирөөгө катуу айта алчу эмес. Ашкере боорукер, бала кыял, мээримдүү, баласаак эле. Мээримдүү көздөрү, жылуу сөздөрү менен мыкты ата катары эсимде калды. Аттиң, ушул сөздөрүмдү атамдын көзү тирүүсүндө айтсам болмок, ага жетишпей калдым. Эми гана бой жетип, чоңое баштаганымда кете берди. Анын үстүнө атама ашыкча сөз айткандан да тартынчу элем.

– Эң кичүүсү болгондуктан, эрке болсоң керек, сени эмне деп эркелетчү эле?

– Ооба, мен алты бир туугандын эң кенжеси болгондуктан, эркелеп өстүм. Атам мени “мамакозу” деп эркелетип, бир дагы жолу мага үнүн өктөм чыгарып сүйлөгөнү эсимде жок. Балким мен кичинекей болгонгобу, айтор мени урушчу деле эмес. Антейин десем, өзү табиятынан момун, көп сүйлөбөгөн адам болчу. Үйдө деле өзү менен өзү болуп, анчамынча бузулган, сынган нерселерди оңдоп, кыбырап жүрө берер эле. Атымды да атам өзү коюптур. Улуу эжебиздин аты Аксаамай. Актилек деген байкем бар, анан Акмаанай эжем. Аларга уйкаш болсун деген ойдо Акзыйнат деп койсо керек.

– Көзү тирүү 6олгондо 70 жашка чыкмак экен, туулган күндөрүн белгилечү беле?

– Ажалга айла жок экен, жармашкан оору менен алышып жүрүп, эрте эле арабыздан кете бербедиби. Көзү тирүү болсо азыр 70 жашка чыгып, чоң той берип, юбилейин өткөрмөк экенбиз деп эскерип отурабыз. Мен каникул башталаары менен Ошко жөнөчүмүн. Атамдын туулган күнү жай айларына туш келгендиктен, жыл сайын бардыгыбыз чогулуп, туулган күнүн тосуп алчубуз. Каникул бүтүп Бишкекке жөнөөрүмдө атам жолго өзү узатып чыгаар эле. Ага мен дагы көнүп алгам. Көзү тирүү турса деле кетип атып бышактап ыйлай берчүмүн, атама деген кусалыгым канча жүрсөм да тарачу эмес. Ичим ачышкан бойдон кетчү элем. “Сабактарыңды жакшы оку, жалкоо болбо, көп уктаба. Эң негизгиси текеберленбей, жөнөкөй адам бол”-деген сыяктуу акыл-насаат кептери менен узатып кала берчү. Ошентип мектепте окуп жүргөн кезимде өтүп кетти. Өтүп кеткенден кийин айылда бир топ жүрүп калдым. Окуум башталгандыктан, кыркылыгы өткөндөн кийин шаарга кетиш керек болду. Баягы узатып чыккан атам жок, абдан жаман болдум. Ал учурду сөз менен жеткире албайм. Атамдын жуула элек, кийип жүргөн көйнөгүн ала келип, бир топко чейин жыттап, куса болуп жүрдүм.

– Токон Эшпаев деген атты жалпы кыргыз журтчулугу билет, талантын сыйлайт. Ушундай инсандын кызы болгонуңа сыймыктансаң керек?..

– Ушундай улуу таланттын, жакшы адамдын кызы болгонума шүгүр келтирем, сыймыктанам. Залкар адамдын кызы болуу албетте сыймык, бирок жөн гана эң мыкты адамдын кызы болуш андан өткөн сыймык. Атактуу болгонуна карабай жөнөкөй эле. Мындай инсандын кызы болуу сыймыктуу болгону менен ошончолук жоопкерчилиги да бар. Аны ар бирибиз сезип турабыз. Бир туугандар ичинен Акмаанай эжем экөөбүз эл алдына чыгып жүрбөйбүзбү, ошол себептен атабыздын атын булгап албайлы деп турабыз.

Булак: “Майдан.кж”

Кайрат Осмоналиев, БШКнын мүчөсү: "Укук коргоо органдарынын шалаакылык мамилеси даана байкалууда"

– “Добуш саткандар айып пул төлөйт, жазаланат» деген мыйзам чыкты. «Форма 2» аркылуу добуш сатуу ачык эле байкалды. Буга ким жооп берет?

– БШК – биз шайлоону уюштуруучу мамлекеттик органбыз. Биз процедура боюнча жооп беребиз. Шайлоочунун тизмесин «форма 2» боюнча сындашууда. Бирок, бул жарандарыбыздын укугу болуп жатат. «Шайлоо дарегин өзгөртөм» десе, анда биз тоскоолдук кылбашыбыз керек. Эгер алар акчага сатылып же дагы башка иштерге малынса, ал укук коргоо органдарынын иши. Ошон үчүн туура түшүнүү шарт. БШКны эле күнөөлөө тенденцияга айланыптыр. Мен, тескерисинче, укук коргоо органдарын сындап жатам. Буларга бүт шарттар түзүлүп берилген. Ошол эле «добуш сатып алууга тергөө өткөрөм» десе, эч кандай арыздын кереги жок. Кандайдыр бир маалымат түшүп калса, өздөрү изденишип, иш алып баруулары зарыл. Алар арызды күтпөшү керек. Эгерде сатса, мыйзам бузуу кодекси боюнча айып салынат. Сатып жаткан учурдй мамлекеттик органдын кызматкерлери колго түшүрүшү керек. «Биз каттоодон өткөрдүк, электрондук китепчеге каттап койдук» деп жатышат. Бул жумуш эмес. Мында натыйжа жок. Жыйынтыксыз, ошон үчүн хаос болууда. Укук коргоо органдарынын иштебегени, шалаакылык мамилеси менен ушундай фактылар болуп жатат.

– Жылдан жылга эмне үчүн добуш сатуу тенденциясы күчөп кетти?

– Анткени биздин шайлоо моделибизге, автоматтык урналарга чабуул кыла алышпайт. Мурдагыдай пачкалап салып сала алышпайт. Ал убакта шайлоочуларга да кайрылбай, ким шайлоого келбей койсо, алардын атынан салып койчу. Азыр биздин урналар андайга жол бербейт. Ошондуктан добуш сатып алуу, админресурс азыркы убакта популярдуу болуп калды. Биз өзүбүз тараптан аткарылчу иштерди аткардык. Бюллетендер жеткирилди. Аларды кайтарып жатышат.

– Шайлоо күнү хакердик чабуул болушу да мүмкүнбү?

