Menu

АНАЛИТИКА

Иманкадыр Рысалиев, саясатчы: Ооганстанда Талибан жеңди, эми эмне болот?

Бүгүнкү күндөрдө бүт дүйнө жүзү америкалыктардын Афганистандан уят болуп качып чыкканын көрүп турду. Жыйырма жыл бою Америка Талибанды жеңүү аракетинде болду, жыйырма жыл алар афган мамлекетин жана армияны Америкалык стандарт менен курду, бирок жыйынтыгында эмне тапты? Алар курган Марионетка өкмөт бат эле кулап түштү…

Дүйнө коомунун алдында көптөгөн төмөнкүдөй суроолор жаралууда:

  • Эмнеге бул окуялар тез арада болуп кетти? Америкалык салык төлөөчүлөрдүн үч триллиондон ашык доллары кантип жана каяка сарпталды. Ал эми Американын өзүндө конгрессмендер бул суроону башкача коюшууда… Американын салык төлөөчүлөрүнүн акчалары ким тарабынан, кантип жана качан уурдалды?! Бул маселе биздин Кумтөр сыяктуу көпкө чейинки талаш-тартыштын себепкери болот.
  • Эмне үчүн дал ушул жалгыз Талибан кыймылы ооган жерин америкалык оккупациядан бошотуучу боло алды?
  • Эмне үчүн Афганистандын калкынын көпчүлүгү каттуу Ислам тартибин кармаган Талибанга колдоо көрсөтүүдө?
  • Талибан мурдагыдай эле аялдырдын билим алуусуна жана алардын үйдөн эркек адамсыз, паранжасыз чыгуусуна тыйуу салабы?
  • Негизи эле эркиндикти сүйгөн Афганистанда Ислам эмираты деген түшүнүк иш жүзүндө эмнени билдирет?
  • Талибан Орто Азия өлкөлөрүнө курал менен кирип келбейт, бирок Орто Азиянын жана Россиянын мусулмандарына өз идеологиясын жайылтууга аларга ким тоскоолдук кылат?
  • Эмне үчүн дүйнөлүк гегемондун ролун аткаргысы келген Америка жыйырма жыл бою диний Талибанды жеңе алган жок?

 Ушул сыяктуу суроолорго толук жана акыркы жоопторду дүйнө жүзү жакынкы убактарда алат…  Бирок бүгүн эле буларга айкын жооптор бар десек болот:

  • Америкалык салык төлөөчүлөрдүн акчаларын башаламан сарптаган афган марионеткалык режиминин, ошондой эле Америкалыктардын өзүнүн ичиндеги жедеп жайылып кеткен коррупция, алардын согушта утулганы, бийликке жана окупанттарга афган элинин нааразычылыгы.
  • Караламан калктын жашоосу акыркы 20 жылда жакшырган жок, бийликтегилердин жана саясатчылардын аз гана тобу байып, акчаларын Афганистандан чыгарып кетишти.
  • Талибандын идеологиясы Рахмондун жана диктатор Түркмөнбашынын үй бүлөөлүк, кландык режимдерине эң чоң коркунуч келтирет. Эч бир армия диктаторлорду адилеттүү бийликке зар болгон калкынын нааразычылыгынан сактап кала албайт.
  • Азыркы кыргыз бийлигиндегилер жөнөкөй бир чындыкты түшүнүп алуусу кажет – Тажикстан буфер катары бизди Талибандан сактап бере албайт, эртең эле тажик Талибаны биздин чек араларга жетип калышы мүмкүн…
  • Мына ушул биз үчүн эң чоң коркунуч, мындан бизди куралданган эл гана сактап кала алат, бирок эл дагы да болсо өкмөтүнө ишенип отурат.
  • Баткен облусунан аскердик кызматка чакырыла турган Эр азаматтардын бардыгы кыргыз-тажик чек арасына, өз айылдарында кызмат өтөөгө жөнөтүү, мөөнөтү аяктаган соң контракттык негизде кызматын улантуу маселелеринин үстүнөн бүгүндөн баштап иштөө зарыл. Чек арадагы коргонуу отряддары заманбап курал-жарактар менен камсыздалышы керек.
  • Үч революцияны баштан өткөргөн кыргыз эли кошуна мамлекеттерге караганда элге курал берүүдөн коркпойбуз, биз ушунубуз менен күчтүүбүз.
  • Бийликтегилер элибиздин бийликтин адилеттүүлүгүнө жана тазалыгына болгон ишенимин сактоосу зарыл… Эгерде бул ишенимди жоготуп алса, анда муну менен Кыргызстандын эртеңки жаркын келечегине болгон ишенимин жоготот, анан өлкөбүздүн афгандашып кетүүсүнөн сактоого кепилдик жоголот.

Иманкадыр Рысалиев, экс-министр

2021-жыл 17-август.

Иманкадыр Рысалиев, экс-министр: Афгандыктар бири-бири менен согушуп жатышат… Ал эми америкалыктар өз максатына жетишти

Бул окуялар америкалыктардын башка өлкөнүн ички иштерине кийлигишүүсүнүн кезектеги ишке ашырылган фактысы жана американын тышкы саясатынын кезектеги курмандыгы болду.

Америка дипломатиясынын түпкү максаттарын түшүнүш үчүн, акыркы он жыл ичиндеги окуяларды талдап көрсөк жетиштүү болот… (1) бөлүп ал да бийлей бер, (2) башкаруу мүмкүн болгон хаос теориясынын иш жүзүнө ашырылганы, (3) согушуп жаткан эки тарапка тең курал жеткирип берүү, (4) өлкөлөрдүн жаратылыш ресурстарын дээрлик бекер алып кетүү. Акыркы он жылда… Ирак, Ливия, Сомали, Ливан, Афганистан, Украинаны мисал кылып карасак болот. Бул өлкөлөрдүн баары тең же өлкө ичинде согушуп жаткан, же ыдырап аткан, ошондой эле жерлеринен ажырап жатышат, бийлик үчүн бүтпөс согушту улантышып, анан «улуу» америкалыктардан кайра-кайра жардам сурап жатышат.

Бул нонсенспи?! Жок! Жок, бул гегемондун катаал жана мыкты ойлонулган саясаты … Максаты эмне? Мүмкүн болушунча, көпкө чейин гегемон болуу! Мында Американы күнөөлөшкө болобу? Жок, болбойт… бирок бул жөнүндө билип коюу абзел. Анткени америкалыктар политтехнологиянын элементардуу жөнөкөй ыкмаларын колдонушат, бийликтеги коррупционерлерге, саткын саясатчыларга, калктын сабатсыздыгына таянып иш жүргүзүшөт, демократиялык өлкөдөгү сырты жалтырак, ичи калтырак кооз жашоо менен азгырышат, өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдөн мыкты-мыкты акылдууларды жана эң бир эпчил, демилгелүү адамдарды алып кетип жатышат. Аталган өлкөлөрдүн бийлик башындагылары саткын болуп жатканына ким күнөөлүү? Афганистандын дыйкандары өздөрү апийим өстүрүүгө умтулуп жатканына ким күнөөлүү? Америкалыктар ушулардан пайдаланышып, ири-ири аймактарды жана миллиарддаган элди жакыр кулчулук абалда атайын кармап жатышат. Очень трудно заподозрить американцев, что дядя Сэм мечтает, чтобы мощных развитых стран как они сами, было как можно больше…

Бүгүнкү күндөгү Афганистан жөнүндө, тезис менен кыскача бир нече сөз…

Ал жакта жакында тынчтык орнобойт. Афганистандын кыйроосу толук мумкун…

Афган тажиктери Тажикстандын чек арасына таяп, өздөрүнүн улуттук анклавын түзүп алышы мүмкүн. Ошондой эле афгандык өзбектер да ошентиши мүмкүн…бул кебетесинде пуштундар да аймактык автономдуулукту алууга аракет кылышы мүмкүн.

Бул сценарий толук ишке ашып кетиши мүмкүн, анткени карапайым калк аягы көрүнбөгөн согуштан тажашты, ошон үчүн керек болсо автономдуулук жолу менен болсо да кандай болбосун тынчтыкка, стабилдүүлүккө умтулушат. Борборлошууга умтулган, Афганистанды бириктирүүчү күчтөр бүгүнкү күндө жок.