– Башаламандык жана башка ар кандай божомолдоолор болууда. Мен ойлойм, өтө жаман болбошу керек. ИИМ, УКМК бар. Алар шайлоо күнү коопсуздукту камсыздап, жакшылап иштеп беришсе, жаман иштер болбойт. «Форма 2» аркылуу үгүттөөчүлөр шайлоочуларга миң сом бергени айтылып жатат. Калган миң сомун шайлоодон соң (добуш бергенден кийин) деген макулдашуулар болуптур. Бул – кылмыш. Жарым этабы бүткөн. Калган акчасын дагы бериши керек. Биздин укук коргоо органдары ушундай фактыларды канчалык көп кармаса, аларга баа берем. А эгер кармай алышпаса, профессионалдар бул органдарда калбагандан кабар берет. БШК тарабынан баардык иштер аткарылды. Ар кандай башаламандык коркунучтар болушу мүмкүн. Бул укук коргоо органдарынын компетенциясы.

Жамиля Нурманбетова

Булак: “Азия news”

Президент Сооронбай Жээнбеков «Биринчи радиого» маек берди

Кыргыз Республикасынын Президенти Сооронбай Жээнбеков Кыргыз телерадиокорпорациясынын «Биринчи радиосуна» кезектеги маегин берди.

Мамлекет башчысынын маегинин стенограммасы толугу менен берилет:

— Саламатсыздарбы, урматтуу угармандар. Биринчи радиодо «Президент менен «Ачык сөз» уктуруусу. Биз адаттагыдай эле Мамлекет башчыбызга бир нече суроолор менен кайрылалы деп турабыз. Саламатсызбы, Сооронбай Шарипович.

— Саламатсызбы.

— Урматтуу Президент, Covid-19 илдетинин кесепети турмушубуздун бардык тармагына тийди. Кыргызстандын башка мамлекеттер менен соода-экономикалык, гуманитардык-маданий алакаларын калыбына келтирүү боюнча аракеттер кандай болууда?

— Туура айтасыз. Өлкөбүздүн экономикасы ачык жана эркин болгондуктан, сырткы глобалдык шарттарга биз дагы көз карандыбыз.

Авиакаттамдар жабылып, автомобилдик каттамдар да кыйынчылыктарга туш болду. Аны баарыбыз тең сездик, ушул күнгө чейин сезип жатабыз. Авиакаттамдар азыр толугу менен ачыла элек. Бирок биз авиакаттамдар боюнча да, автомобилдик каттамдар боюнча да азыр иш жүргүзүп жатабыз.

Бул жагдай өлкөлөрдүн ортосундагы соода-экономикалык мамилелерге терс таасир этти. Биздин өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө да терс таасирин тийгизди. Эми турмуш бара-бара өз нугуна кайтып келүүдө. Covid-19 илдети жайылганга чейинки аракеттерибиз уланат. Ошол иштерди аткарганга аракеттерди катуу жумшап жатабыз. Буйруса, ишке ашырабыз. Кыргызстандын экономикалык өнүгүүсүнүн негиздери жалпысынан өзгөрбөйт.

Биз эмнеге басым жасоого кызыкдарбыз, кыскача токтолуп кетейин.

Мен дайыма айтып келем, биз экологиялык таза айыл чарба азыгыбыз менен атаандаштыкка туруштук беребиз деп. Келечек ушул багытта. Бул багытта да биз келечектүү, терең иштерди алып барып жатабыз. Кыргызстан экологиялык таза айыл чарба азык-түлүктөрүн экспортоону көбөйтөт. Өзүңүз билесиз, экологиялык таза айыл чарба азыктары бул кайсы өлкөдө болбосун чоң суроо-талапка ээ. Айрыкча, өнүккөн мамлекеттер, жашоо деңгээли жогору өлкөлөр ушундай экологиялык таза продукцияга кызыкдар.

Кыргызстан Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун, Евразия экономикалык бирлигинин мүчөсү, ВСП+ өзгөчө жеңилдетилген статусу берилген. Коңшу Кытай мамлекети да биз үчүн ири рынок. Бизде өндүрүлгөн азык-түлүктү Кытайга чыгаруу боюнча иш башталган. Мунун үстүндө ишти күчөтүп, талаптарды да коюп жатабыз. Биз эл аралык деңгээлге чыкканга дагы өзүбүздүн лабораторияларды даярдап, азыр ага даяр болуп калдык.

ЕврАзЭСтин алкагында бул уюмга мүчө эмес өлкөлөр менен эркин соода жүргүзүү аракети бар. Мисалы, Евразия экономикалык бирлиги жана анын мүчө мамлекеттери Сербия менен эркин соода жүргүзүү тууралуу Макулдашууга кол коюлган. Ушундай эле келишим Вьетнам жана Иран менен күчүнө кирди. Израиль, Египет, Индия сыяктуу өлкөлөр менен да эркин соода жөнүндө келишим түзүү боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жатат, биз аны колдоп жатабыз.

Тышкы рынокко чыгуу үчүн ошол талаптарга жооп берген азык-түлүктү өндүрүп, көлөмүн көбөйтүү керекпиз. Ал үчүн өндүрүү технологияларын жакшыртуу, жетиштүү сырьелор менен камсыз кылуу зарыл. Бул маселелерди кластердик долбоорлор аркылуу чечебиз. Ага каржылоо булактары аныкталып, жеңилдиктер, дем берүү инструменттери каралган.

Биз сыртка чыгыш үчүн өзүбүзгө логистикалык борборлорду салуу боюнча долбоорлор иштеп жатат, каражаттар бар.

Өткөндөгү интервьюда да кеп кылганбыз. Экономикабызды биздин ишкерлер өргө тартат, алдыга жылдырат деп. Аларга ички ресурстардан колдоо болот. Бул боюнча иштеп жатабыз.

Бизнеске жагымдуу чөйрөнү түзүү — бул биздин улуттук стратегиялык өнүгүүнүн негизги талаптары. Экспорттук-импорттук өнүктүрүү банкын түзүү каралууда. Өкмөт, буйруса, бул боюнча дагы жакында чечим кабыл алышы керек. Бул дагы өз таасирин берет. Экспортко чоң таасир берүүчү экономикалык дипломатияны өнүктүрүү багытында Тышкы иштер министрлигине тапшырмалар берилген. Тийиштүү иштерди аткарып жатат. Натыйжасы болот деп ишенем.

Эң негизгиси, биздин экономикалык мамилелерге санариптик технологиялардын кеңири колдонулушу да чоң таасир тийгизет деп ойлойм.

Биз бүт өлкөнү санариптештирүү деп, ушул багытка абдан чоң маани берип жатабыз. Буйруса, кыска убакытта санариптештирүү боюнча жакшы жетишкендиктер бар. Бирок ага жетип калдык дебей, талапты күчөтүп жатабыз. Мен барган, кыдырган жерде санариптештирүү кандай жүрүп жатат, эмне болууда — өзүм кирип, көзүм менен көрүп, тапшырмаларды берип жатам.

Электрондук соода бүгүнкү жашоонун ажырагыс бөлүгүнө айланды. Интернеттеги сатуу рыногу чоң темп менен өсүп жатат. Эксперттердин божомолуна караганда, мындан ары да абдан тез өнүгөт. Ошондуктан, биз электрондук соода сатууну өнүктүрүү боюнча да катуу иш алып барышыбыз керек. Ал боюнча мыйзамдык базаны калыптандырууга жана башка иштерге көңүл буруп жатабыз.

Ал эми гуманитардык, маданий мамилелер, Кудайга шүгүр, жакшы. Ушул татаал мезгилде биздин өнөктөш өлкөлөр менен бири-бирибизди колдоо, жардам берүү күчөдү десем болот. Жалпы эле адамзат сыяктуу мына ушундай татаал мезгилде өлкөлөр ортосундагы гуманитардык мамилелер чыңдалды десем жаңылышпайм. Биз алыскы, жакынкы өнөктөш мамлекеттердин, коңшу өлкөлөрдүн, эл аралык уюмдардын чоң колдоосун сездик. Кыргызстан элинин атынан бардык өнөктөштөрүбүзгө терең ыраазычылык билдирем.

Россиядан келген медиктер биздин дарыгерлерибиз менен эриш-аркак иштешти. Кылган иштеринин баарын көрүп жаттык. Бул абдан жакшы колдоо болду.

Covid-19 илдети менен күрөш башталган алгачкы күндөн баштап, Россия Федерациясынын, Президент Владимир Владимирович Путиндин жеке колдоосу чоң болду.

Кечээ жакында Россия Федерациясынын Президенти коронавируска каршы дүйнөдө биринчи эмдөө катталгандыгын жарыялады.Бул вирус менен күрөштө адамзат үчүн абдан чоң бурулуш учур деп айтат элем. Ушул чоң окуя менен биздин стратегиялык өнөктөш, союздаш өлкө Россия Федерациясын чын дилимден өзүмдүн жана жалпы кыргыз элинин атынан куттуктайм. Ийгиликтүү болуп, дүйнө эли бул илдеттен арылабыз деп үмүт артып турабыз.

— Жакында эле чет өлкөнүн жарандыгы бар мекендештердин укуктук абалы боюнча айрым мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу Мыйзамга кол койдуңуз. Сырттагы мигранттарыбыздын укугунун кеңейтилиши  ишкерликте, бизнесте артыкчылыктарды берет эмеспи. Жалпы эле мекендештерди колдоо боюнча мамлекеттик саясат кандай уланат?  

— Сыртта жүргөн мекендештерибиз менен алакабыз бекем десем болот. Өкмөт, Тышкы иштер министрлиги, чет өлкөлөрдөгү элчиликтерибиз бул багытта ырааттуу иш алып барышат. Бул боюнча көзөмөлдөп, талапты коюп жатабыз.

Чет өлкөлөрдөгү мекендештер менен байланыштар боюнча Кеңеш бар, билесиздер. Ал Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу. Бул Мыйзамдын долбоору мына ошол кеңештин биринчи жыйынында каралган. 2019-жылдын августунда жыйын өткөн. Биздин мекендештерден бул мыйзам долбооруна сунуштар түшкөн. Ошолордун баары эске алынып, кабыл алынып, кечээ жакында күчүнө кирди. Мен ага кол койдум. Бул мыйзам менен «Чет өлкөнүн жарандыгы бар мекендештин статусу» деген түшүнүк кирди. Жалпылап айтканда, ар кандай шартка жараша, башка мамлекеттин жарандыгын алган мекендештерибиз, өзүнүн мекенинде, Кыргызстанда, адамга зарыл болгон менчик, билим алуу жана башка тиешелүү укукка ээ болот.  Жакшы мыйзам кабыл алынды. Кабыл алынганга чейин, абдан талкуу болду.

Жогоруда айткан, Чет өлкөлөрдөгү мекендештер менен байланыштар боюнча Кеңештин отуруму жыл сайын өтүп турмак. Азыркы шартка жараша азырынча токтоп турат. Кандай өткөрүү керек, карап жатабыз. Мына ушул кеңеш биздин мекендештер менен болгон байланыштын негизги аянтчасы. Билесиздер, биздин мекендештер өз мекенин өнүктүрүүгө чоң салым кошуп жатышат. Айрым көгөйлөр менен катар, көптөгөн прогрессивдүү идеялары, жакшы ойлору дагы бар. Жылда ошол эле аянтчада талкуулабастан, мекендештер менен келгенде  жолугушуп, ой-пикир алмашып турам. Ушул мыйзамдын кабыл алынышын күтүштү эле, мекендештерибиздин ой-тилектери ишке ашты. Биз мекендештерибиз менен абдан тыгыз байланышта болууга кызыкдарбыз. Бул ишти буга чейин алып келгенбиз, мындан ары да ырааттуу улантып, бардык күч-аракеттерди жумшайбыз.

— Эми өлкөнүн ички турмушундагы маселеге кайрылсак. Мезгил-мезгили менен прессада Президентке сын айткан тигил же бул журналистти, блогерди же жарандык активистти укук коргоо органдарына чакырды, сурак берди деп окуп калабыз. Албетте, бул жарандык коомдун сынына кабылчу көрүнүш экени талашсыз. Ушул боюнча оюңузду билсек. Анткени, бул Сиздин да жүргүзүп жаткан саясатка көлөкө түшүрбөй койбойт.

— Сурооңузга рахмат. Мен бул суроо боюнча аянтча болсо, айтсамбы деп жүргөм. Суроо берип калдыңыз, жооп берейин.

Буга чейин бир нече ирет айткам. Азыр дагы кайталап кетсем. Күчтүү жарандык коом жана сөз эркиндиги кайсы гана өлкөнүн болбосун, өнүгүүсүнө жакшы түрткү болот. Бул өлкөнүн өнүгүшүнө, өлкөдө калыстык болушуна фундамент болуп берет. Ошондуктан, биз күчтүү жарандык коомдун жана сөз эркиндигинин өнүгүшүнө жол ачып беришибиз керек. Аларга шарт түзүп беришибиз керек. Албетте, бул эркиндиктин артында чоң жоопкерчилик бар. Бул өзүнчө кеп.   Ар бирибиз өз милдетибизди аткарышыбыз керек. Мен Президент катары өз милдетимди аракет кылып, аткарып жатам. Милиция өз милдетин аткарат. Журналист, же активист сындап жазат. Сүйлөйт. Сындап, жазып, сүйлөп, ал да өз ишин аткарып жатат да.