Талибан Тажикстанга, Өзбекстанга жана Түркмөнстанга кирет деген бул америкалык же башка пропагандисттер чыгарып жаткан жөн эле жомок… Алар муну менен болбогон бир суммадагы долларына жана жергиликтүү бийлик менен жакындашкан америкалык самолеттору үчүн бензин берүү менен,  ошол көз карандысыз мамлекеттерге өздөрүнүн базаларын жайгаштырганы жатышат. Биз, кыргыздар муну баштан өткөргөнбүз, авиакеросинди кантип башыбызга төгүлөөрүн билебиз жана түшүмүбүзгө кандай кедергисин тийгизээрин жакшы түшүнүп калганбыз.

Ушул абалда Россия эмне кылат?

Регионалдык гегемон катары ал өзүнүн позицияларын бекемдейт… Талибандарды дараметтүү террористтер катары алыс кармап, жакындатпайт. Талибанга ички күчтөр каршы туруп жаткандыктан, сырткы кол салуу оюна келбейт. Ички күчтөрү, булар моджахеддер, алар афган өкмөтүн колдоп жатышат, алар Пакистандын талибандарына каршылык көрсөткөн олуттуу күчтөр… бул кагылышуу көпкө уланып, качан жана эмне менен аяктаарын азырынча айтуу кыйын.

Талибандын Орто Азия республикаларында жана жадагалса Россияда да бекитип койгон ячейкалары бар деген сөздөр – бул деле нукура мусулман душмандарынын пропагандалык трюктары. Анткени Талибан деген – исламдын жаш жолдоочуларынын Афганистандын эгемендүүлүгү үчүн болгон кыймылы. Ал эми биз, азия өлкөлөрүнүн мусулмандары Афганистандын көз карандысыздыгы үчүн өзүбүздү курмандыкка чала турган оюбуз жок, биз өзүбүздүн эгемендүү өлкөбүз үчүн күрөшөбүз.

Иманкадыр Рысалиев, экс-министр

Медербек Корганбаев, серепчи: Бабанов жана Кумтөр

Менин жеке ой – пикирим. Өмүрбек Бабановго карата Кумтөрдүн иши боюнча ага көрсөтүлгөн айыптоо канчалык мыйзамдуу жана Бабановдун күнөөсү бар экен деген негизге суроо жаралат.

Баарыбызга белгилүү, Кыргызстандын ички жана тышкы саясаттын дайыма президент чечип келген. Жогорку Кеңеш ажонун сөзүн жерге түшүрбөй, ажо тарабынан берилген тапшырмаларды так аткарган.

Кыргызстандын президенти ким болбосун, парламентке карата болгон өлкө башчысынын таасири зор болгон. Бул чындык. Бир гана Күмтөр эмес, көп маанилүү маселелерди ажо жана анын жан жоокерлери парламенттин кароосуна чыгарып, депуттардын колдору менен өзүнүн жеке пайдасына керек чечим чыгарып жүрүшкөн.

Канадалык “Центерра Голд” кампаниясы биздин республика жетекчилерибиздин эрке баласы сыяктуу болуп жүрдү. Менимче, канадалыктар мурунку бийлик, ажолор менен дайыма тил табышып келишкен.

Ал эми өкмөт башчысынын Кыргызстандын ички жана тышкы саясатына тийгизген таасири чектелүү болгон. Себеби бизде премьер-министр кызматында ашып кетсе бир жыл иштейт. Өкмөт жетекчиси акылдуу, каржы жана экономиканы мыкты билсе деле, таза болсо да, бир жылдан соң ар кайсы шылтоо табып, президенттин командасы кызматтан кетиришкен. Жумушун мыкты аткарган өкмөт башчысы ажонун даражасын төмөндөтүп коюушу ыктымал жана ишмердүүлүгүн так алып барган премьер-министр президент үчүн атаандашка айланат деген көз караш болгон. Ошондуктан, мурунку президенттердин айлана-чөйрөсү тынбай интрига жасап, күчтүү өкмөт жетекчилерин, адисттерин өстүрбөй, аларга карата басым көрсөтүүгө кызыкдар болушкан. Ушундай саясий кадамдарды ишке ашыруу үчүн мурунку ажолор Жогорку Кеңеш аркылуу сокку жасашкан.

Өмүрбек Бабанов өкмөт башчысы кызматын аркалаган кезде Жогорку Кеңеш Ак үйдөн (президент Атамбаевден – ред.) абдан көз каранды эле. Менин жеке оюмча, жогоруда айтылган сөзгө жараша Бабанов кааласа да, аракет жасаса деле, ал Кумтөрдүн суроосу боюнча парламентти өзүнө карата тарта албайт болчу. Тескеринче, ал мезгилдеги Жогорку Кеңештин өкүлдөрү (Текебаев баш болуп – ред.) Бабановго каршы чабуул жасашкан. Айласы кеткен Бабанов 2012-жылы кызматын тапшырып берип кутулду.

Логикалык суроо пайда болот – эгерде Бабановдун саясий таасири чын эле күчтүү болсо, мындай жыйынтык болмок беле?
Медербек Корганбаев, серепчи

Алексей Елисеев: "2007- жана 2009-жылдардагы “Кумтөрдөгү” концессиялык аянттардын кеңейтилиш маселесин бул багытта жеткиликтүү маалыматы жана билими жок адамдар гана көтөрүп жатышат"

КР Өнүгүү, инвестиция жана инновациялар боюнча агенттиктин мурунку жетекчилеринин бири Алексей Елисеев Кумтөр кенин иштетүү боюнча 2009-жылдагы келишимдин негизинде кыргыз тарап “Центеррага” 16 миң гектар жерди кошуп берген деген оппоненттеринин маалыматын жокко чыгарган макаласын жарыялайбыз.

Акыркы учурларда “Кумтөр” долбоорунун концессиялык аянттарын кеңейтүү боюнча чыгып жаткан чайкоочулуктар, бул долбоор боюнча 2007-жылдын 30-августундагы Келишим менен 2009-жылдын 24-апрелиндеги Келишимдердин шарттарын карама-каршы коюусу, ошондой эле бул талашып-талкууга жогорку даражалуу мамлекеттик кызматкерлерди аралаштыруусу, көз карандысыз кесипкөй түшүндүрмөнү талап кылат. Мындай түшүндүрмө кандайдыр бир саясый боёктордон алыс болуп, жалаң документтер аркылуу далилденген фактыларга негизделиш керек, антпесе бул тема кайра эле саясый талашып-тартышууларда пайдаланыла берет жана мындай шартта көз карандысыз эксперттик корутунду чыгаруу мүмкүн эмес. Ошентип, бул кыскача анализдин жалгыз максаты жооптуу мамлекеттик кызматкерлерге жана коомчулукка ошол учурдагы айрым факт жүзүндөгү шарттарды жеткирүү болуп саналат, булардын чын-төгүнүн бул жерге тиркелген биринчи булактарды окуп эле текшерип алса болот. Жарыяланып жаткан анализ пайдалуу болот жана мындан ары бул маселеде ар кандай түшүнбөстүктөрдөн качууга жол ачат деп үмүттөнөбүз.

Биринчи кезекте, 2007-жылдын 30-августундагы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн (Премьер-министр А.Ш.Атамбаевдин колу менен) жана «CENTERRA GOLD INC.» компаниясынын (Президенти Homeniuk L.A. колу менен) ортосундагы Кумтөр долбоору боюнча жаңы шарттар жөнүндөгү Келишимдин 2.4 пунктуна ылайык “Тараптар “Кумтөр Голд компанинин” учурда иштеп жаткан Концессиясын кеңейтүү үчүн Өзгөртүлгөн Концессиялык Келишим түзүшөт жана ага азыр “КГК”нын чалгындоого жана иштетүүгө лицензиясы бар территориялары да киргизилет” деп макулдашылгандыгын белгилеп кетүү зарыл. ““Кумтөр Голд компанинин” кеңейтилген концессиялык аянттардагы чалгындоого, иштетүүгө жана кен казып алууга укуктары чектелбейт.” Ошондой эле бул Келишим Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2007-жылдын 30-августундагы № 382-Токтому менен да (КР Премьер-министри Атамбаев А.Ш. кол койгон) бекитилген.

«CENTERRA GOLD INC.» компаниясынын Директорлор кеңешинин 2007-жылдын 28-августундагы чечимине ылайык, “Кумтөр” долбоорунун концессиялык аянтынын кеңейтилиши «Cameco Corporation» компаниясынын пайдасына 10 000 000 даана кошумча казыналык акцияларды чыгаруу менен төлөнгөн (Кыргыз Республикасы менен «Cameco Corporation» компаниясынын ортосундагы өз ара колдоо боюнча Келишиминин 1.1.пункту).