Алдыда чоң саясий иш жакындап калды. Парламенттик шайлоо болот.

Анын алдында да өзүнө көңүл бурдургусу келгендер болот. Өзүн элге тааныткысы келгендер болот. Мунун баары табигый көрүнүш. Буга ар бир саясатчы, мен баш болуп даяр болушубуз керек. Бирок, ар бир жаран коомчулукка кандайдыр бир билдирүү менен чыгып жатып, башканын жоопкерчилигин талап кылып жатып, өзүнүн да жоопкерчилигин унутпаса. Башка жарандын укугун тебелебесе. Саясий же жөн гана адамдык маданияттын алкагында талаш, сын, талкуу болсо, ал туура көрүнүш.  Жогоруда айттым. Дагы кайталап айтам. Милиция да өз ишин аткарып жатат деп. Бирок мен, Президент катары, мына ошондой суракка чакырып, мени коргоого муктаж эмесмин.     

— Сооронбай Шарипович, убактыңызды бөлүп, суроолорго жооп бергендигиңиз үчүн ыраазычылык билдиребиз.

— Сизге чоң рахмат! Ишиңизге ийгилик.

Мамбетжунус Абылов, мамлекеттик жана коомдук ишмер: “Атамбаевдин эшик шыпыргычтары Матраимовдун саясатта салмагы өсүп бара жатканын байкап турушат”

Журналистка телеканала “НУР”, кандидат в Ошский горкенеш от партии “Эмгек” Жылдыз Бекбаева рассказала свою версию инцидента с инспектором УОБДД в центре Оша. Она связывает этот конфликт с предстоящими выборами.

По ее словам, 12 марта она приехала в центр города и остановилась у цветочных магазинов, чтобы купить цветы.

“Да, меня остановили. И да, там был знак запрещающий, оставаться там я не собиралась. Я остановилась у цветочной лавки, забежала за цветами в нескольких метрах, купила там букет и прибежала обратно, попросила извинения у инспектора. Мне некогда было с ним ругаться, так как я торопилась на концерт дочери. Я сказала, в другой день поговорим, просила отпустить, но он стоял и начал снимать меня на видео”, – пояснила она.

Она отметила, что в ПДД указано, что водитель имеет право остановиться под запрещающем знаком, к примеру, попить воды, выпить лекарства, и остановилась там на минуту.

“Я сдавала назад, а инспектор УОБДД лег на капот. Я вышла из машины и начала возмущаться его спектаклю. В это время он с кем-то говорил по телефону и ему давали команду, инструктировали, чтобы меня не отпускали”, – отметила Бекбаева.

Она добавила, что после этого она хотела закрыть машину и уехать, при этом согласилась, чтобы автомобиль поставили на штрафстоянку. Но инспектор УОБДД не отпускал ее.

“Он начал скручивать мне руки, держал меня силой. При этом представитель власти кричал, что я его бью, сорвала погоны и поцарапала его. Но ничего подобного не было, это он меня силой удерживал и скручивал руки. Потом я вернулась и села в машину, стала дожидаться следственную группу. В это же время появилась некая женщина, которая начала провоцировать конфликт. Я считаю, что это сделано намеренно в преддверии выборов. Кто-то опасается меня, но я не знаю почему. Мне поступали предложения и от других партий, но я выбрала именно эту”, – заключила Жылдыз Бекбаева.

Бегалы Наргозуев, экс-депутат: “2020-жылдагы парламенттик шайлоодо Текебаев сыяктуу эски саясатчыларды жаш олигарх-бөлтүрүктөр жөн эле тебелеп кетишет”

-Бегалы мырза, быйыл күзүндө парламенттик шайлоо өтөт. Кандай дейсиз, президент өзүнө лоялдуу, анын демилгелерине бут тоспой колдой турган депутаттык корпуска ээ болуш үчүн өз партиясын түзүп, же азыркы партиялардын бирине назарын салышы мүмкүнбү?

-Президенттик  институт сөзсүз түрдө шайлоого өзүнүн партиясын ачык же көмүскө түрдө алып чыгат. Себеби, 2010-жылдагы Конституциянын жаратылышы өзү ошондой болуп калган. Элге парламенттик система курабыз деп атышып, чындыгында өлкөгө күчтүү президенттик системаны алып келишкен. Эгер Өмүрбек Текебаев  чын эле парламенттик системаны каалаганда бир эле норма менен биздин саясий-коомдук түзүлүштү өзгөртүп коймок. Ал кайсыл норма? Конституцияда “президентти парламент шайлайт” деген норма киргизип койсо эле өлкөнүн өнүгүшү таптакыр башка нукта кетмек. Азыр Текебаев “президент премьер-министирдин ыйгарым укуктарын өзүнө тартып алды” деп айтып жатпайбы. Президент кантип тартып алды? Ал оңой эле, Текебаев жазган Констититуциянын негизинде. Парламенттик система курабыз деген өлкөлөрдө президентти парламент шайлайт. Ошондо парламент президентти көзөмөлдөп турат. Ал эми президентти эл шайлаганда ал эч качан парламенттин көзөмөлүндө болбойт. Кандай президент болсо дагы ал айтат да: ”Мени жалгыз алты миллион калк шайлап атса, силерди жүз жыйырмаңарды биригип, алты миллион шайлап атса, анан кантип мен силерге баш ийишим керек?” деп. Логикалык жактан да анын ошентип айтканга укугу бар. Текебаев өзү президент болуп калганда дагы парламентке баш ийбейт болчу. Эгер Текебаевдин чыны менен эле парламенттик системаны киргизем деген ою болгондо бир эле норманы киргизип, бир ок менен эки коён аткандай кылмак. Ал кезде эмне үчүн андай норманы киргизген эмес? Себеби, Атамбаевдин саясий-интеллектуалдык потенциалы төмөн экенин билип, баары бир биз жеңип чыгып, өзүбүз президент болуп калабыз деген үмүт менен келечекте күчтүү президенттик бийликке ээ болуш үчүн ошол норманы киргизбей коюшкан. Ошон үчүн чала жан парламент болуп калды. Эсиңерде болсо 2007-жылы жүз пайыз партиялык системаны Бакиевдик режим киргизген. 2010-жылы конституцияны кайра жазганда деле Текебаев ошол системаны көчүрүп алып, кайра алып келишти. Ошон үчүн биз алиге чейин парламенттик системаны кура албай жатабыз. Анткени парламенттин азуусу жок, президентти көзөмөлдөй албайт. Президенттин колунда күч органдары: УКМК, Генпрокуратура турат. Коалиция түзүүгө мандат берүү укугу турат. Артында шайлады деген эли турат. Президент парламентке караганда азуулуу болуп жатпайбы. Анан кантип парламент өлкөнү башкара алат?