2007-жылдын 30-августунда «CENTERRA GOLD INC.» компаниясы ачык жаңылык Релизин чыгарган (шилтемеси: (http://centerragold.com/sites/default/files/news-releases-en/cg-08302007-en.pdf), анда бүгүн «Centerra Gold Inc. (TSE:CG) жана Cameco Corporation компаниясы Кыргыз Республикасынын өкмөтү менен милдеттендирген келишим түзүүгө жетишкендигин көрсөтүп, жарыялаган, анда “Кумтөр” долбоорунун узак мөөнөттө өнүгүүсүн улантуу үчүн кыргыз өкмөтү тараптан Centerra компаниясына толук берилгендик жана колдоо каралган. Бул келишим ошондой эле мурда бул компанияга чалгындоолорго берилген бардык аянттарды бириктирүү үчүн, ошондой эле “Кумтөр” кенинин иштешине жеңилдетилген, туруктуу жана алдын-ала билип турууга мүмкүн болгон салык режимин орнотуу үчүн буга чейин берилген концессиялык аянтты 25 000 гектардан ашык көбөйтөт.”

2007-жылдын 30-августунда «Cameco Corporation» компаниясы да өзүнүн жаңылык релизин чыгарган (шилтемеси: http://www.cameco.com/media/news_releases/2007/?id=196), анда бүгүн “Cameco Corporation” жана «Centerra Gold Inc.” компаниялары Кыргыз Республикасынын өкмөтү менен милдеттендирген келишим түзүүгө жетишкендигин көрсөтүп, жарыялаган. Келишимдин шарттарына байланыштуу Кыргызстандын өкмөтү жана “Кыргызалтын” ишканасы  “Кумтөр” долбоорунун узак мөөнөттө өнүгүүсүн улантуу үчүн Centerra компаниясын колдоого макул болгон, ошондой эле «Cameco Corporation” компаниясынын Centerra компаниясындагы кызыкчылыктарынан чыгуу мүмкүнчүлүктөрүн жакшыртууга макулдашышты. Мунун акысына Кыргызстандын өкмөтү 32,3 миллион акция алат (Cameco компаниясынан 22,3 миллион жана Centerra компаниясынан 10 миллион казыналык акция) Cameco жабылганда, ал эми жабылуунун укуктук аныктамалары бүгүн кол коюлган келишимде көрсөтүлгөн… Кыргызстандын өкмөтүнүн Centerra менен келишими боюнча Centerra компаниясынын кен казып алуучу концессиялык аянттарына чалгындоо үчүн лицензия алган аянттарын кошуу менен кенцессиялык аянттарды олуттуу көбөйтүп, 25 000 гектардан ашат жана Centerraнын операциялык ишмердигин кыргыз өкмөтү толук колдооого алат.”

Ошентип, КР Премьер-министри Атамбаев Алмазбек Шаршенович 2007-жылдын 30-августунда «CENTERRA GOLD INC.» жана «Cameco Corporation» компаниялары менен келишимге кол коюп, Кыргыз Республикасы «CENTERRA GOLD INC.» компаниясынын “Кумтөр” долбоору боюнча концессиялык территориясын 25 000 гектардан ашык көбөйтүп бергени – бул факт. Бул кеңейтилген концессияга Кумтөр Голд Компанинин ошол кезде чалгындоого жана иштетүүгө алган бардык колдонуудагы лицензияларынын территориялары киргизилген. Кеңейтилген концессиянын акысы үчүн «CENTERRA GOLD INC.» компаниясы Кыргыз Республикасына өзүнүн 10 миллион казыналык акциясын өткөрүп бериш керек эле, бирок кандайдыр бир түшүнүксүз себептерден улам Кыргызстандын коомчулугунун көзүнө будамайланып, ал акциялар «Cameco Corporation» комапаниясынын пайдасына чыгарылып кеткен.

Дал ушундай эле кеңейтилген концессия 2009-жылдын 24-апрелиндеги Кыргыз Республикасынын Премьер-министри И.В.Чудинов кол койгон “Кумтөр” долбоору боюнча жаңы шарттар жөнүндөгү Келишимде каралган. Ушул аталган Келишимдин 1.2 пунктуна ылайык “Тараптар бул келишимдин “Кеңейтилген Концессиялык Аянт” аттуу 1-тиркемесинде Келишимдеги “Кумтөр” долбоорундагы концессиялык аянттардын кеңейтилишин Кумтөр голд компанинин кызыкчылыгына ушундай эле укуктарды берүү менен кайра каралган деп макулдашат. Муну менен бирге 2009-жылдагы Келишимде кеңейтилген концессия үчүн акы катары «CENTERRA GOLD INC.» компаниясы Кыргыз Республикасынын пайдасына 18 232 615 казыналык акциясын чыгарат.”

Бирок, концессиянын аянттарын кеңейтүү маселесинде 2007-жылдагы келишимдин авторлоруна жана 2009-жылдагы келишимдин катышуучуларына эч кандай айыптоолор жана кандайдыр бир чайкоочулуктар болбошу керек. Чындыгында концессияны “Кумтөр Голд Компанинин” кендерди чалгындоого жана иштетүүгө алган колдонуудагы лицензияларында көрсөтүлгөн территорияларына чейин кеңейтүү бул техникалык мүнөздөгү эле чечим болгон, анткени бул долбоордун компаниялары долбоорду ишке ашыруунун башталышынан эле Кумтөр кенинин бул кеңейтилген территорияларын иштетүүгө укугу болгон.

1992-жылдын 4-декабрындагы Кумтөр алтын кени боюнча Генералдык келишим “Кумтөр Голд Компани” ишканасына Кумтөр алтын кенинин айланасындагы бардык пайдалуу жер байлыктарын иштетүүгө өзгөчө укук берген.

1994-жылдын 30-майындагы Генералдык келишимдин редакциясынын 4.13-беренесинде “Кумтөр Голд Компани” ишканасына “Кумтөр алтын кенинин периметри боюнча 7,5 километр радиустагы территорияда геологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүүгө жана инвестиция салууга артыкчылыктуу укуктар” кепилдиги берилген.

2003-жылдын 31-декабрындагы Инвестициялык келишимде жогоруда көрсөтүлгөн укуктар жана кепилдиктер кайталанып киргизилген.

Ушул инвестициялык милденттенмелердин рамкасында Кыргыз Республикасынын мамлекеттик органдары “Кумтөр голд компани” ишканасына Кумтөр алтын кенинин флангаларында геологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүүгө жана иштетүүгө бир нече лицензияларды беришкен, алардын ичинде:

  • “Кумтөр аянты” участогун геологиялык изилдөө үчүн 1997-жылдын 19-декабрындагы № Au-79-97 лицензиясы;
  • “Түштүк-Батыш участогун иштетүүгө 2005-жылдын 22-июлундагы № АЕ-147 лицензиясы;
  • “Сарытор” участогун иштетүүгө 2007-жылдын 30-ноябрындагы № АЕ-15-21 лицензиясы;

Андан сырткары, 2004-жылы «CENTERRA GOLD INC.» компаниясы Торонтодогу (IPO) фондулук биржасында биринчи жолу өзүнүн акцияларын ачык сатыкка коюп жатып, фондулук рынокто өзүнүн запастары жана ресурстары катары 1997-жылдын 19-декабрындагы № Au-79-97 лицензиясын боюнча бардык геологиялык чалгындоо иштерине укуктарын да койгон. http://www.centerragold.com/sites/default/files/prospectus_2004.pdf).

2006-жылы Кыргызстандын жогорку кызмат адамдары “Кумтөр Голд Компани” ишканасынын жогоруда аталган артыкчылыктуу укуктарынан күмөн санаганда CENTERRA GOLD INC. компаниясы Кыргыз Республикасына 1 миллиард долларга доомат артып, UNCITRAL эрежелери боюнча эл аралык арбитраждык териштирүүнү баштаган.

2007-жылдын 30-августундагы Келишимге ылайык CENTERRA GOLD INC. компаниясы өзүнүн арбитраждык иликтөөөсүн убактылуу токтоткон.

2009-жылдын 24-апрелиндеги Келишимге ылайык ал арбитраждык дооматтар жөнгө салынган, CENTERRA GOLD INC өзүнүн бардык дооматтарынан баш тарткан.