Бизде алигиче бир маселе чечиле элек. Эгер парламенттик башкарууга өтөбүз десек анда президентти парламент шайлаш керек. Эгер андай кыла албасак, анда элди алдабай бизде президенттик башкаруу деп ачык эле айтыш керек. 2010-жылы жок дегенде президенттик башкаруунун америкалык түрүн киргизе алышпады. Өзүңөр билгендей ал жерде президент премьер-министрдин да милдетин аткарат. Тагыраагы аларда аткаруу бийлиги бир эле колдо, ал эми бизде аткаруу бийлиги эки колдо болуп, реалдуу бийлик эл шайлаган президентке өтүп кетип жатпайбы. Анан кантип Текебаев айткандай өлкөнү премьер-министр башкарсын. Премьер-министрди эл шайлабайт да, аны чала жан парламент шайлайт. Баса, дагы бир мисал, Текебаев бүгүн “президент премьер-министрдин ыйгарым укуктарын өзүнө алып алды, конституциялык талаага кайтып келели” дегенде, айла жок күлкүң келет экен. 2010-жылы ал өзү жазган конституциянын 2020-жылга чейин чейин өзгөртүлбөсүн деген нормасын өзү бузуп, Атамбаевге кошоматтанышып, конституциядагы премьер-министрдин эл аралык саясатты жүргүзүү ыйгарым укугун ушул Текебаев конституцияга каршы мыйзам жазып, тартып бербеди беле? Ошондо Текебаев президентти конституциялык талаадан чыгарбады беле? Эсимде, ошол кезде интервью берип актанышкан: “КМШ өлкөлөрүнүн президенттери чогулганда жалгыз эле Кыргызстандан премьер-министр барса болбойт экен” деп. КМШ өлкөлөрүнүн ичинен ал кезде жалгыз эле Кыргызстан өзүн парламенттик система деп жарыяласа албетте премьер-министрин жөнөтүш керек эле да. Андай болбосо эмнеге биз “парламенттик система орноттук!” деп дүйнөгө жар салабыз? Мына, 2018-жылы парламенттик системага өткөн Армениянын премьер-министри Никол Пашинян дүйнө өлкөлөрүнүн бардык президенттери менен эле тең ата болуп сүйлөшүп, маселе чечип, келишимдерге кол коюп, өлкөсүндө саясый-экономикалык реформаларды ишке ашырып жатпайбы. Кыскасы, “балык башынан сасыйт” дегендей  Убактылуу өкмөт “башынан эле ээрге кыйшык олтурушкан”. Ошондуктан акыркы 10 жылда Кыргызстан мурда болуп көрбөгөндөй талкаланды.

Ошол эле норманын (президентти эл шайлайт) негизинде президент аябай күчтүү бийликке ээ. Анткени эл бийликтин булагы, президентке бийликти эл берип жатат. Мындай күчтүү бийликке ээ болгон кайсы гана президент болбосун өзүнүн партиясын парламенттик бийликке алып келет. Эмне үчүн? Биринчиден, азыркы президенттин дагы төрт жылга жакын мөөнөтү бар. Бул мөөнөттө мага жардам бере турган, таянар тоом боло турган саясий партиялар, институттар болушу керек деп ойлойт. Экинчиден, президенттиктен кеткенден кийин дагы кандай гана адам болбосун өзүнүн коопсуздугунун кепилдигин камын көрөт да.

Андан сырткары, президенттик партия менен кошо жүргөн жандооч партиялар болот. Андай партиялар тууралуу да үзүл-кесил маалыматар чыгып жатпайбы. Эмне үчүн Канат Исаев соттон акталып чыкты? Демек, ”Кыргызстан” бийлик партиясына жанаша кете турган жандооч партиялардын бири. Бийликти колдогон, же ага тарапкер партиялар шайлоого барышат жана жакшы добуштарды алышат. Эмне үчүн? Себеби, кыргыздын жаш олигарх саясатчылары шайлоо технологияларын жакшы өздөштүрүп калышты.

Технология дегенде “шайлоонун шайтан оюндарын” айтып жатасыз да?

-2010-жылы Конституцияны жана шайлоо жөнүндөгү мыйзамдарды иштеп чыгышканда бир “минаны” көмүп коюшкан. Жакында эле журналист,тарыхчы Кыяс Молдокасымов  “мен “Азаттыкта” иштеп жүргөндө Текебаевден  “Ата-Мекен” партиясын бутка тургузуп, көтөрүүнүн эмне зарылдыгы бар? деп сураганыбызда ал “балдар, силер билбейсиңер. Партия деген – бул чоң бизнес. Мен муну чоң бизнеске айлантам” деген деп ачык айтып салды. Текебаев бул жагынан кыйын экен, ошол оюн чын эле ишке ашырды. Партиясын бизнеске айлантты. Эки жолку парламенттик шайлоодо: 2010-жылы жана 2015-жылы Атамбаев менен Текебаев чоң бизнес жасашты. Булар саясат менен бизнести айкалыштыра алышты. Партияларын парламенттик партияга жеткирип,  өлкөдөгү көмүскө же ачык ири байларга айланышты. Эки шайлоодо тең КСДП менен “Ата-Мекендин” тизмесине кирүү үчүн акчалуу олигархтар кезекке турушту. Текебаев менен Атамбаев дайыма эле ушундай боло берет деп ойлошту. Шайлоо участокторунда добуш сатуу да ачык жүрүп калды. Акчалуу гана партиялар парламентке өтүп калышты. Ошол эле учурда бир нерсени баамдашкан жок. Азыр алдыда келе жаткан парламенттик шайлоодо өздөрү казган орго өздөрү түшүп калуулары ыктымал. Себеби, бул акыркы эки парламенттик шайлоодо (2010-2015) Текебаев менен Атамбаевдин жасаганын көрүшкөн жаш олигархтар “саясатты ушинтип эле жасаса болот турбайбы, саясат деле бизнеске окшош турбайбы, баарын акча чечет турбайбы” деген жыйынтыкка келишип, азыр акчасы бардын баары партия ачып алышты. Алды парламентке кирип келишти, арты шаардык жана айылдык парламенттерде олтурушуп, 2020-жылдагы парламенттик шайлоого жулунуп келатышат.

Кийинки келе жаткан муун саясатчылар эмес, бизнесмендер. Мисалы, ошол эле “Кыргызстан”, “Мекеним Кыргызстан”, ”Замандаш”  партияларынын башында бизнесмендер турат. Алар бизнеске аябай шыктуу жигиттер да, “аа, парламентке ушинтип эле өтүп кетсе болот турбайбы” деп тигилердин ыкмасын жаңы технология катары өздөштүрүштү. Ошон үчүн 2015-жылы Атамбаев, Текебаевдин партиясынан башка бүт бизнесмендер, олигархтар өтүп келишти. Эми жалаң акчалуулар, каржы ресурстарына ээ болгон партиялар өтө турган болуп калды. Көрөсүңөр, жалаң жаш олигархтар келет шагырап. КСДП менен “Ата-Мекен өтпөй калышы мүмкүн. Себеби, алардын каржылык мүмкүнчүлүгү тигилердин деңгээлине жетпейт. Алар өздөрү түзгөн технологиянын курмандыгы болушат. Эски саясатчылар оюндан чыгып, эмки парламент жалаң олигархтардын парламенти болот. Булар саясый күрөштөрдө, саясый атаандаштыктарда  жеңишип, парламентке келатышкан жок. Бизнестик күрөштө чоң акча таап, экономикалык күрөштө өздөрүн көрсөтүшүп, көз карашы ушул багытта калыптанган кишилер өлкөнүн саясий бийлигине келе жатышат. Андай ири олигарх курулуш бизнесмендердин бири парламентке депутат болуп келип, андан соң баш калаанын мэрдигине шайланды. Мындан кийинки саясаттан ушундай эле жыйынтыктарды күтсөк болот. Дайыма эле ушинтип парламенттик шайлоолордон акчаны самандай сапырып таап жыргай беребиз деп калышкан Текебаев менен Атамбаев сыяктууларды бул жаш бөлтүрүктөр эми жөн эле тебелеп кетишет.

-“Бир бол”, ”Өнүгүү-Прогресс”, ”Бүтүн Кыргызстан” сыяктуу партиялардын тагдыры кандай болот деп ойлойсуз?

-“Өнүгүү-Прогресс” менин оюмча, бул шайлоодо өтө албайт. Мендеги маалымат боюнча, алар бийлик менен тил табышууга аракет жасашууда. Бирок, өз алдынча шайлоого барса шансы жок. ”Бир бол” да сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат. ”Бүтүн Кыргызстан” болсо… Ал 2010-жылкы шайлоодо жеңген, бирок, өтүү босогосун көбөйтүп туруп, чыгарып салышкан. Экинчи жолку шайлоодо админстративдик ресурстун негизинде эле  өткөрбөй коюшту. Алар азыр  деле радикалдуу жол менен кетет, бийлик менен келишип, сүйлөшүү жолу менен өтүүгө аракет кылбайт. Бирок, админстративдик ресурс менен таймаша алабы – бул өзүнчө чоң маселе. Лидери Кыргызстандагы бардык саясий күчтөрдүн башын бириктиргенге аракет кылат болушу керек. Эгер бириктире алса, оппозициялык партия катары “Бүтүн Кыргызстандын” деле анча-мынча шансы бар. ”Ак-Шумкар” эч качан саясий күчтөрдүн башын бириктире албайт. Анткени, электораты жок. ”Ар-намыс” электоратын жоготуп алган. ”Ата-Мекендин” бүгүнкү абалы түшүнүктүү. Ошолордун ичинен жалгыз гана “Бүтүн Кыргызстандын” электораты  бар. Эгер алар өздөрүнүн  тегерегине бардык саясий күчтөрдү аз-аздан жыйнап алса,  оппозициялык партия катары парламентке өтүп келүүгө шансы бар. Бирок, биздеги оппозициялык күчтөр оңойлук менен бир муштум болуп биригише албайт. Бир да шайлоодо андай боло элек. 2010-жылы “Ата-Журт” гана бир аз окшоштура алды, бирок бардык күчтөрдү бириктиргенге алы жеткен эмес. Алтургай кийин элдин аларга болгон ишенимин талкалады.

Булак: “Азия ньюс”

Туйгунаалы Абдраимов: "Эки жүздүүлүк, кошоматчылык - кыргыз саясатынын жүзү болуп калды"

БШКнын бир канча жолку төрагасы, депутат, министр, губернатор кызматтарын аркалаган, бош боло калганда бизнес кылып кетмей жайы бар Туйгунаалы байкемди маек берүүгө көндүрүп, болгондо да бүйүр кызыткан суроолорду ортого салып, кепти курчуган жеринен баштап турган кербезибиз.

– Айтсаңыз, Алмазбек Атамбаев, Сооронбай Жээнбеков менен жыйырма жылдан ашуун мезгилден бери доссуздар да. Саясатта да дайыма үзөңгүлөш болуп келдиңиздер. Бир досуңуз бийликтен кетип, экинчиси президент болуп, акыры жолдору эки ача бөлүндү. Мунун себеби эмнеде? Чыр-чатактын алдын алса болот беле?

– Чындыгында эле биз 1995-жылы эл өкүлдөрү жыйына депутаттыкка шайланып келгенде дос болгонбуз. Мени өзүңөр билесиңер, Акаев менен да иштештим, Бакиев менен деле, Атамбаев менен дагы иштештим. Кайсы жетекчи болбосун жанында жүргөн адамдардын таасири болот экен…

– Мисалы?

– Бул жердей балээнин баарьш Фарид баштады да. 2017-жылы жайдын башында Фарид жолугушууну суранып калды. Экөөбүз сүйлөштүк. «КСДПнын курултайында Сооронбай Шариповичти президенттикке көрсөткөнү жатабыз, сиздин оюңуз кандай?» дегендей сөз болду. Ошондо мен: «Чындыгында азыр эң шансы жакшы, өтө турган талапкер Сооронбай Шарипович. Бирок, силер Кой-Ташта отуруп алып башкарууну ойлобогула, токтоткула» дедим. Себеби, ал идея Фаридден чыгып жүргөнүн билем да. «Бийлик бөлүнбөйт, бийлик үчүн бала атасын, ата баласын өлтүргөн» дедим. Шайлоо өткөн соң Фарид аппарат башчылыгына отуруп алды, мага жаккан эмес, экөөнүн ортосунда ыйкы-тыйкы ошондо башталды.

– Кайсы тараптан кемчиликтер көп кетти?

– Чындыгында, бул кырдаалды жаратууга, туңгуюкка алып келгенине эки досумдун тең күнөөсү бар. Экөөнү элдештирип, тил табыштыра албаган менде да айып бар экенин танбайм. Бир жагынан президентги деле түшүнсө болот да, аны коркутуп, «Акүйдү басып алам, элди чогултам» деп атса… Элдин баары Акүйгө келип, кан төгүлгөнчө унчукпай отурушу керекпи? Албетте, алдын алып, экс-президентти камады. Бирок, жанагы спецоперациясы аябай дайыны жок болуп калды. Күч органдары тарабынан сабатсыздык болду, көп адамдар жабыркап калышты. Жабыркагандар ооруканага барса камап башташты. Элди күч органдары «коркутуп башкарабыз» деп атышат. Элди коркута албайсың. Элге туура түшүндүрүп, болгонун болгондой айтып, калыстык менен башкарсак гана Кыргызстанда стабилдүүлүк болот.