Жогоруда баяндалгандарга негизденип, 2007- жана 2009-жылдагы “Кумтөр” долбоорундагы концессиялык аянттардын кеңейтилиш маселесин бул багытта жеткиликтүү маалыматы жана билими жок адамдар гана көтөрүп жатышат, же биздин мамлекеттин жооптуу кызмат адамдарына тескери маалымат берип, адаштырып, реалдуу окуялар менен фактыларды атайылап бурмалашууда деп так кесе жыйынтык чыгарууга болот. Бул учурлардын кайсынысы болбосун Канадалык инвесторлор менен болгон сүйлөшүүлөр процессинде Кыргызстандын позициясын жакшыртпайт, тескерисинче, биз тараптан сүйлөшүүчүлөрдүн компетенциясына негиздүү шек жаратат.

Алексей Елисеев, КР Өнүгүү, инвестиция жана инновациялар боюнча агенттиктин экс-жетекчиси

 

Иманкадыр Рысалиев, саясатчы: Эмнеге Жогорку Кенештин депутаттары «чимкириктерге» айланды?

Биз эч кимди шылдындап, басынтып же каралагыбыз деле келбейт… Биз бул укмуш феноменди талдап көрүп, түшүнгүбүз келип жатат. Эмнеге Атамбаевдин бир айтып койгону менен эле «чимкирик» деген кемсинтүүчү сөз байыркы акылгөй элдин аң сезимине сиңип кетти?

2010-жылдагы Конституцияны мурунтан жалпыга таанылган парламенттик жана президенттик башкаруу формаларынын стандарттарына шайкеш келүүсүн талдап көрүп, андан толук кандуу иштей турган парламентаризмди да, жана айкын президенттик моделди да көрө албадык. Жөнөкөй тил менен айтканда, 2010-жылдагы Конституцияда «Колу жок, буту жок, рулу жок, ачык-айкын багыты жок автоунаага отуруппуз да, баарыбыз эле кыйкырып, чуру-чуу түшүп, кокуйлап эле жатабыз, бирок эч кимибиз эч жакка шашкан жерибиз жок, бир жерди таптап эле турабыз».

2010-жылдагы Конституциянын ачык-айкын, так эмес жана карама-каршы болушунан улам, Кыргызстан баары эле сүйлөй берген, бирок жоопкерчилиги жок өлкөгө айландык. Ушул мезгил ичинде – парламентке кайра эле баягы жадаткан, уят-сыйыты жок «чимкириктер» келип өтүп, 2020-жылдын октябрында кезектеги төңкөрүш чыкканга чейин эл кыжыры кайнап, карап отурду.

Эмне үчүн мындай окуялар болуп кетти жана бул жерде 2010-жылдагы Конституциянын эмне тиешеси бар?

Балким билбегендиктенби, же атайын элеби, айтор, 2010-жылдагы Конституцияда депутаттар баардыгына кийлигише берген, бирок эч нерсеге жооп бербеген, ал эми Өкмөт тескерисинче, баардыгына жооптуу болуп, бирок чечимдерин чыгарууда парламентке жана  президенттин администрациясынын эркине үтүр, чекитине чейин көз каранды болуп, өзү эч нерсени чечүүгө укуксуз болгон, бийлик жана мамлекеттик түзүлүшү киргизилген.

Депутат болуш түз да, кыйыр да маанисинде өтө  пайдалуу да, ынгайлуу да болуп калды. Биринчиден, бардыгында жеке унаасы, айлыгы жакшы жеке секретаршасы, жеке жардамчысы бар, акысыз уюлдук байланышы бар, өлкө ичиндеги каалаган сапары мамлекеттин эсебинен төлөнөт. Ай сайын депутаттар 40 миң сомдон күтүүсүз чыгымдарына алышат, аларга отчет беришпейт. Экинчиден, дээрлик бардык депутаттар туугандарын, жакындарын, досторун жана тааныштарын кызматтарга орноштура беришип, басып жүргөн кадрлар бөлүмүнө айланышты. Үчүнчүдөн, депутаттардын негизги киреше булагы – ата мекендик бизнеске кыянаттык кылуу менен чет элдик фирмалардын кызыкчылыгын көтөрүү болуп калды. Муну депутаттар ачык эле, бетпактык менен жасашчу, анткени оозеки айткандарын далилдеп берүүгө болбошун билишчү. Министрлерди, чиновниктерди мыйзамсыз чечимдерге кол коюуга мажбурлап, өздөрү четте карап турушчу. Ошон үчүн ар бир депутат өзүн министр сезип, фракция лидерлери өздөрүн премьер-министр сезип калышкан. Депутаттардын мыйзамсыз иштери андан көп, ошон үчүн азыр октябрь төңкөрүшүнөн кийин алар дымып, унчукпай отурушат, жана кандай болбосун чечимдерди колдоп берип жатышат. Депутаттардан принципиалдуулукту жана акыйкаттуулукту күтүү – бул келесоонун иши, алар кара санатай болгону үчүн эмес, алар мамлекеттик кызыкчылыкты кыпындай да ойлоп койбогондору үчүн! Анткени алар өздөрүнүн андан көп эселентип көбөйтүп алуу үчүн, акчаларын партиянын “общагына” салышкан. Шайлоо алдындагы какшаган убадаларын эстеп да коюшпайт, парламентке кирген партиялар кийинки шайлоого чейин иштеринин баарын жыйыштырып коюшат. Жеке жана партия ичиндеги талаштар парламенттик фракцияларга өтүп, ошол жактан кызматтарды, тендерлерди жана бюджеттин акчаларын бөлүштүрүү иши башталат. Депутаттар бат эле конституциялык-бычылган импотенттерге айланып отуруп калышат! Мунун баары кыргыз элинин башына бүткөн балээ…. коомдун саясий рак шишиги.

Эми жаны парламент да Кыргызстандын денесиндеги рак шишигине айланбашы учун эмне кылыш керек?

Эң биринчиден, Жогорку Кенешти күтүүгө болгон каражаттарды кескин азайтуу керек. Эгерде депутат – элдин кызматкери болсо, анда ал элге льготалар же артыкчылыктар үчүн эмес, таза идея үчүн, жөнөкөй элдин турмушун оңдош үчүн иштеп берсин. Жеке автоунаасын, жеке секретаршаларын, жогорку эмгек акыларын кайтарып алыш керек, ал эми жардамчылары коомдук башталышта, акысыз иштеп берсин. Жогорку Кенештин аппаратын кыскартуу менен сапатын жаңыртуу зарыл. Жогорку Кенештин аппаратына жогорку класстагы эксперттерди жакшы айлыкка ишке тартуу керек, алар мыйзам долбоорлоруна туруктуу мониторинг жана экспертиза жүргүзүшөт. Бүгүнкү күндө, көп акылгөй адистер чет элдик долбоорлордо иштешет. Мына ушул абалды түп тамырынан өзгөртүү кажет.

Ал эми эмгеги сиңген, акылман инсандарыбыз элге кызмат кылып берүүгө даяр жана  аткаруу бийлигиндеги чиновниктер коррупциясын, чынчыл иштешин көзөмөлдөп беришет. Жүрөгу ак депутаттар гана льготаларын же артыкчылыктарын жоготуп алуудан корпкпостон, тайманбай, принципиалдуу иштей алышат. Бул көптөгөн өнүккөн өлкөлөрдүн далилденген тажрыйбасы.

Жогорку Кеңештин чыгымдарын үч эсеге кыскартуу – тышкы карыздан кутулуунун кепилденген ыкмасы. Ошол ачкөз депутаттардын принципсиз иш-аракеттеринен улам, мамлекеттин тышкы карызы көбөйгөн!

Жаңы Конституция боюнча бийликтин толук жоопкерчилигин гана эмес, ошондой эле тарыхый зор жоопкерчиликти өзүнө алып жаткан Кыргызстандын азыркы жетекчилиги, анын айланасындагылар жана командасынын негизги мүчөлөрү бир өтө маанилүү акыйкатты түшүнүп алышсын – сырты жалтырак, ичи калтырак болуп, калп көрүнбөстөн, акыйкат иштеш керек! Мына ошондо гана мурунку президенттер аткара албай кеткен эл мүдөөсүн аткарууга – Кыргызстанды өнүккөн, гүлдөп өскөн өлкөгө айландыруу вазийпасын аткаруу мүмкүнчүлүгү берилет!