– Буга чейин Кой-Таш окуясы боюнча мамлекеттик коммиссия иштеди. Бирок, негизинен күч органдарынын жоопкерчилиги каралган жок. Кандай дейсиз, алар кылган иштери боюнча жоопко тартылбаса элдин нааразычылыгы, бугу кетпейт да?

– Жалаң эле күч органдарын күнөөлөй берген болбойт. Эки тараптан тең кетти. Бирок, негизи парламент дагы, президент дагы бара-бара күч органдарынын жоопкерчилигин карашы керек, «эмне себептен мындай болду?» деп…

– Кой-Таш окуясы боюнча азыр тергөө иштери жүрүп жатат. «Жазга чейин сотко өтөт» деген маалыматтар бар. Ушул нерсе дагы саясый кырдаалдын курчушуна себепкер болуп, элди нааразычылыкка түртпөйбү?

– Сөзсүз. Ал жерде жабыркап калгандардын арасында өтө нааразы адамдар көп. Жазында ал кандайдыр бир дестабилизацияга алып келиши мүмкүн. Бирок, биз жаштарга акыл-насаатыбызды айталы, дүйнөдө геосаясый абал кандай болуп жатканын баары түшүнүүсү керек. Бизде дагы Ливиядагыдай, Сириядагыдай чатак чыгып кетишине аракет кылган күчтөр бар. Ошон үчүн бийлик дагы, эл дагы сабырдуулук кылып, бул абалдан чыр-чатаксыз чыгуунун жолун издейли.

– «Азиз Батукаевди өлкөдөн мыйзамсыз чыгарып ийишкен» деген жарлык менен тергөө жүрүп, соттук процесс башталды. Оюңуз кандай?

– Менин оюмча, Батукаев боюнча эч кандай кылмыш иши болбошу керек эле. Бүт дүйнөдө: Россия болобу, АКШ болобу, атайын операциялар жасалат. Бул жасалып жүргөн нерсе. Аны дүңгүрөтүп, кайра өзүбүздүн артыбызды чукубашыбыз керек эле. Жабылуу аяк жабылуу боюнча кылса болмок. Бул күч органдарынын калпыс иши. Жок жерден эле бир балээ чыгарышты…

– Аналиктиктердин айтымында, саясый кырдаалдын курчушуна бейөкмөт уюмдардын, тышкы күчтөрдүн да салымы болууда…

– Бул туура анализ. Тышкы күчтөр бейөмөт уюмдарды, элдин арасындагы нааразычылыкты пайдаланып, жазында кандайдыр бир туруксуздукка алып келүүгө аракет кылганын баарыбыз көрүп жатабыз. Сирияда, Ливияда, Египетте да жай тургундар «калыстык болбой калды» деп жакшы ой-тилек менен чыгышкан. Аягы эмне болду? Бизде ушундай болсочу? Нааразычылык акциялары себепчи эле болуп калат. Андан кийин дайыныбызды таппай калышыбыз мүмкүн. Ошондуктан, бизге стабилдүүлүк зарыл. Президентти шайладыкпы, ага иштегенге мүмкүнчүлүк беришибиз керек. «Мобул жагы туура, бул жагы туура эмес болуп жатат» деп ачык айтып туралы. Мисалы, «өкмөттү кетир» деп талап коюп атышат. Ушундай ачык ишке үйрөнүшүбүз керек, бири-бирибизди угуп.

– Өкмөттүн ишмердигине кандай баа бересиз? Жумушсуздук күчөдү, инвестициялар келбей, экономикалык көрсөткүчтөр төмөндөдү да, туурабы?

– Мен өзүм өкмөттүн курамында иштеп калбадымбы. Эми кеткенден кийин жамандаганым туура эмес болот. Өкмөт бир топ эле иштерге аракет кылды. Бирок, бүтүргөн иштерин ЖМКлар аркылуу элге жакшылап жеткире албай жатат. Чындыгында кардиналдуу модернизация жасалган жок. Саясый кырдаалга жараша алсак, негизи өкмөттүн кеткени туура болот го.

– Анда жазында өкмөт кетип калабы?

– Менин оюмча, ошого баратат окшойт. Бирок, калыстык үчүн айтыш керек, өкмөттө иштеш аябай кыйын. Парламент кыйкым издеп турат, министрлер кечке парламентте жүрүшөт, президенттин тегереги да кийлигишет. Анан элибиздин дагы колдоосу болгон жок. Мисалы, электрдин баасын көтөрүш керек, 70 тыйын кантип болсун? Минтип отурсак энергетикадан ажырайбыз… Жер салыгы канча жылдан бери көтөрүлгөн жок. Жер салыгы ошол чогулткан айылдын өзүндө калат да. Өзүнүн мектебине, жолуна жумшалат. Азыр жер салыгы эки таңгак чөптүн баасы. Аны көбөйтсө да эл каршы, электр тарифин көтөрөлү (!) десе да көпчүлүккө жакпайт. Минтип отурсак, «мүйүздү тилейбиз деп кулагыбыздан ажырайбыз». Ошону менен өкмөткө өтө эле кыйын болууда. Анүстүнө өкмөт өзүнө абдан көп ыйгарым укукгарды алып алган. Алардын көбүн жергиликтүү бийликтерге: губернаторлорго, акимдерге берип, өзүн жеңилдетиши керек болчу. Күнүмдүк майда-чүйдө жумуштардан бошошу шарт да. Ошондо барып өкмөттүн иши жылат.

– Быйыл күзүндө парламенттик шайлоо болот эмеспи, бирок бийлик партиясы ачыктала элек. Эмнеге кечеңдөөдө?

– Менин оюмча, президент туура кылууда. Ал эл шайлаган президент катары киришпей жатат. «Эл кайсы партияны колдосо, ошол партия келип, аткаруу бийлигин алсын» деп атат. Бул абдан туура позиция.

– Парламенттик шайлоого барууга оюңуз барбы?

– Аны эми келечекте ойлонобуз.

– Азыркы иштеп аткан депутаттардын «уюгун» Атамбаев «чимкирик парламент» деп айтты эле. Элдин арасында да алардын рейтинги түшүп калган. Парламент депутаттарына кандай бааңыз бар?