Иманкадыр Рысалиев, экс-министр

Иманкадыр Рысалиев, саясатчы: "Согушуучу Кыргызстан…"

Тез аранын ичинде эле өнүгүп кеткен тажик-кыргыз согушу жооптору ар кандай карама-каршы келген,  менен көптөгөн суроолорду жаратты.

Эмне болду? Кезектеги эле чек арадагы кагылышпы же толук кандуу эле согуш болдубу?

Бул атайы пландаштырылган адамкерчиликсиз коркутуу акциясы болду. Тажик аскерлери Кыргызстандын тынч жаткан айылдарына жана чек ара заставаларына чыккынчылык менен кол салышты. Минометтук-артиллериялык аткылоону чек ара конфликти деп айтууга болбойт. 

Бул коркутуу акциясынын максаты эмнеде эле? Анан эмне үчүн бул согуш тез арада бүтүп калды?

Тажикстан Ворух анклавына коридор ачуу үчүн жана ошол региондо сууну бөлүштүрүүнү өзүнүн көзөмөлүнө алуу сыяктуу анык эле максаттарды көздөгөн болчу. Алар чечкиндүүлүгүн жана өз максаттарына бат эле жетип кое алаарын көрсөтүп коюшту. 

Согушту тез арада эле башталып, аякташы – бул Россия жетекчилигинин согуштун создугуп кетүүсүнүн кесепеттерин көрө алганы менен түшүндүрсө болот. Бул окуялар түрк дүйнөсүн толкутуп, биригүүгө түрткү берип койду. Экинчиден, РФ Президенти Путиндин Евразия экономикалык биримдигин (ЕАЭБ) жана Жамааттык коопсуздук келишими уюмун (ЖККУ) түзүп кылган бардык аракеттери текке кетти. Армян-азербайжан кагылышы ЕАЭБ жана ЖККУ түзүмдөрүнүн наркын түшүрүп салды эле, ал эми кыргыз-тажик кагылышынын создугушу мурунку болгон бардык союздук республикалардын биримдигин таптакыр жок кылмак. Үчүнчүдөн, Навальныйдын тарапташтары жана Батыштын ар тараптуу санкциялары Россияны алсыздантып, Россия президентинин бийлигин бошоңдотуп, эки союздук республиканын ортосундагы согуш бүткүл Россиянын аймагында Кыргызстан менен Тажикстандын мигранттарынын ортосунда катуу кагышууларга алып келмек. Төртүнчүдөн, Дүйшөмбүдө өткөн ЖККУнун саммитинде кандай кулуардык кызуу талкуулар болгонун эч ким билбесе да, болжолдосо болот болчу. Ал жерде алар, жана биринчи кезекте ЖККУ уюмунун лидери катары укукка ээ болгон Россия делегациясы да өзүн кандай кемсингенин жана алсыз сезишкенин билсе болот. Албетте, Россия жетекчилиги ал жердеги бардык маанайлар жана кулуардык сүйлөшүүлөр жөнүндө отчетту толугу менен алды. Дал ушул себептен улам, жана ошол коркутууларга байланыштуу, кремль Россиянын эки союздашынын ортосундагы боло турган чоң согуштун алдын алып, бул кагылышуунун башында кан төгүүнү токтотууну чечти. Эгерде окуялар ушул жүрүшүндө кете берсе, Москва Борбор Азиядагы эки союздашынан тең кол жууп калышы ыктымал. Ушуларды Кремль түшүндү болуш керек деген үмүттөмүн. 

Бешинчиден, кремльдеги аналитиктер Жапаровдун азыркы бийлиги дагы эле туруксуз экенин жана каалаган учурда Кремль таптакыр билбеген карөзгөй күчтөр союздук республикада бийликти басып алып коерун сезип калышты деп ойлойм, анткени жергиликтүү масштабдагы саясатчылар эскирип бүттү жана абалды контролдоого жөндөмсүз болуп калышты. Аларды эч ким укпайт дагы, алардын артынан эч ким ээрчибейт.  

Мындай учурда эмне кылуу керек? Биринчи кезекте кандай чараларды көрүү зарыл?

Тынчтыкты кааласаң, согушка даяр тур деген акыйкат бар. Биз Лейлекти жоготуп алышыбыз мүмкүн, муну түшүнүш керек. Бул район анклавга айланып, каалаган учурда кошуна мамлекет басып алышы толук ыктымал. Бүткүл Баткен облусу боюнча өзгөчө абал жарыялап, облусту аскердик аймакка айландырып, чычкан өтө алгыс чеп менен курчаш керек. Өзүбүзгө өзүбүз жардам бербесек, эч ким жардам бербейт. Элге курал таратыштын кереги жок, бул курал бүт республикага тарабайбы, бирок армиянын түзүмүндө куралданган, мыкты даярдалган отряддарды түзүп, буларды ар бир калктуу пункттарга жайгаштыруу зарыл экенин турмуш көрсөтүп жатат. Бул элдин мүдөөсү, учурдун талабы жана абалды реалдуу баалап, кароо болуп саналат. 

Иманкадыр Рысалиев, саясатчы.

Москва менен Вашингтон туткундарды алмашуу ыктымалдуулугун талкуулашууда

Пол Уилан (солдо), Виктор Бут (ортодо) жана Константин Ярошенко

АКШнын мурдагы деңиз аскери Пол Уиландын москвалык адвокаты Reuters агенттигине туткундарды алмашуу боюнча Орусия менен АКШнын ортосунда жүрүп жаткан сүйлөшүү туурасында айтты.

Владимир Жеребёнковдун билдиришинче, сүйлөшүүнү бийликке Жо Байден келгенден кийин Америка тарап демилгелеген.

Бир эле учурда Британиянын, Ирландиянын жана Канаданын да жараны болгон мурдагы деңиз аскери Пол Улиан 2018-жылы 28-декабрда кармалган жана 16 жылга катаал режимдеги колонияга кесилген. Америкалык жаранга АКШнын атайын кызматтарынын пайдасына тыңчылык кылган деген айып коюлган.

Адвокаттын айтымында, учурда жүрүп жаткан сүйлөшүүлөрдүн натыйжасы менен эки-үч ай аралыгында туткундар алмашуусу ыктымал. Жеребенков сүйлөшүү былтыр июлда кармалган Тревор Риддин ишине тиешеси бар-жогун билбейт. Ал “полицияга кол салуу” айыбы менен тогуз жылга соттолгон.

Вашингтон Риддин ишин “абсурд театры” деп атаган.

Адвокат Владимир Жеребёнков Москвада Уиландын ордуна алмашыла турган ыктымал талапкерлер талкууланып жатканын кошумчалады. Ал курал-жарак соодагери Виктор Бут менен “маңзат аткезчилиги үчүн кутумга баруу” айыбы менен соттолгон Константин Ярошенкону эске салып өттү.

Булак: “Борбор Азия жаңылыктар кызматы”

Видео - Кубан Мамбеталиев, профессор: "Отунбаева, Текебаев, Атамбаевдер 2010-жылдан тартып парламенттик демократияны эмес, партократияны, партбосстордун бийлигин орнотушту"

“5-октябрда шайлоонун таза эмес жыйынтыктарына каршы революция болду. Эгер президент качып кетсе же өз ыктыяры менен мөөнөтүнөн мурда кызматынан кетсе муну революция дейт”, – деп билдирди бүгүн, 8-январда профессор Кубан Мамбеталиев.

“Парламенттик шайлоодо жанагы эки партия жеңип алып, парламенттеги мандаттардын жарымысын алып алып, бир партия болсо инисиники, бир пария болсо спонсордуку эле. Калган партиялар талаада калды, анан алар биригип алып, шайлоонун жыйынтыктарын жокко чыгарабыз деп чыгышты. Анан 4-президент шайлоонун жыйынтыктарын жокко чыгарды, БШК да ошондой кылды. Бирок кеч болуп калды… Шайлоого 1 жума калганда Мүсүркул Кабылбеков деген публицист: “Матраимов, эгер сен ушул шайлоону жеңип чыксаң, бул шайлоо сенин акыркы шайлооң болот, сенин эле эмес азыркы бийликтин да акыркы шайлоосу болот. Сенин да ишиң бүтөт, сени колдогон бийликтин да иши бүтөт” деп жарыялаган болчу. Ал көрөгөчтүк кылды да, 1 жумадан кийин анын айткандары аткарылбадыбы, бийлик шайлоодон улам кетпедиби… Анан баарынан кызыгы бийлик кеткенден кийин калган саясатчылар чогулуп алып “кайра шайлоо кылабыз” деп чыгышты. Кайра шайлоо кылганда, кандай шайлоо болот? Кайра эле партиялык шайлоо кылышабы, партократияны кайра курушабы? Бизде партократия кылып салышкан да. 2010-жылы Отунбаева, Текебаев, Атамбаевдер биригип алып, партократиянын структурасын түзүп коюшкан, демократия эмес, партократияны түзүштү. Анан мамлекеттик кызматтарды бөлүп алышты: 2 министрликти “Ата-Мекен” партиясына, 1 министрликти тигиге, 1 министрликти тигиге деп, ушинтип эле иштеп келишпедиби. Ушунун баары 5-октябрда революцияга алып келди. Декабрда кайрадан шайлоо кылабыз дешет, кайра шайлоо кылса дагы эле ошондой болмок. Ошол эле мыйзамдар менен, ошол эле жолдор менен башка партиялар жеңип келмек. Алар да келип алып, дагы жанагы партиялардай кутурмак, эч нерсе өзгөрбөйт эле. Бирок жаңы бийликке келген саясый күчтөр “жок, андай болбойт, биз аны бузабыз, жаңы система курабыз” деп эски системаны бузуп жатышпайбы. Эскилер “референдум туура эмес, тигиндей, анан мындай, биз парламенттик болобуз” деп жатышат. Кеп анда эмес, кеп жаңы бийликке келген саясый күчтөр эскилер түзгөн партократияны, партбосстордун системасын жокко чыгарып, бузуп жатат. Кеп парламенттик же президенттик системада эмес, кеп референдум эски системаны жокко чыгарып жаткандыгында. Партлидерлер түзгөн тартипти жокко чыгарууда. Ошол системаны жокко чыгарып алып, эми парламенттик шайлоо башка түрдө өтөт. Эгер жанагылар айткандай “мыйзам менен кылалык” деп жүрсөк дагы 1 жылга созулуп кетмек. Анда дагы 120 депутат шайлап алып, кайра олтурмакпыз, оозубузду ачып. Тигилер болсо кооз сүйлөп, демократия демек, кайдагы демократия, 30 жылдан бери алдап гана келе жатышат. 30 жыл бою бизде Президентократия анан Партократия болду. Эми буйруса 10-январда эл добушун берип жаңы президент шайланат… анан аны менен чоогу биз жанагы партиялык лидерлердин тартибин бузуп туруп, эмики шайлоо башкача болот. 120 депутат болбойт. 90 мандаттуу парламент болот, анан ортосунан тең бөлүнөт, жарымысы бир мандаттуу округдардан, жарымысы партиялык тизме менен келишет…” – деди профессор Кубан Мамбеталиев.

Булак: Kyrgyztoday.kg

Президенттик шайлоого бийлик менен соодалашыш үчүн гана чыгып жаткан саясатчыларга кызмат берүү практикасы токтотулуш керек

Алдыда, 10-январда өтө турган президенттик шайлоого карата бүгүнкү күнгө чейин 65 адам өз талапкердигин көрсөттү. Алардын ичинен биз мурунтан айтып келгендей 3-4 гана талапкердин ортосунда чыныгы күрөш жүрөт. Калгандары кыргыз айткандай “иттин уулу байгара” деле президент болгусу келет дегендей кеп. Айрым оорукчандары эле өз “мурдуна карабай бышкырганы” болбосо, көпчүлүгү өздөрүнүн шайлоодон өтпөй каларын да билишет. Анда эмнеге жанталашып президенттик кызматка жулунушууда?

Бир эле максат – бийликти коркутуп, соодалашып, бир устукан өндүрүп аламбы деген үмүт. Анткени бул президенттик шайлоолордун алдында бизде традиция болуп калды. Кайсы бир региондо, кайсы бир участокто бийликтин талапкеринин добуштарын талашып, чачыратып жиберет деп эсептеген бийлик коркконунан айрым бир талапкерлер өз талапкердигин алып салыш үчүн устукан – кызмат кармата коёт.

Алыска барбай, бүгүн да президенттикке талапкер болуп жаткан Турсунбай Бакир уулун алалы, ал 2009-жылы президенттик шайлоодо бийликтин талапкери Курманбек Бакиевге атаандаш катары президенттик кызматка өз талапкердигин койгондо өз кичи мекени Кара-Сууда бутка чалынып, добуштарды чачыратып, тоскоол болбосун деген бийлик ага Кыргызстандын Малайзиядагы элчиси кызматын сунуштары менен шайлоодон өз талапкердигин алып салып, Бакиевди алкап-жалкап, Малайзияга “зуу” койгон. Эми болсо Садыр Жапаров эмне сунуштай коёт деп жулунууда.

Ал эми Бектур Асанов ошол эле 2009-жылы президенттик шайлоодо өз талапкердигин алып чыкканда Бакиевдик бийлик ага Кыргызстандын Пакистандагы элчилик кызматын кармата салары менен шайлоодон талапкердигин алып салып, Пакистаганга чаап кеткен. Эми азыр Жапаров эмне бере коёт деп күтүүдө.

2017-жылы президенттик шайлоого катышкан Улукбек Кочкоров болгону 8 миң добуш алган, азыр да өтпөшүн билет, бирок 2017-жылдагы шайлоодон кийин бийлик ага сооротуучу сыйлык катары министрлик кызмат берген. Бийлик ооз жабуу максатында кээде шайлоодогу улуу-кичүү атаандаштарына да устукан – кызмат кармата коёт.  Ошону менен оозу жап болот. Мындай устукан күткөндөр да 65 талапкердин арасында толтура.

Бүгүн президенттик кызматка барам деп арыз берген 65 адамды бирден тартып жиликтесе, мындай жоруктары чекеден чыгат.  Баары устукан күтүүдө. Ошондуктан президенттик кызматты аркалап кетүү колунан келгени деле, келбегени деле шакылдата арыз жазып, БШКны демитип турат. Көп талапкерлердин кебетесине, акылына, билимине, деңгээлине эл күлүп жатат, дүйнө күлүп жатат. Мамлекеттүүлүкө доо кетирүүдө, Кыргызстанды “сөзгө сөлтүк, кепке кемтик” кылууда. Ошондуктан жаңы бийлик жогоркудай жаман салтты токтотуш керек. Бутка чалынып, тоскоол болот деп устукан кармата коюп, аларды жаман үйрөтпөшү зарыл. Алардын артында  куру дымактан башка эч нерсе жок. Алардын айткан кооз сөздөрүнө коомчулук да сын көз менен карап, талдоого убакыт жетти. Президенттик шайлоого бийлик менен соодалашыш үчүн гана чыгып жаткан саясатчыларга кызмат берүү практикасы токтотулуш керек.

Бул жагынан байлык десе байлыгы бар, электорат десе 600 миң электораты бар Өмүрбек Бабанов прагматик катары туура кадам жасады. Анткени 2017-жылы ал президенттик шайлоого катышканда анда каржылык жана электоралдык ресурстар жетиштүү болгон, бирок административдик ресурстары жетишсиз болуп, экинчи орунда келди.  Бирок президенттик шайлоодо 2-орун деген болбойт, бирөө утат, калгандары утулат. Парламенттик шайлоодо гана партиялар добуштун санына жараша 1-2-3-орундарды бөлүшүп мандат алышат. Эгер Бабанов бул шайлоого катышканда да баягы эле административдик ресурстун тартыштыгынан кайра эле 2-орунда келмек. Бирок 2-орундун кимге кереги бар? Ресурстарды курулай ысырап кылгандан башка пайдасы жок. Ошондуктан ал “эртеңки куйруктан бүгүнкү өпкө жакшы” дегендей Садыр Жапаровдун талапкердигин колдоп чыкты. Бүгүнкү адыраңдаган 65 талапкердин ичинде эң чоң мүмкүнчүлүктөрү бар Бабанов реалдуу чечимге келип, шайлоого катышуудан баш тартты.

Биз 1-ноябрда жазгандай, Кыргызстандын шартында президенттик шайлоодо жеңишке жетүү үчүн негизги 3 ресурс аба менен суудай керек. Биринчиден, талапкерде электоралдык ресурс болушу керек, экинчиден, каржылык ресурс жетиштүү болушу зарыл. Үчүнчүдөн, административдик ресурс баары бир чечүүчү ролду ойнойт. Бул 3 ресурс азырынча бир гана Садыр Жапаровдо бар.