– Парламенттин ичинде деңгээли жогору, басып өткөн өмүр жолу, кызматы көрүнүктүү депутаттар көп эле. Анын баарын эле жаманатты кылган болбойт. Бирок арасында… кандай айтсам, эки жүздүүлүк, кошоматчылык менен жашаган депутаттар пайда болду. Мисалы, кечээ эле Атамбаевди айга-күнгө теңешип, көзүнүн кареги менен айланган депутаттар бая күнү Кой-Таш комиссиясынын отчетун угулуп жатканда экс-президентти ит талагандай кылышты. Эки жүздүүлүк, кошоматчылык – кыргыз саясатынын жүзү болуп калды. «Жаштарга кандай үлгү көрсөтүп атабыз?» деген ой жок. Албетте, ошондой болуп атса жалпы эл көрүп, жалпы парламенттин кадыр-баркы кетет да. Негизинен парламеттин көп депуттары менен мамилем жакшы. Алардын арасынан айрыкча үч «жигитти» сыйлайм. (Күлүп.)

– Аттарын билсек болобу?

– Асел Кодуранова, Ирина Карамушкина, Карамат Орозова – ушул үч «жигитти» аябай сыйлайм.

– Кечээ Атамбаев бийликте турганда айланасындагы жагымпоз кошоматчылардын баары сатып кетишти. Аны эл көрүп турат. Эртең эле экинчи досуңуз – Жээнбеков да кызматтан кетет да. Ага да азыр Атамбаевдин кошоматчылары жабышып атышат, дагы жаңылары кошулду. Азыркы президент Атамбаевдин кейпин кийбеши үчүн ал эмне кылышы керек? Кандайдыр бир жаңы жолдорун сунуштай аласызбы?

– Акаев кеткенде жанында жүргөн эң жакын адамдары жамандап чыгышты. Бакиев кеткенде да анын көзүнүн кареги менен тең айлангандар биринчи талашты. Бакиевдин тегерегинде жүргөндөр кандайдыр бир жолдор менен кийин Алмазбек Шаршеновичтин жанына барып калышты. Азыр алардын кээ бирлери Сооронбай Шариповичтин тегерегинде жүрүшөт. Ушундай категориядагы адамдар бар экен да. Мен тамашалап коём, «булардын тилинде мөөрү бар окшойт» деп. Тилин таап эле жакындап алышат. А түз сүйлөп, ачык оюн айткан кишилер өзүнөн-өзү эле алыстап калат экен.

– Кичине артка чегинели… 2010-жылдан кийин сиз БШКга Атамбаевдин колдоосу менен барган жоксуз да?

– 2011-жылы БШКга «Ар-намыс» партиясынын сунушу боюнча келдим. Жаш депутаттар колдоп, БШКга төрага болуп шайландым. Шайлоо системасына абдан жакшы модель киргиздик. Ар бир киши келгенин монитордон көрсөтүп, шайлоо бүтөр замат жыйынтыгын БШКнын серверинен жана интернеттен көрсөтүп, бул модель менен биз бүт дүйнөгө таанылдык. Айрыкча участкалык комиссиялардын мүчөлөрү ыраазы болду. Башта бийлик «жаса» деп кыйнап, эл «жасадың» деп нааразы болуп, участкалык комиссиялардын мүчөлөрүнө көп сөз тийчү. Көрдүңөр, шайлоо калыс өттү. Бирок, 2016-жылы БШКнын курамы куралып жатканда КСДПнын депутаттары кол чогултуп мени көрсөтсө, Атамбаев токтотту. Башка партиялар да сүрөгөнү жатышса, «колдосоңор көрсөтөм» деп каршы туруп алды. Анан мен «кызмат эле керек болсо, алгыла» деп басып кеттим. Бирок, «кызматтан кетирип койду» деп эле доско душман болгон туура эмес. Кызмат келет, кетет, бирок, достук мамиле калышы керек. Андан кийин экөөбүз үч жыл бою, ал президенттиктен кеткенден кийин да мамиле кылган жокпуз. Экөөбүз бир жолу аштан жолуктук, колунан орден алдым, бирок, беш мүнөт да сүйлөшкөн жокпуз. Бош жүрсөм да суранып барбадым. Былтыр жылдын башында Дубайга учуп баратканда кокусунан жолугуп калып, ошондо Алмаз экөөбүз дос катары жакшы сүйлөштүк.

– Бул учурда эки достун мамилеси бузулуп калган маал эмес беле?..

– Ооба. Атамбаев «Сооронбай экөөбүз тил табышсак болот эле, азыр мен элди көтөрсөм президент кетет. Мен кайра кызматка барбайм, бирок, үчүнчү күчтөр бийликке келет, алардын келишине абдан ыңгайлуу шарттар түзүлөт» деди. Мен келгенде экөөбүздүн ортобузда болгон сөздү президентке айтсам, «ойлоноюн» деди. Бирок, ошол боюнча бул туурасында сөз болгон жок… Кийин чатак күчөп, Алмаз Шаршенович камалды. Негизи ден соолугу начар, анан калса экс-президент да. «Султан сөөгүн кордобойт» дейт, үй камагына чыгарып койсо болмок…

Мен дагы бир жолу кайталыгым келет, эң негизгиси, баардыгыбыз элдин, мамлекеттин келечегин ойлогонубуз маанилүү эмеспи. Кемчиликтерди ачык айтып, аз-аздан болсо дагы алдыга жылуубуз кажет.

– Былтыр сиз экинчи досуңуздун тушунда да кызматтан кеттиңиз. «Журналист кызга тескери сөз айтып койду» деген жөн эле себеп болуп калды окшойт… Анын аргында биз билбеген башка сырлар катылып жаткан жокпу?

– Сөзсүз да! Менин ачык айтканым көп кишиге жакпайт. Мен ал кызга жаман деле айткан эмесмин, «өңүң жакпай калды» деп койдум… Ал жөн гана шылтоо болду. Өңү жакпаса «жакпай калды» дейм да. Анын эмнеси бар экен? Ошол Ороктогу окуяда, анын алдында төрт-беш терезе сыныптыр, милиция отуз баланы камап салыптыр. «Улут аралык жаңжал чыгып кетпесе экен» деп аябай ачуум келип турган болчу. Абал тигиндей болуп атса, ал кыз улам кычаштык кылып суроо берет. Анан… «Өңүң жакпай калды» деп басып кеттим. Ушуну аргумент кылышты. Негизги кеткен себебим, ошол учурдагы «Азаттыкка» берген интервьюм болду окшойт. Көп нерсени ачык айтпадымбы. Жакпай калдым. Башынан эле бетке сүйлөйм, ачык айта берем – бул менин турмуштук позициям.

Саясат келет, кетет, бирок, адам баласы «кызматтан кетип калдым» деп эле адамгерчилик мамиледен, досчулуктан кетпеши керек. «Бетеге кетет – бел калат, бектер кетет – эл калат» дейт эмеспи. Мамлекетти сактайлы…

Маектешкен: Арсланбек Сартбаев

Булак: “Азия Ньюс”

Меню