Калган олуттуу талапкерлердин бири Канат Исаевде электоралдык жана каржылык ресурс  гана бар, ал эми административдик ресурстан ал өзү баш тартып алды. Эми колундагы ресурстарын үч-төрт эселеп көбөйтүү мүмкүнчүлүгүн пайдалана алабы? “Кыргызстан” партиясынан башка да “Биримдик” жана “Мекеним Кыргызстан” партияларынын жана айрым олигархтардын ресурстарын өзүнө бура алабы?  Геосаясый оюндардын субъекттеринин колдоосун таба алабы? Муну убакыт көрсөтөт.

Үчүнчү олуттуу талапкер Адахан Мадумаровдо чектелүү гана электоралдык ресурс бар. Каржылык жана административдик ресурстары чак. Геосаясый оюнчулардын колдоосун табуу максатында Москвада жасаган кадамдары алгач жакшы жемиштерди берип жаткан. Анткени Мадумаровдун күчтүү атаандаштары Канат Исаев менен Садыр Жапаров Россиядан колдоо таппай жаткан учурда Мадумаров Москвага визит жасап, интервюларды берип, маалымат жыйындарын өткөрүп, “Мадумаровду Москва колдойт экен” деп эл оозуна кайрадан алына баштаган.

Аңгыча эле Садыр Жапаровдун өкмөтүнүн Тышкы иштер министри Руслан Казакбаев 25 күндүн ичинде Москванын, Астананын, Ташкендин жана Анкаранын эшигин жыртып жатып, блицкриг жасап, Кыргызстандагы дүйнө өлкөлөрүнүн элчилерин эпке келтирип, Садыр Жапаровду тааныбай жатышкан дүйнө лөктөрүн ийге келтирди. Садыр Жапаровго Россиянын президенти Путин, премьер-министри Мишустин, өзбек президенти Мирзёев, казак президенти Токаев, премьери Мамин сыяктуу КМШнын дөө-шаалары телефон чалышып, ал-акыбал сурап, саясый жана экономикалык колдоо көрсөтө башташты. Бул деген алардын Садыр Жапаровду өздөрүнө тең ата катары тааный баштоо фактысы болду.

Эми Жапаровдун колунда электоралдык, каржылык, административдик ресурстардан башка да төртүнчү фактор – геосаясат да роль ойной баштады. Бул деген Садыр Жапаров бул шайлоодо атаандаштарын алда канча артка калтырып кетет деп болжолдоого шарт түзөт. Бирок, Садыр Жапаровдун командасы колунда турган административдик ресурсту иштете алабы?  Административдик ресурс  иштеши үчүн бийликтин күчтүү вертикалы болуш керек.

Аткаруу бийлигинде Көк үйдөн тартып, айыл өкмөтүнө чейин бийликтин аппараттык оюндарын мыкты билген, алчы таасын жеген, тажрыйбалуу аткаминерлер олтуруш керек. Эмне, тажрыйбасы аз, бирок премьер-министрдин милдетин аткаруучу болуп калган Артём Новиков админ ресурсту иштетеби же өмүрүндө мамлекеттик жооптуу кызматтарда (аткаруу бийлигинде) иштебей эле вице-премьер министр болуп жаңы эле барышкан Элвира Сурабалдиева  менен Максат Мамыткановдорбу? Тегерегине бүт тажрыйбасыз эр-азаматтарды жыйнап алды.

Жаңы дайындалып жаткан тажрыйбасыз министрлер менен агенттиктин, мекеме-ишканалардын башчыларын, губернаторлорду ал жерде иштеген эски карышкырлар угабы?

Бүгүн президенттикке талапкер болуп чыгышкандардын көбү 2-турга болжоп жатышат. Экинчи турда соодалашып алабыз, ага чейин таймаша беребиз деп көшөрүшүүдө.  Шайлоо үгүтү 15-декабрдан башталып, 8-январда бүтөт, 10-январь шайлоо күнү. Жаңы жыл алды жана жаңы жылдан кийин элдер эс алууда болуп, саясый активдүүлүк кескин төмөндөйт. Шайлоого катышуу азаят. Мындай учурда биринчи турдан эле 51% добушту алып кетүү кыйынга турат. Эгер шайлоо 2-турга өтсө анда Адахан Мадумаровдун шансы өсөт. Регионалдык фактор Мадумаров үчүн иштейт…

Садыр Жапаров шайлоого күчтүү командасы менен киришиш керек эле, бирок ал досторунун, тарапташтарынын баарын аткаруу бийлигине жогорку кызматтарга дайындап салды. Балким ушунча жыл колдоп жүргөн тарапташтарына болгон моралдык карыздарынан кутулуп жаткандыр. Ошол эле учурда аткаруу бийлигиндеги мамлекеттик кызматкерлер менен депутаттар шайлоо учурунда талапкерди коштоп-колдоп жүрө албайт. Мыйзам жол бербейт. Жанындагы командасын мамлекеттик кызматтарга таратып жиберип, утуш үчүн шайлоого кайсы тажрыйбалуу оюнчулар менен барат? Командасына кимдерди алат? Кыргызстанды кимдер менен кыдырат? Коррупция менен күрөшүү лозунгун туу катары көтөрүп чыккан талапкердин командасында буга чейин коррупцияга шектелбеген, арты таза, репутациясы бийик гана тажрыйбалуу адамдар болушу керек. Бул өңүттөн алганда Садыр Жапаровдун командасы ойлоно турган көйгөйлөр көп…

Булак: KyrgyzToday.kg

Президенттик шайлоого карата кайсы күчтөр кимдер менен биригүүдө?

10-январга өлкөдө президенттик шайлоо дайындалган күндөн тартып кыргыз саясат майданында саясый күчтөрдүн биригүүлөрү, орун алмаштыруулары, тымызын жүрүштөрү башталды. Ал жүрүштөрдүн негизинде бул президенттик тактыны талашта негизги күрөш төмөнкү 4 талапкердин арасында болчудай болуп турат, алар: Садыр Жапаров, Өмүрбек Бабанов, Канат Исаев жана Адахан Мадумаров. Эми алардын кимиси жеңишке жетишүү үчүн кандай кадамдарды жасап жатышканына, кандай каржылык, электоралдык ресурстар үчүн күрөш башталганына токтололу.
Садыр Жапаров колунда бийлиги болгондуктан биринчиден, шайлоого пайдалануучу административдик ресурстар колунда, экинчиден, шайлоого сарпталчу каржылык ресурстарды чече алат, үчүнчүдөн, электоралдык ресурстун уюткусу (“Мекенчил” партиясынын шайлоочулары) бар, эми аны 51%га жеткирүү гана калды. Ал максатта Жапаров “Чоң казат” партиясын өзүнө тартып, анын лидерлери Сыймык Жапыкеевге Финполдун төрагалыгын, Максат Мамыткановго вице-премьерликти кармата койду. “Ата-Мекенди” өзүнө имерип, Тилек Токтогазиевге министрлик, Элвира Сурабалдиевага вице-премьерлик мансапты тартуулады. Болгону Жанар Акаевге сураган кызматын бере албай акыркы күндөрдө Текебаев менен мамилеси солгундай түштү(ошондуктан Текебаев Нью ТВга Садыр Жапаров шайлоодон жеңип чыгып президент болот деп интервью берсе, эртеси эле “Азаттыкка” Садыр Жапаров утулуп калат деп ишендирип жатат). Жапаров “Ыйман нуру”, “Ордо”, “Бир бол”, “Республика” жана “Улуттар биримдиги” партияларын да өзү тарапка тартуу аракеттерин көрүүдө.
Ошондой эле шайлоого карата административдик ресурсту колго алуу максатында азыр мамлекеттик кызматтарга ага шайлоодо иштеп бере турган тарапкерлерин коюп, чекесинен алмаштыра баштады. Кыязы шайлоого чейин өлкөдөгү бардык мамлекеттик кызматтарга өз кишилерин дайындап бүтчүдөй. Эсеби, ар бир мамлекеттик кызматкер эле ага баш ийген кызматчылары, өз үй-бүлөсү, урук-туугандары, жоро-жолдоштору менен добуш беришсе эле шайлоого катышкандардын 51% камсыз кылат деген ишеним чоң сыяктуу.
Бирок, аксак жагы – Россия, АКШ жана Европа өлкөлөрүнөн колдоо таппай жатат. Дүйнөнүн баардык өлкөлөрү Садыр Жапаровду бийликти мыйзамсыз басып алган төңкөрүшчү катары гана кабылдоодо. Эгер шайлоого чейин жок дегенде Россиянын колдоосун таба албаса Жапаров шайлоодон уттуруп коюшу мүмкүн. Бирок Россия өзүнүн колдоосу үчүн аябагандай чоң баага – союздук мамлекетке кошулууну суроого камдангандай болуп турат.
Дагы бир маселе – Садыр Жапаров 13-октябрда Москвадан келген Путиндин атайын өкүлү Козак менен сүйлөшүүдө президент Сооронбай Жээнбеков менен кол алышып, эгер Жээнбеков парламенттин чечимине кол коюп, аны премьер-министрликке дайындаса анда Сооронбай Жээнбеков шайлоого чейин өз кызматында олтуруп турат деп шерттешкен эле. Бирок Сооронбай Жээнбеков аны премьер-министрликке дайындаган жарлыкка кол коёру менен Козактын ортомчулугу алдында болгон шертти бузуп, Жапаров эртеси эле Жээнбековду кызматтан кетүүгө аргасыз кылды. Бул кадамы менен Жапаров Москванын алдында сөзүнө турбаган, шертти бузган саясатчынын кейпин кийип калды жана ошондуктан Кремль бүгүн Жапаровго далысын салып жатат. Ошондой эле мезгилде Жапаров шертти бузуп, Жээнбековду кызматтан кетирүү менен түштүк электоратынын көп бөлүгүн жоготуп алды.
Өмүрбек Бабанов алигиче президенттик шайлоого катышуу дымагын ачык жарыялай элек. Азырынча ортомчулар аны “Республика” партиясы менен бирдикте Садыр Жапаровду колдоого чакырып, премьер-министрлик кызматты убадалашып жатканы айтылууда.
Белгилүү болгондой Бабановго мурунку бийликтер козгогон 8 кылмыш ишине Садыр Жапаровдун бийлиги дагы 3 кылмыш ишин козгоп кошуп, 11ге жеткирип койгон. Ошондуктан өмүрүн, эркиндигин, байлыктарын тобокелге салып, ачык күрөшкө чыгып, президентикке ат салышууга духу жетеби?
Баса, Бабановдун электоралдык жана каржылык ресурстары жетиштүү жана акыл-эс менен бул ресурстарды шайлоого мобилизациялай алса чоң жеңишти камсыз кылуу мүмкүнчүлүгү бар.
Биздеги маалыматтар боюнча Россия да эгер Өмүрбек Бабанов шайлоого аттанса аны колдоо ниеттери бар. Анткени Бабанов орус бийлигине жат эмес, тепкичтен-тепкичке өсүп премьер-министрликке чейин жетип, кызматташып жүргөн. Россияда байланыштары жана чоң бизнестери бар. Бирок Бабановдун “канжыгага башын байлап” чыкканга эрки жетеби?
Биздин баамыбызда Бабанов өзүнүн коопсуздугуна Путин кепилдик бергенде гана шайлоого баш оту менен киришип, күрөшкө аттанат.
Эгер андай кепилдик алалбаса Бабанов досу Канат Исаевди колдоп кетеринде күмөн жок. Эсиңиздерде болсо 2017-жылы Атамбаев Канат Исаевди саясый негизде камакка алганда Бабанов “Канат Исаев президенттик шайлоодо мени колдогону үчүн эле камалып кетти” деп чырылдап чыккан. Өзүн моралдык жактан карыз эсептеп, ар дайым Канат Исаевди абактан чыгарып алууга аракеттенип жүргөнү белгилүү.
Канат Исаев тууралу азыр ал шайлоодо аутсайдер болот деген пикирлер арбын, бирок биздин баамыбызда ал тымызын көп жүрүштөрдү жасоо менен акырын күчтөнүп баратат. Белгилүү болгондой 10-октябрда Канат Исаевдин спикер болуп калышына ал кездеги президент Сооронбай Жээнбеков чоң роль ойногон. Кечээ, 31-октябрда Бишкектеги мечиттердин биринде Сооронбай Жээнбеков менен Канат Исаев бирге намазга жыгылганы да узун элдин учуна, кыска элдин кыйырына жетти.
Канат Исаевде каржылык ресурстар жетиштүү (артында арак магнаты Шаке Абдыкеримов баштаган бизнестин дөө-шаалары турат).
Электоралдык ресурстун уюткусу (“Кыргызстан” партиясы) өзүндө бар. Бизге жеткен маалыматтар боюнча “Биримдик” жана “Мекеним Кыргызстан” партиялары да өздөрүнүн электоралдык ресурстарын бүтүндөй бойдон Канат Исаевге бурганы даярданып жатышат. Бул партиялардын функционерлеринин баары азыр кызматсыз талаада калышты жана булардын келечегине Канат Исаевдин жеңиши гана “жашыл жарык” ачышы мүмкүн.
Эгер буларга Бабанов “Республика” партиясы менен кошулуп кетсе Канат Исаевди колдой турган саясый күчтөрдүн чоң ири альянсы түзүлөт. Бир эле учурда 4 ири саясый партия, анын ичинде 2 түштүктүн (“Биримдик” жана “Мекеним Кыргызстан”) жана 2 түндүктүн (“Кыргызстан” менен “Республика”) партиялары колдоп калат. Бул деген Канат Исаев түштүктөн да жана түндүктөн да көп добуш алат дегенди түшүндүрөт. Дегеле Адахан Мадумаровдун “Бүтүн Кыргызстан” партиясы менен Садыр Жапаровдун “Мекенчил” партиясынан башка бардык партиялар жана олуттуу саясый күчтөр партиялык-парламенттик системанын өнүгүшүн каалашууда, ошондуктан Канат Исаев бул жагынан да электораттын чоң колдоосуна ээ болгону турат.
Канат Исаевге Россиянын колдоосун экс-президент Сооронбай Жээнбеков менен россиячыл “Биримдик” партиясынын билермандары камсыз кылганы аракеттенишүүдө. Россия деле же Бабанов же Канат Исаев деп турганы айтылууда. Анткени Садыр Жапаров шертти бузду, бийликти шайлоо жолу менен эмес, түрмөдөн чыгып келип, күч менен басып алды, артында бандиттер турат деген шек жаралды. Өзүн КМШнын жандармы сезген Россия муну оңой баага кечирбейт.
Эгер бул ресурстардын баарын акыл менен бир муштумга түйө алса Канат Исаев шайлоодо жеңип кетишине күмөн жок.
Адахан Мадумаров боюнча айрымдар аны Садыр Жапаровдун бүгүнкү күндөгү негизги атаандашы деп аташып, шайлоодо жеңип чыгуу мүмкүнчүлүгү чоң талапкер катары баалашууда. Бирок Адахан Мадумаров менен Садыр Жапаровдун идеологиялары жана электораты окшош болгондуктан бири-бирине электоралдык тоскоолдуктарды гана жаратышат.
Садыр Жапаров да жана Адахан Мадумаров да президенттик башкарууну кайра алып келебиз, парламенттик шайлоону бир мандаттуу округдарга кайтарабыз деп жар салышууда.
Экөөсүнүн тең негизги колдоочулары Россия менен Казакстандагы кыргыз эмгек мигранттары.
Экөөсүнүн тең өлкөнүн түштүгүндө эң көп жактоочулары бар. Жапаровдун ал жактоочуларына Ташиевдин шайлоочулары да кошулуп кетери айдан ачык.
Ошондой эле Мадумаров да Россиядан колдоо таба албайт.
Мадумаровдун дагы бир аксак жагы – каржылык ресурстары жок. Кыргыздар шайлоолордо “куру аякка бата жүрбөйт” принцибине өтүп алганы алда качан.
Ошондуктан Адахан Мадумаров бул шайлоодо да өткөнкүдөй үчүнчү орунда келиши болжолдонууда.
Анын үстүнө кыргыздын жазылбаган мыйзамдары боюнча жаңы кыргыз тарыхында президент бир түштүктөн, бир түндүктөн алмак-салмак алмашып келе жатат. Эмики кезек түндүк аймакта жана бул табышмактуу күчтөр колдогон салтты буга чейин эч ким буза алган эмес.
Жогоруда аттары аталган 4 азаматтын бүгүнкү күнгө карата артыкчылыктары менен кемчиликтерин мына ушул өңүттө салыштырып караганда: күтпөгөн жерден Канат Исаевдин арымы кеңейип, дүбүртү күчөп бараткандай…
Булак: KyrgyzToday.kg

Меню